Mide koruyucu olarak bilinen proton pompası inhibitörleri (PPİ), dünyada en çok kullanılan ilaçlar arasındadır ve çoğu zaman yıllarca, hatta reçetesiz kullanılır. Uzun süreli kullanım ise B12 vitamini eksikliğine ve homosistein yükselmesine yol açabilir. Bu yazıda mide koruyucuların B12 vitaminini neden azalttığını, kimlerin risk altında olduğunu, hangi tahlillere bakılması gerektiğini ve neler yapılabileceğini anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz. Mide koruyucu ilacınızı hekiminize danışmadan bırakmayın.
Mide Koruyucular ve B12 Vitamini
Mide koruyucular mide asidini güçlü bir şekilde azaltır. Bu, reflü ve ülser tedavisinde çok işe yarar; ancak mide asidi yalnızca sindirim için değil, bazı vitamin ve minerallerin emilimi için de gereklidir. B12 vitamini de bunlardan biridir ve vücutta çok önemli görevler üstlenir:
- Kan hücreleri: Alyuvarların yapımı ve sağlığı için gereklidir.
- Sinir sistemi: Sinirleri saran miyelin kılıfının yapımı ve sinir iletimi için kritik rol oynar.
- Sindirim sistemi: Mide ve bağırsak duvarının sağlıklı yenilenmesini destekler.
B12 vitamininin tüm görevlerini A'dan Z'ye B12 vitamini yazısında anlattım.
Mide Asidi Neden Gerekli?
Besinlerdeki B12 vitamini, proteinlere bağlı haldedir. Vücudun bu B12 vitaminini kullanabilmesi için birkaç adımlık bir yolculuk gerekir:
- Midede: Mide asidi, B12 vitaminini besinlerdeki proteinlerden ayırır. Ayrılan B12 vitamini, mideden salınan özel bir taşıyıcı proteine (iç faktör) bağlanır.
- İnce bağırsakta: B12 vitamini bu taşıyıcıyla birlikte ilerler ve ince bağırsağın son bölümünde (ileum) emilir.
Mide koruyucular mide asidini azalttığı için bu yolculuğun ilk adımı aksar ve besinlerdeki B12 vitamini proteinlerden ayrılamaz. Ayrıca mide asidinin azalması, ince bağırsakta bakterilerin aşırı çoğalmasına (SIBO) zemin hazırlar; bu bakteriler de B12 vitaminini tüketerek eksikliği derinleştirir.
Hastalar için iyi haber şu: Takviyelerdeki B12 vitamini proteinlere bağlı olmadığı için emilmek üzere mide asidine ihtiyaç duymaz. Bu yüzden mide koruyucu kullananlarda B12 vitamini takviyesi besinlerden alınan B12 vitamininden çok daha güvenilir bir kaynaktır.
Kimler Risk Altında?
Mide koruyucuları iki yıl ve daha uzun süre kullananlarda B12 vitamini eksikliği riskinin belirgin şekilde arttığı gösterilmiştir. Aşağıdaki durumlardan biri de varsa risk daha da yükselir:
- İleri yaş: Mide asidi ve B12 vitamini emilimi yaşla zaten azalır.
- Birden fazla ilaç: Özellikle diyabet ve insülin direnci tedavisinde kullanılan metformin de B12 vitamini emilimini azaltır.
- Beslenme: Vegan ve vejetaryen beslenme.
- Sigara: Sigara içenlerde B12 vitamini ve folat tüketimi artar.
- Mide sorunları: Helicobacter pylori enfeksiyonu ya da mide zarının incelmesi (atrofik gastrit).
Mide asidini azaltan diğer bir ilaç grubu olan H2 blokerleri de B12 vitamini emilimini azaltabilir; ancak etkileri genellikle mide koruyuculara göre daha hafiftir.
Eksikliğin Sonuçları
B12 vitamini eksikliği sinsi ilerler ve çoğu zaman kansızlık ortaya çıkmadan sinir sistemini etkilemeye başlar.
- Kan: Büyük hücreli kansızlık (megaloblastik anemi).
- Sinirler: Kol ve bacak sinirlerinde hasar (polinöropati) ve omurilik tutulumu.
- Beyin: Beyin sisi, odaklanma güçlüğü, dikkat dağınıklığı ve ilerleyen dönemde demans riski.
- Duygu durumu: Depresyona eğilim ve antidepresan tedaviye yetersiz yanıt.
B12 vitamini eksikliğinin günlük hayatta nasıl hissettirdiğini B12 vitamini, folat ve B6 vitamini eksikliğinin belirtileri yazısında anlattım.
Homosistein ve Metilasyon
B12 vitamini, homosisteinin yeniden metiyonine çevrilmesi için gereklidir. B12 vitamini eksik olduğunda homosistein yükselir ve vücudun ana metil kaynağı SAMe azalır. SAMe azalınca beyin kimyasallarının yapımı etkilenir; beyinde histamini temizleyen HNMT enzimi de yavaşlayarak histamine bağlı baş ağrısı, beyin sisi ve uyku sorunlarına katkıda bulunabilir. Homosisteinin sağlığa etkilerini sessiz düşman homosistein yazısında anlattım.
Hangi Tahliller?
Uzun süredir mide koruyucu kullananlarda yalnızca kandaki B12 vitamini düzeyine bakmak yeterli olmayabilir. Şu tahlillerin birlikte değerlendirilmesi önerilir:
- B12 vitamini: 400 pg/mL'nin altı yetersiz kabul edilir; ideal düzey 600–1000 pg/mL'dir.
- Aktif B12 vitamini (holotranskobalamin): Hücrelere ulaşan B12 vitaminini gösterir; 35 pmol/L'nin altı eksikliktir.
- Metilmalonik asit (MMA): Hücre içi B12 vitamini eksikliğinin en hassas göstergesidir; 0,4 µmol/L'nin altı normaldir.
- Homosistein: 10 µmol/L'nin üzeri yüksek kabul edilir ve B12 vitamini eksikliğini destekler.
- Magnezyum: Mide koruyucular magnezyum emilimini de azaltır; bu yüzden magnezyum düzeyine de bakılmalıdır.
Ne Yapmalı?
Mide koruyucular, gerçekten ihtiyaç olan kişilerde çok değerli ilaçlardır. Amaç onları korkuyla bırakmak değil, gereksiz uzun kullanımı önlemek ve yol açabilecekleri eksiklikleri zamanında yakalamaktır.
- İhtiyacı gözden geçirin: Mide koruyucuyu uzun süredir, özellikle reçetesiz kullanıyorsanız, ilaca hâlâ ihtiyaç olup olmadığını hekiminizle birlikte değerlendirin.
- Düzenli kontrol: Mide koruyucu kullanmaya devam ediyorsanız B12 vitamini, homosistein ve MMA düzeylerinizin yılda en az bir kez kontrol edilmesi önerilir.
- B12 vitamini takviyesi: Uzun süredir mide koruyucu kullananlarda hekim kontrolünde B12 vitamini takviyesi önerilir. Takviyelerdeki B12 vitamini mide asidine ihtiyaç duymadığı için yutulan formlar da işe yarar.
- Beslenme: Ciğer, kırmızı et, balık, tavuk ve yumurta B12 vitamini açısından zengindir. Ancak mide asidi azaldığında besinlerdeki B12 vitamininin emilimi de azalır; bu yüzden yalnızca beslenmeye güvenmemek gerekir.
- Aniden bırakmayın: Mide koruyucular aniden bırakıldığında mide asidi geçici olarak eskisinden de fazla üretilebilir ve yakınmalar şiddetlenebilir. Bu yüzden ilaç, hekim gözetiminde kademeli olarak azaltılmalı ve gerekirse geçici olarak daha hafif bir mide ilacına geçilmelidir.
Referanslar
- Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435-2442.
- Miller JW. Proton Pump Inhibitors, H2-Receptor Antagonists, Metformin, and Vitamin B-12 Deficiency: Clinical Implications. Adv Nutr. 2018;9(4):511S-518S. PMID: 30032223.
- Advantages and Disadvantages of Long-term Proton Pump Inhibitor Use. PMID: 29605975. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29605975/
- Harvard Health Publishing. Proton pump inhibitors. https://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/proton-pump-inhibitors
