Halk arasında “mide koruyucu” olarak bilinen proton pompası inhibitörleri (PPİ), en sık reçete edilen ilaçlardan biridir ve o kadar hayatımızın içindedir ki, vücudun geri kalanı üzerindeki etkileri çoğu zaman göz ardı edilir. Reflü ve gastrit tedavisinde büyük rahatlama sağlayan bu ilaçlar, mide asidini baskılarken, uzun süre kullanıldığında vücudun en temel yapı taşlarından biri olan magnezyumun dengesini bozabilir.
Magnezyum; sinir iletiminden kaslara, beyin sağlığından enerji üretimine kadar pek çok süreçte görev alır. Yalnızca mideyi korumaya odaklanırken, farkında olmadan sinir sistemimizi savunmasız bırakıyor olabiliriz. Bu durum özellikle kronik yorgunluk, dirençli baş ağrıları, kas krampları ya da uyku sorunları yaşayanlar için önemlidir. Bu yazıda mide koruyucular ile magnezyum eksikliği arasındaki bağı, bu eksikliği derinleştiren etkenleri ve neler yapabileceğinizi anlattım.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin ya da tedavinin yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışınız.
Mide Koruyucular ve Magnezyum
Omeprazol, lansoprazol, pantoprazol ve esomeprazol gibi proton pompası inhibitörleri, mide asidi salgısını azaltarak gastrit ve reflü tedavisinde yaygın olarak kullanılır. Ancak bu ilaçların uzun süreli kullanımı, magnezyum dengesini belirgin şekilde bozabilir.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2011 yılında bir yıldan uzun süreli PPİ kullanımının magnezyum düşüklüğüne yol açabileceğine dair bir güvenlik uyarısı yayınlamıştır. Bu etki genellikle bir yıllık kullanımdan sonra belirginleşir. Ancak bazı kişilerde üç aylık kullanımdan sonra da magnezyum düşüşü görülebilir. Bazı kişilerde magnezyum takviyesi tek başına yeterli olmaz ve düzeyin normale dönmesi için ilacın kesilmesi ya da değiştirilmesi gerekebilir.
Magnezyumun vücuttaki görevlerini ve eksikliğin tüm nedenlerini ana magnezyum yazımda anlattım.
Mide Asidi Neden Önemli?
Magnezyum bağırsaktan iki yolla emilir: hücrelerin arasından geçerek ve özel taşıyıcı kanallar aracılığıyla hücrelerin içinden geçerek. Mide koruyucular bu iki yolu da etkileyebilir.
Azalan Çözünürlük
Magnezyumun emilebilmesi için önce çözünmesi gerekir. Mide asidi azaldığında magnezyumun çözünürlüğü de azalır ve bağırsaktan emilimi zorlaşır.
Bozulan Taşıyıcı Kanallar
İnce bağırsakta magnezyumu hücre içine taşıyan özel kanallar (TRPM6 ve TRPM7) bulunur. Mide koruyucuların bu kanalların çalışmasını bozabileceği düşünülmektedir. Bu yüzden diyetle ne kadar çok magnezyum alınırsa alınsın, emilen miktar sınırlı kalabilir.
Eksikliği Derinleştiren Etkenler
Magnezyum eksikliği nadiren tek bir nedene bağlıdır. Genellikle mide koruyucu kullanımının üzerine binen başka etkenlerle tablo ağırlaşır.
Diğer İlaçlar
Mide koruyucu kullanırken aşağıdaki ilaçların da kullanılması, magnezyum düşüklüğü riskini artırır:
- İdrar söktürücüler: Tiyazid ve kıvrım grubu
- Astım ilaçları: Salbutamol ve terbutalin gibi bronş açıcılar ve teofilin
- Antibiyotikler ve mantar ilaçları: Gentamisin gibi aminoglikozidler ve amfoterisin B
- Diğerleri: İnsülin, bazı antidepresanlar, sisplatin gibi kemoterapi ilaçları ve siklosporin gibi bağışıklık baskılayıcılar
Kalp ilacı digoksin kullananlarda ise magnezyumun düşük olması, ilacın zehirleyici etkisini artırabilir. Bu yüzden bu ilaçla birlikte magnezyum düzeyinin takip edilmesi özellikle önemlidir.
Bağırsak Sorunları
Bağırsaktan emilimi bozan durumlar, mide koruyucuların etkisine eklenerek eksikliği derinleştirir:
- Crohn hastalığı ve ülseratif kolit
- Çölyak hastalığı ve gluten hassasiyeti
- İnce bağırsakta bakteri çoğalması (SIBO) ve bağırsak florasının bozulması
- Kısa bağırsak sendromu ve mide küçültme ameliyatları
Diyabet ve D Vitamini
İnsülin direnci ve kontrolsüz diyabet, idrarla magnezyum kaybını artırır. Magnezyum da D vitamininin aktif hale gelmesi için gereklidir. Bu yüzden magnezyum eksikliği D vitamini dengesini de bozabilir. Bu ilişkiyi magnezyum ve D vitamini yazımda anlattım.
Stres Döngüsü
Kronik stres, adrenalin ve kortizol salınımını sürekli tetikler. Bu hormonlar magnezyumun hücre dışına çıkmasına ve idrarla atılmasına yol açar. Magnezyum azaldıkça kişinin strese dayanıklılığı da azalır. Bu da daha fazla stres yanıtı ve daha fazla magnezyum kaybı demektir.
Yaşam Tarzı ve Yaş
İşlenmiş gıdalar, gazlı içecekler, alkol ve kafein magnezyum kaybını artırır. Yoğun egzersiz yapanlar ve sıcak iklimde yaşayanlar terle magnezyum kaybeder. Mide koruyucu kullanımı bu kaybın yerine konmasını zorlaştırır. Yaş ilerledikçe mide asidi doğal olarak azaldığı için 65 yaş üstündeki mide koruyucu kullanıcılarında magnezyum düşüklüğü riski çok daha yüksektir.
Yüksek Riskli Grup
Mide koruyucu kullanan yaşlılar, diyabet hastaları, birden çok ilaç kullananlar ve kronik stres altındaki kişiler yüksek riskli grupta yer alır. Bu kişilerde magnezyum düzeyleri yalnızca kan tahliliyle değil, şikâyetler de göz önünde bulundurularak takip edilmelidir.
Belirtiler
Magnezyum eksikliği genellikle sessiz ilerler. Vücut kandaki düzeyi sabit tutmak için kemik ve doku depolarını kullandığından, rutin kan tahlili ciddi bir eksikliği gizleyebilir.
- Hafif ve orta düzeyde: Kronik yorgunluk, iştahsızlık, kas seğirmeleri, kramplar, huzursuz bacaklar
- Sinir sistemi ve ruh hali: Migren ataklarında sıklaşma, beyin sisi, konsantrasyon güçlüğü, kaygı, depresif ruh hali, uyku sorunları ve sinirlilik
- Kalp ve damarlar: Çarpıntı, ritim bozuklukları, tansiyon yüksekliği ve damar sertliği
Hangi Tahliller?
Yalnızca kandaki magnezyuma bakmak, buzdağının görünen kısmını değerlendirmek gibidir. Eksikliği daha iyi görmek için birkaç testten yararlanılabilir.
Magnezyum Testleri
- Serum magnezyumu: En yaygın ama en az duyarlı testtir. Vücuttaki magnezyumun yalnızca %1'i kanda bulunur. Değer normal olsa bile hücrelerde eksiklik olabilir.
- Eritrosit içi magnezyum: Hücre içindeki magnezyumu gösterir ve uzun süreli eksikliği yakalamada serum testine göre daha hassastır.
- 24 saatlik idrar magnezyumu: Böbreklerden magnezyum kaybı olup olmadığını gösterir. Özellikle idrar söktürücü ya da alkol kullananlarda faydalıdır.
- Magnezyum yükleme testi: Kişiye magnezyum verilip idrarla ne kadarının atıldığına bakılır. Vücut verilen magnezyumun çoğunu tutuyorsa, bu depoların boş olduğunu gösterir.
Eşlik Eden Değerler
Magnezyum eksikliği nadiren yalnız başına görülür. Aşağıdaki bulgular gözden kaçan bir magnezyum eksikliğinin habercisi olabilir:
- Düzelmeyen potasyum düşüklüğü: Potasyum takviyesine rağmen yükselmeyen potasyum çoğu zaman altta yatan magnezyum eksikliğinden kaynaklanır.
- Kalsiyum düşüklüğü: Magnezyum, kalsiyum dengesini düzenleyen paratiroid hormonunun salgılanması ve etkisi için gereklidir.
İlacı Bırakınca Artan Asit
Mide koruyucuyu aniden bırakmak, midede asit üretiminin geçici olarak normalden fazla artmasına yol açabilir. Buna “rebound asit artışı” denir ve mide yanması, reflü ve hazımsızlık şikâyetlerinde belirgin kötüleşmeye neden olabilir.
Neden Olur?
Mide koruyucu asidi baskıladığında, vücut bunu telafi etmek için gastrin adlı hormonu daha fazla salgılar. İlaç aniden bırakıldığında bu yüksek gastrin düzeyi mide hücrelerini uyararak normalden çok daha fazla asit üretilmesine yol açar.
Kısır Döngü
İlacı bırakan kişiler şikâyetlerinin arttığını görünce “demek ki hâlâ hastayım, ilaca ihtiyacım var” diye düşünerek ilaca yeniden başlar. Bu kısır döngü, mide koruyucuları bırakmanın zor olmasının en önemli nedenlerinden biridir. Bu yüzden ilaç hekim önerisiyle kademeli olarak azaltılmalı, gerekirse başka mide ilaçlarıyla desteklenmelidir.
Öneriler
Mide koruyucu kullanıyorsanız, magnezyum dengenizi korumak için şu adımlar faydalı olabilir.
Tahlil Takibi
Üç aydan uzun süre mide koruyucu kullanan ve fibromiyalji, kronik yorgunluk, depresyon, beyin sisi gibi şikâyetleri olanların şu değerleri düzenli olarak ölçtürmesi önerilir:
- Magnezyum (tercihen eritrosit içi, çünkü serum yanıltıcı olabilir)
- B12 vitamini
- Homosistein
- D vitamini
- Parathormon
- Demir ve ferritin
- Çinko, kalsiyum ve potasyum
Değerler düşük çıkarsa, mide koruyucu yerine başka seçeneklerin kullanılıp kullanılamayacağını hekiminizle değerlendirebilirsiniz. Homosisteinin önemini Homosistein bölümünde anlattım.
Risk Grupları
B12 vitamini zaten düşük olabileceği için vegan ve vejetaryenlerde mide koruyucu kullanımının hekimle dikkatle değerlendirilmesi önerilir. Sigara içenler, 60 yaş üstündekiler, birden çok ilaç kullananlar ve diyabet, kalp-damar, böbrek ya da bağırsak hastalığı olanlarda da risk daha yüksektir. Bu kişilerin daha sık takip edilmesi önerilir.
İlacı Aniden Bırakmayın
Mide koruyucunuzu hekiminize danışmadan aniden bırakmayın. Hekim önerisiyle dozu kademeli olarak azaltmak ve gerekirse başka mide ilaçlarına geçmek daha uygundur.
İhtiyaç Duyulduğunda Kullanım
Bazı kişilerde ilacı her gün düzenli içmek yerine yalnızca şikâyet olduğunda kullanmak mümkün olabilir. Bu yaklaşım, vücudun asit dengesini tamamen bozmadan şikâyetleri kontrol altına almaya ve yan etkileri azaltmaya yardımcı olabilir. Size uygun olup olmadığını hekiminizle konuşun.
Doğru Magnezyum Formu
Mide asidi baskılandığında, emilimi mide asidine bağlı olan oksit gibi formlar daha az emilir. Mide koruyucu kullananlarda bisglisinat ya da malat gibi formlar, yemekle birlikte alındığında daha iyi bir seçenektir. Sindirim sistemini kullanmayan magnezyum yağı da destekleyici olabilir. Hangi magnezyumun kime uygun olduğunu ayrı bir yazıda ayrıntılı anlattım.
Sık Sorulan Sorular
Mide koruyucu kullanırken magnezyum takviyesi alabilir miyim?
Evet. Mide koruyucu kullananlarda magnezyum takviyesi çoğu zaman faydalıdır. Mide asidine daha az bağlı olan bisglisinat ya da malat formları tercih edilmelidir. Takviyeye rağmen düzeyler düşük kalıyorsa, ilacın değiştirilip değiştirilemeyeceğini hekiminizle konuşun.
Ne kadar süre mide koruyucu kullanınca magnezyum düşer?
Magnezyum düşüklüğü genellikle bir yıldan uzun kullanımdan sonra belirginleşir. Ancak bazı kişilerde üç aylık kullanımdan sonra da görülebilir. Uzun süredir mide koruyucu kullanıyorsanız, magnezyum düzeyinizi hekiminizle konuşmanız önerilir.
İlacı bırakınca magnezyum düzelir mi?
Çoğu kişide mide koruyucu bırakıldıktan sonra magnezyum düzeyi birkaç hafta içinde düzelir. Ancak ilacı bırakmak ya da değiştirmek mutlaka hekim kontrolünde yapılmalıdır.
Diğer mide ilaçları da magnezyumu düşürür mü?
Famotidin gibi H2 reseptör blokerlerinin magnezyum üzerine etkisi, mide koruyuculara göre çok daha az belirgindir. Bu yüzden magnezyum düşüklüğü gelişen kişilerde hekim bu ilaçları bir seçenek olarak değerlendirebilir.
◊
Mide koruyucular doğru kişide, doğru süre ve doğru dozda kullanıldığında çok değerli ilaçlardır. Ancak uzun süreli kullanımda magnezyum başta olmak üzere bazı besin öğelerinin düzeyini düşürebilirler. Mide koruyucu kullanıyorsanız, magnezyum ve diğer değerlerinizi düzenli olarak takip ettirmek, gerekirse doğru formda magnezyum desteği almak ve ilacınızı hekiminizle birlikte gözden geçirmek, hem midenizi hem de sinir sisteminizi korumanın en güvenli yoludur.
Kaynaklar
- U.S. Food and Drug Administration. FDA Drug Safety Communication: Low magnesium levels can be associated with long-term use of Proton Pump Inhibitor drugs (PPIs). March 2, 2011.
- William JH, Danziger J. Proton-pump inhibitor-induced hypomagnesemia: Current research and proposed mechanisms. World J Nephrol. 2016;5(2):152-157. doi:10.5527/wjn.v5.i2.152
- Cheungpasitporn W, Thongprayoon C, Kittanamongkolchai W, et al. Proton pump inhibitors linked to hypomagnesemia: a systematic review and meta-analysis of observational studies. Ren Fail. 2015;37(7):1237-1241. doi:10.3109/0886022X.2015.1057800
- Srinutta T, Chewcharat A, Takkavatakarn K, et al. Proton pump inhibitors and hypomagnesemia: A meta-analysis of observational studies. Medicine (Baltimore). 2019;98(44):e17788. doi:10.1097/MD.0000000000017788
- Reimer C, Søndergaard B, Hilsted L, Bytzer P. Proton-pump inhibitor therapy induces acid-related symptoms in healthy volunteers after withdrawal of therapy. Gastroenterology. 2009;137(1):80-87. doi:10.1053/j.gastro.2009.03.058
- Targownik LE, Fisher DA, Saini SD. AGA Clinical Practice Update on De-Prescribing of Proton Pump Inhibitors: Expert Review. Gastroenterology. 2022;162(4):1334-1342. doi:10.1053/j.gastro.2021.12.247
- Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435-2442. doi:10.1001/jama.2013.280490
