Muayene ve Yaklaşımım: Maçka’da Nöroloji Muayenesi

Fibromiyaljisi olanların neredeyse tamamı uykudan yakınır: Uyusa da dinlenmeden kalkar, gece sık uyanır. Bu yazıda fibromiyaljide uykunun neden bozulduğunu, kötü uykunun ağrıyı nasıl artırdığını, uykuyu etkileyen gizli etkenleri ve araştırmalarda uykuyu düzelttiği gösterilen yolları anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.

Ağrı ile Uykunun Kısır Döngüsü

Fibromiyaljisi olanların yaklaşık %92'si uyku sorunu yaşar. Türkiye'de fibromiyaljili kadınlarla yapılan bir çalışmada en sık yakınma %92 ile dinlendirmeyen uykuydu. Bunu %90 ile sabah yorgunluğu, %83 ile sabah tutukluğu ve %67 ile uykusuzluk izliyordu.

Ağrı ile uyku arasındaki ilişki iki yönlüdür. Ağrı uykuyu böler; bölünen uyku da ağrıyı işleyen sistemi daha hassas hale getirir ve ertesi gün ağrı artar. Fibromiyaljide uyku sorunlarının ağrının şiddetini tutarlı biçimde öngördüğü gösterilmiştir.

Bu döngünün bedeli büyüktür. Tayvan'da 17.920 fibromiyalji hastasının izlendiği bir çalışmada uykusuzluğu da olanlar, olmayanlara göre çok daha fazla ilaç kullanıyor ve çok daha sık hekime gidiyordu.

Döngü iyi yönde de çalışır. Diz kireçlenmesi ve uykusuzluğu olanlarla yapılan bir çalışmada, tedavinin ilk ayında gecede yaklaşık 6 saat uykuya ulaşanların altı ay sonra ağrılarının belirgin azalma olasılığı daha yüksekti. Yani uykuya yatırım yapmak, ağrıya da yatırım yapmaktır.

Bölünen Derin Uyku

Fibromiyaljide uykunun sadece süresi değil, yapısı da bozulur. 25 çalışmayı ve 2.000'den fazla kişiyi bir araya getiren bir analizde, uyku laboratuvarında yapılan ölçümler fibromiyaljili kişilerin uykusunun sağlıklı kişilerden belirgin biçimde farklı olduğunu gösterdi.

Derin Uyku Azalır

Fibromiyaljide hafif uyku evresinde geçen süre uzar, derin uyku kısalır. Derin uyku, beden ve beynin gece toparlandığı evredir. Bu evre azaldığında kişi saatlerce yatakta kalsa da sabah dinlenmemiş uyanır.

Gece Sık Uyanılır

Fibromiyaljili kişiler gece daha çok uyanır ve uyanık geçen süre uzar. Toplam uyku süresi kısalır, yatakta geçen zamanın uykuyla geçen kısmı (uyku verimi) azalır. Anketlerde uykuya dalmanın da zorlaştığı görülür.

Hissedilen ve Ölçülen Uyku

Aynı analizde kişilerin anlattığı uyku sorunları, cihazla ölçülenden daha ağır çıktı. Bu, hastanın abarttığı anlamına gelmez. Uyku dinlendirici olmadığında kişi bunu uykusuzluk olarak hisseder; gerçek olan bu histir ve tedavide ciddiye alınmalıdır.

Bu bozulmanın arkasında, fibromiyaljide stres sisteminin dengesini yitirmesi ve beynin ağrı sinyallerine aşırı duyarlı hale gelmesi (santral duyarlılaşma) yer alır. Ağrıya duyarlı bir sinir sistemi, gece de tam olarak "kapanamaz".

Uykunun Gizli Düşmanları

Fibromiyaljide uykuyu bozan tek şey ağrı değildir. Geçmişte yaşanan zorluklar, histamin dengesi ve eşlik eden uyku bozuklukları da tabloya katılabilir. Bunları fark etmek, tedavide yeni kapılar açar.

Zor Bir Çocukluk

Türkiye'de yapılan bir çalışmada fibromiyaljili kadınların %75'inde çocuklukta yaşanmış zor deneyimler saptandı; bu oran sağlıklı kadınlarda %37'ydi. En sık görülen, çocuğun bakımının ve ihtiyaçlarının ihmal edilmesiydi. Fibromiyaljili grupta bu deneyimler depresyon ve kaygıyla da ilişkiliydi.

Bu, geçmişin bir kader olduğu anlamına gelmez. Fibromiyaljili kadınlarla yapılan bir başka çalışmada, ağrı ve işlevsellik açısından en iyi durumda olanlar, ağrıyı gözünde büyütmeyen ve anı fark ederek yaşayabilen kişilerdi. Bu iki özellik de öğrenilebilir ve geliştirilebilir. Zor bir çocukluğun fibromiyaljiye nasıl zemin hazırladığı ve uykusuzlukla ilişkisi ayrıca ele alınması gereken konulardır.

Histamin ve DAO Enzimi

Histamin, beyinde uyanıklığı sağlayan maddelerden biridir. Besinlerle alınan histamini ise bağırsakta DAO (diamin oksidaz) enzimi parçalar. Bazı genetik varyantlar bu enzimin daha az çalışmasına yol açabilir.

İspanya'da fibromiyaljili 98 kadının %74,5'inde DAO enzimini zayıflatan varyantlardan en az biri bulundu. Ancak bu oran genel Avrupa nüfusundan belirgin farklı değildi. Araştırmalar, tek bir varyanttan çok birden fazla varyantı birlikte taşımanın ve varyantı hem anneden hem babadan almış olmanın daha önemli olabileceğini düşündürüyor.

Uykusuzluğu ve DAO varyantı olan 101 kişiyle yapılan bir çalışmada 28 gün DAO takviyesi kullanıldı. Uykusuzluk ölçeğinde takviye ile plasebo arasında fark çıkmadı. Ancak takviye grubunda uyku verimi başlangıca göre anlamlı biçimde düzeldi ve melatoninle birlikte kullananlarda iyileşme daha belirgindi. Bu ilk sonuçlar umut verici; daha geniş çalışmalarla doğrulanması bekleniyor.

Fibromiyaljide sık kullanılan sertralin, pregabalin, paroksetin, alprazolam ve lorazepamın laboratuvar deneylerinde DAO enzimini baskılamadığı gösterildi. Yani DAO takviyesi, hekim uygun görürse bu ilaçlarla birlikte düşünülebilir.

Eşlik Eden Uyku Bozuklukları

Huzursuz bacaklar sendromu, uyku apnesi ve gece diş sıkma da fibromiyaljide uykuyu bölen sık nedenler arasındadır. Bunlar tedavi edildiğinde hem uyku hem ağrı düzelebilir; bu yüzden uykusu bozuk her fibromiyalji hastasında akılda tutulmalıdır.

Uykuyu Düzeltmenin Yolları

Fibromiyaljide uyku düzeldikçe ağrı, yorgunluk ve beyin sisi de çoğu zaman hafifler. Araştırmalar, uykuyu iyileştirmenin birden fazla yolu olduğunu ve en iyi sonucun bunların birlikte kullanılmasıyla alındığını gösteriyor.

Uykusuzluğa Yönelik Terapi

Uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi, uykuyu doğrudan hedef alan yapılandırılmış bir yöntemdir. Yatakta geçirilen süreyi düzenlemeyi, yatağı yalnızca uykuyla ilişkilendirmeyi ve uyku hakkındaki kaygılı düşüncelerle çalışmayı içerir.

Fibromiyaljide 47 çalışmayı ve 11.000'den fazla kişiyi inceleyen bir analizde bu terapi, uyku kalitesini orta düzeyde iyileştirdi. İki çalışmada etki altı ay sonra da sürüyordu. Ağrıyla başa çıkmaya odaklanan terapi ise uykuyu düzeltmedi. Yani uyku için uykuya özel bir yaklaşım gerekiyor. Bu terapi çevrim içi programlarla da uygulanabiliyor.

Farkındalık Çalışmaları

Fibromiyaljide ilaç dışı yöntemleri karşılaştıran bir analizde, farkındalık (mindfulness) temelli terapi ve bilişsel davranışçı terapi uykuyu belirgin biçimde iyileştirdi. Uykuyu en çok düzeltme olasılığı en yüksek yöntem farkındalık çalışmaları oldu.

Düzenli Egzersiz

168 çalışmayı değerlendiren geniş bir İngiliz analizinde, esneme hareketleriyle birlikte yapılan aerobik egzersizin ve suda yapılan aerobik egzersizin uykuyu iyileştirebildiği görüldü. Güçlendirme egzersizleri, kilo verme ve gece diş sıkanlarda kullanılan diş plağı da uykuya bir ölçüde katkıda bulunabilir. Kanıtlar henüz güçlü değil ama yönü umut verici.

Egzersize düşük tempoda başlamak ve yavaş yavaş artırmak önemlidir. Fibromiyaljide fazla zorlamak ağrıyı alevlendirebilir.

İlaç Tedavisi

Bazı ilaçlar uykuyu destekleyebilir. Pregabalinin uyku kalitesini orta düzeyde iyileştirdiği gösterildi. Narkolepside kullanılan sodyum oksibat ise hem uykuyu hem ağrıyı iyileştirdi; ancak kötüye kullanım riski nedeniyle kullanımı sınırlıdır. Amitriptilin, milnasipran ve duloksetinin uykuya etkisi ise bu analizde net olarak gösterilemedi.

Araştırmacılar uyku sorunu için ilk adımın genellikle ilaç dışı yöntemler olmasını öneriyor. İlaçlar ise gerektiğinde, hekim kontrolünde değerli bir destektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fibromiyalji ve uyku hakkında en sık sorulan soruları aşağıda kısaca yanıtladım.

• Fibromiyaljide neden dinlenmeden uyanıyorum?

Fibromiyaljide derin uyku kısalır, hafif uyku uzar ve gece sık uyanılır. Beden gece yeterince toparlanamadığı için kişi yatakta uzun süre kalsa da sabah yorgun kalkar.

• Uykum düzelirse ağrım azalır mı?

Ağrı ile uyku birbirini etkiler. Uyku sorunları fibromiyaljide ağrının şiddetini öngörür; uyku düzeldikçe ağrı da çoğu zaman hafifler. Uykuyu iyileştiren tedavilerin ağrıya etkisi üzerine çalışmalar sürüyor ve ilk sonuçlar umut verici.

• Fibromiyaljide uyku ilacı kullanmalı mıyım?

Uyku sorunu için ilk adım olarak genellikle uykusuzluğa yönelik terapi, farkındalık çalışmaları ve düzenli egzersiz önerilir. Bazı ilaçlar uykuyu destekleyebilir; hangisinin size uygun olduğuna hekiminizle birlikte karar vermelisiniz.

• Fibromiyaljide hangi egzersiz uykuya iyi gelir?

Esneme hareketleriyle birlikte yapılan aerobik egzersiz (yürüyüş gibi) ve suda yapılan egzersizler uykuyu iyileştirebilir. Düşük tempoda başlayıp yavaş yavaş artırmak, ağrının alevlenmesini önler.

• Histamin uykumu etkiler mi?

Histamin beyinde uyanıklığı sağlayan maddelerden biridir. Histamini parçalayan DAO enzimi az çalıştığında uyku etkilenebilir. DAO takviyesinin uyku verimini artırabildiğini gösteren ilk çalışmalar var; daha geniş çalışmalarla doğrulanması bekleniyor.

Referanslar

• Abolhosseini S, Malatesta A, Asmundson AJN, Gilron I, Salomons TV. Analgesic benefits of pharmacological and nonpharmacological sleep interventions for adults with fibromyalgia: a systematic review and meta-analyses. Pain. 2025;166(12):2698-2720. doi:10.1097/j.pain.0000000000003708
• Duelo A, Comas-Basté O, Sánchez-Pérez S, Veciana-Nogués MT, Ruiz-Casares E, Vidal-Carou MC, Latorre-Moratalla ML. Pilot study on the prevalence of diamine oxidase gene variants in patients with symptoms of histamine intolerance. Nutrients. 2024;16(8):1142. doi:10.3390/nu16081142
• Ferrer-Garcia J, Navarro MD, Abadias M, López-García R, Sansalvador A, Gris G, Uscamaita K. Effect of diamine oxidase (DAO) enzyme dietary supplementation in subjects with insomnia symptoms and single nucleotide polymorphisms of the AOC1 gene: a randomized double-blind placebo-controlled study. Sleep Med X. 2025;11:100167. doi:10.1016/j.sleepx.2025.100167
• Huang CJ, Huang CL, Fan YC, Chen TY, Tsai PS. Insomnia increases symptom severity and health care utilization in patients with fibromyalgia: a population-based study. Clin J Pain. 2019;35(9):780-785. doi:10.1097/AJP.0000000000000738
• Gündüz N, Polat A, Erzincan E, Turan H, Sade I, Tural Ü. Psychiatric comorbidity and childhood trauma in fibromyalgia syndrome. Turk J Phys Med Rehabil. 2018;64(2):91-99. doi:10.5606/tftrd.2018.1470
• Imamura M, Robertson C, Hudson J, Whibley D, Aucott L, Gillies K, Beasley M, Stevens MJ, Manson P, Dulake D, Abhishek A, Tang NK, Macfarlane GJ, Brazzelli M. Effects of pharmacological and non-pharmacological interventions for the management of sleep problems in people with fibromyalgia: a multi-methods evidence synthesis. Health Technol Assess. 2025;29(20):1-228. doi:10.3310/GTBR7561
• Okutan G, Ruiz Casares E, Perucho Alcalde T, Sánchez Niño GM, Penadés BF, Terrén Lora A, Torrente Estríngana L, López Oliva S, San Mauro Martín I. Prevalence of genetic diamine oxidase (DAO) deficiency in female patients with fibromyalgia in Spain. Biomedicines. 2023;11(3):660. doi:10.3390/biomedicines11030660
• Papaconstantinou E, Cancelliere C, Verville L, et al. Effectiveness of non-pharmacological interventions on sleep characteristics among adults with musculoskeletal pain and a comorbid sleep problem: a systematic review. Chiropr Man Therap. 2021;29(1):23. doi:10.1186/s12998-021-00381-6
• Pathak A, Kelleher EM, Brennan I, Amarnani R, Wall A, Murphy R, Lee H, Fordham B, Irani A. Treatments for enhancing sleep quality in fibromyalgia: a systematic review and meta-analysis. Rheumatology (Oxford). 2025;64(8):4495-4516. doi:10.1093/rheumatology/keaf147
• Tobajas Y, Alemany-Fornés M, Samarra I, et al. Exploring the relationship between diamine oxidase and psychotropic medications in fibromyalgia treatment, finding no reduction in diamine oxidase levels and activity except with citalopram. J Clin Med. 2024;13(3):792. doi:10.3390/jcm13030792
• Wu YL, Chang LY, Lee HC, Fang SC, Tsai PS. Sleep disturbances in fibromyalgia: a meta-analysis of case-control studies. J Psychosom Res. 2017;96:89-97. doi:10.1016/j.jpsychores.2017.03.011
• Yamin JB, Meints SM, Pester BD, Crago M, Papianou L, Lazaridou A, Paschali M, Napadow V, Edwards RR. Childhood abuse and health outcomes in patients with fibromyalgia: a cross-sectional exploratory study of the moderating effects of pain catastrophizing and mindfulness. BMC Musculoskelet Disord. 2025;26(1):195. doi:10.1186/s12891-025-08449-7
• Zhang R, Li H, Kong T, Shan L, Wang P, Kang Y, Wang F. The impact of community-based, common, non-pharmaceutical interventions on sleep in patients with fibromyalgia: a systematic review and network meta-analysis. Clin Exp Rheumatol. 2024;42(11):2248-2257. doi:10.55563/clinexprheumatol/53qrav