Menopozda Bedenin Sesi: Ağrıya Kulak Verin

Menopozal geçiş ve postmenopozal dönem, hormonal dalgalanmaların ötesinde, kadınların %50–75'ini etkileyen yaygın kas-iskelet sistemi ağrıları, sabah tutukluğu ve kronik baş ağrılarıyla karakterize sistemik bir süreçtir. Östrojen seviyelerindeki düşüş; ağrı eşiğinin azalmasına, nöroinflamasyonun (sinir sistemi iltihaplanması) tetiklenmesine ve serotonin ile endorfin gibi duygu durum düzenleyici nörotransmitterlerin azalmasına neden olur. Bu biyolojik zemine eşlik eden kilo artışı, uykusuzluk, sirkadiyen ritim bozuklukları ve geçmiş dönem çocukluk çağı travmaları gibi faktörler ise ağrı algısını ve semptomların şiddetini derinleştirir.

Menopoz döneminde ağrısız ve güçlü kalmanın formülü; sadece semptomları baskılamaktan değil, beyin-bağırsak aksını ve nöroplastisiteyi destekleyen bütüncül yaşam tarzı değişikliklerinden geçer. Her gün düzenli olarak kurgulanan aerobik ve direnç (ağırlık) egzersizleri, magnezyum ile Omega-3'ten zengin anti-inflamatuar beslenme modeli, uyku hijyeninin optimizasyonu ve histamin toleransının gözetilmesi bu dönemin en güçlü tedavi sütunlarıdır. Ayrıca bilişsel yaklaşımlarla desteklenen psikolojik yardımlar ve yeni bir beceri öğrenme gibi nöroplastik aktiviteler, BDNF (beyin türevli nörotrofik faktör) düzeylerini artırarak hem beyin sisini ve depresif eğilimleri hafifletir hem de ağrı kontrolünde kökten bir iyileşme sağlar.

Menopozda Ağrının Nörobiyolojisi ve Kronik Yakınmalar

Menopozal geçiş ve postmenopozal dönemdeki kadınların %50–75 gibi çok büyük bir kısmında yaşam kalitesini ciddi ölçüde düşüren çeşitli ağrı yakınmaları görülür. Genellikle "yaşlanmanın doğal bir sonucu" denilerek geçiştirilen bu ağrılar, aslında vücuttaki östrojen çekilmesinin sinir ve bağışıklık sistemi üzerindeki doğrudan etkilerinden kaynaklanır.

Klinik pratikte en sık karşılaşılan ağrı paternleri şunlardır:

• Sabah Tutukluğu ve Eklem Sertliği: Özellikle uyandıktan sonra ilk yarım saat eklemleri hareket ettirmede güçlük çekilmesi.

• Artralji (Eklem Ağrıları): Menopozal artrit olarak da adlandırılan, büyük ve küçük eklemlerde sızlama.

• Miyalji ve Fibromiyalji: Yaygın kas ağrıları, yumuşak doku hassasiyeti ve kronik ağrı sendromlarının (fibromiyalji gibi) bu dönemde tetiklenmesi veya şiddetlenmesi.

• Aksiyel Ağrılar: Omurga üzerindeki yükün ve duruşun değişmesiyle belirginleşen bel, omuz ve sırt ağrıları.

• Nörolojik Ağrılar: Östrojen dalgalanmalarıyla tetiklenen migren atakları veya gerilim tipi kronik baş ağrıları.

Ağrı Riskini ve Şiddetini Artıran Faktörler

Menopozal ağrılar her kadında aynı yoğunlukta seyretmez. Aşağıdaki biyopsikososyal faktörlere sahip bireylerde yakınmalar çok daha sık ve dirençli ortaya çıkar:

• Metabolik Durum ve Obezite: Fazla kilolu olmak, eklemlere binen mekanik yükü artırmasının yanı sıra yağ dokusundan salınan pro-enflamatuar (iltihap artırıcı) sitokinler nedeniyle sistemik ağrıyı tetikler.

• Sirkadiyen Ritim ve Uyku Bozuklukları: Kronik uykusuzluk çekenlerde ağrı sinyallerinin beyindeki algılanma eşiği düşer; ertesi gün ağrı çok daha şiddetli hissedilir.

• Vazomotor Yük: Sıcak basması ve gece terlemesi gibi semptomları yoğun ve gürültülü yaşayan kadınlarda ağrı algısı da paralel olarak yükselir.

• Sedanter (Hareketsiz) Yaşam: Egzersiz eksikliği kasların zayıflamasına, eklem içi sıvının azalmasına ve ağrının kronikleşmesine zemin hazırlar.

• Psikiyatrik Geçmiş ve Ruh Sağlığı: Depresyon, anksiyete bozukluğu veya uzun süreli antidepresan kullanımı öyküsü olanlarda ağrı yolları merkezi olarak hassaslaşmıştır.

• Erken Dönem Stresörleri: Zor bir çocukluk geçirmiş, duygusal/fiziksel ihmale uğramış veya çocukluk çağı travması yaşamış bireylerde HPA (Hipotalamus-Hipofiz-Adrenal) ekseni kalıcı olarak disfonksiyoneldir. Bu durum, menopozda stres ve ağrı yanıtını anormal derecede artırır.

• Kas-İskelet Sistemi Zayıflıkları: D vitamini düzeylerinin düşüklüğü, mevcut diz ve kalça osteoartriti (kireçlenme) ve yaşla birlikte hızlanan sarkopeni (kas kitlesi ve gücü kaybı).

• Toksik ve Çevresel Etkenler: Sigara kullanımı (dokuların oksijenlenmesini bozarak mikro-inflamasyon yaratır) ve aşırı kahve/kafein tüketimi (stres hormonlarını tetikler, magnezyum gibi kas gevşetici minerallerin kaybına yol açar).

• Sosyodemografik Unsurlar: Eğitim düzeyinin ve sağlık okuryazarlığının düşük olması, koruyucu sağlık mekanizmalarına erişimi kısıtlayarak ağrı yönetimini zorlaştırır.

• Kronolojik Yaş: Yaş ilerledikçe, dokulardaki kolajen kaybı ve hormonal eksiklik yerleşik hale geldiği için semptomların sıklığı ve şiddeti artma eğilimindedir.

Östrojen ve Ağrı İlişkisinin Nörobiyolojisi

Östrojen, merkezi sinir sisteminde güçlü bir nöroprotektif (sinir koruyucu) ve ağrı kesici (analjezik) molekül olarak işlev görür. Menopozda östrojen düzeylerinin taban yapması şu mekanizmaları devreye sokar:

• Ağrı Eşiğinin Düşmesi: Östrojen, beyinde ve omurilikte ağrı sinyallerini modüle eden reseptörleri doğrudan etkiler. Eksikliğinde, normalde ağrı yaratmayacak hafif uyaranlar bile merkezi hassasiyet (merkezi sensitizasyon) nedeniyle şiddetli birer ağrı olarak algılanır.

• Nöroinflamasyon Artışı: Östrojenin bağışıklık hücreleri (özellikle beyindeki mikroglia hücreleri) üzerindeki baskılayıcı etkisi ortadan kalkar. Bu durum sinir sisteminde düşük yoğunluklu, kronik bir iltihabi süreci (nöroinflamasyon) tetikler.

• Östrojen eksikliği; mutluluk, doyum ve ağrı kontrolünde görevli olan serotonin ile vücudun doğal ağrı kesicisi olan endorfin düzeylerini dramatik şekilde düşürür. Sonuç; hem bedensel ağrıların artışı hem de buna eşlik eden depresif/kaygılı bir ruh halidir.

Bağırsaklar, Histamin ve Ağrı Üçgeni

Menopozal ağrıların tedavisinde gözden kaçırılmaması gereken en önemli alanlardan biri de sindirim sistemidir:

• Mikrobiyota ve Sistemik Enflamasyon: Menopoz döneminde östrojenin azalması bağırsak mikrobiyota çeşitliliğini olumsuz etkiler. Bozulan bağırsak bariyeri (geçirgen bağırsak), kana pro-enflamatuar moleküllerin sızmasına neden olur. Bu sistemik inflamasyon, vücutta neresi zayıfsa (eklemler, kaslar, baş bölgesi) orada ağrı duyarlılığını zirveye taşır.

• Mast Hücre Aktivasyonu ve Histamin İntoleransı: Östrojen hormonu, histamini vücutta yıkan ana enzim olan DAO (Diamin Oksidaz) enzimi üzerinde doğrudan bir regülasyon gücüne sahiptir. Perimenopoz dönemindeki düzensiz östrojen dalgalanmaları veya menopozdaki ani düşüş, mast hücrelerinden aşırı histamin salınımına yol açabilir ya da histaminin yıkımını yavaşlatabilir. Birçok kadında menopoza geçişle birlikte aniden ortaya çıkan şiddetli sıcak basmaları, kronik dirençli baş ağrıları, bağırsak huzursuzlukları (IBS benzeri tablolar) ve yaygın doku hassasiyetinin arkasında gözden kaçan bir histamin intoleransı yatmaktadır.

Menopozda Güçlü ve Ağrısız Kalmanın Formülü

Menopozal dönemde ortaya çıkan fizyolojik ve nörolojik kaymaları tersine çevirmek, semptomatik tedavilerin ötesinde, proaktif ve bütüncül bir yaşam tarzı yeniden yapılanmasını gerektirir. Bedensel direnci korumak, sinir sistemini regüle etmek ve ağrı eşiğini yükseltmek için uygulanması gereken temel klinik stratejiler şunlardır:

1. Hareket Edin – Her Gün, Her Şartta

Menopoz döneminde düzenli fiziksel aktivite bir tercih değil, hücresel ve vasküler sağlığı korumak için en temel tıbbi zorunluluktur. Birey hiçbir şey yapamasa bile gün içine hareketi dahil etmelidir. Düzenli egzersiz şu sistemik faydaları sağlar:

• Kardiyovasküler ve Metabolik Koruma: Endotel fonksiyonlarını iyileştirerek kalp-damar hastalıkları riskini azaltır, insülin direncini gerileterek koruyucu metabolik süreçleri başlatır ve lipid profilini (kolesterol düzeylerini) dengeler.

• Nörolojik Regülasyon ve Beyin Sağlığı: Beyinde serotonin ve endorfin salınımını artırarak menopozal depresyon ve kaygı döngülerini kırar. En önemlisi, BDNF (Beyin Türevli Nörotrofik Faktör) düzeylerini yükselterek beyin sisini dağıtır, kognitif kapasiteyi korur ve uzun vadeli demans/Alzheimer riskini azaltır.

• Kas-İskelet Sistemi Stabilitesi: Kas kitlesini ve kalitesini doğrudan koruyarak yaşla hızlanan sarkopeniyi (kas kaybı) önler. Enerji üretimini optimize ederek kronik yorgunluğu azaltır, kilo kontrolünü kolaylaştırır ve genel hayat kalitesini belirgin şekilde artırır.

Hangi Egzersiz Modelleri Tercih Edilmeli?

• Aerobik Pratikler (Hafif Tempolu Yürüyüş, Dans): Kardiyovasküler dayanıklılık ve mitokondriyal sağlık için temeldir.

• Direnç ve Ağırlık Çalışmaları: Kemik mineral yoğunluğunu korumak (osteoporozu önlemek) ve kas kütlesini artırmak adına stratejik öneme sahiptir.

• Yoga ve Bilinçli Nefes Çalışmaları: Vagus sinirini uyararak parasempatik sinir sistemini aktive eder, kronik sempatik baskınlığı yatıştırır ve ağrı algısını merkezi olarak azaltır.

• Pilates ve Denge Egzersizleri: Özellikle merkez bölge (core) kaslarını güçlendirerek omurgaya binen yükü azaltır, postüral stabiliteyi artırır ve ileri yaşlardaki düşme/kırık riskini minimalize eder.

Klinik Olarak Minimum Öneriler:

• Her gün en az 30 dakika açık havada tempolu yürüyüş,

• Her gün en az 15 dakika kendi vücut ağırlığıyla veya hafif ağırlıklarla direnç çalışmaları,

• Haftada birkaç kez sinir sistemi regülasyonu ve esneklik için bütüncül yoga veya pilates pratikleri.

2. Kilo Yönetimi ve Yağ Dokusu Optimizasyonu

Fazla kilolu veya obez olmak, menopoz semptomlarının ve kronik ağrıların en güçlü tetikleyicilerinden biridir. Vücut kitle indeksinin ideal aralıkta tutulması şu nedenlerle kritiktir:

• Sistemik enflamasyonun Azaltılması: Genişleyen yağ dokusu (özellikle viseral/göbek çevresi yağlanma), vücutta sürekli olarak pro-enflamatuar sitokinler salgılayarak düşük yoğunluklu kronik bir inflamasyona yol açar. Bu inflamasyon; eklem ağrılarını, fibromiyalji hassasiyetini ve kronik migren riskini doğrudan besler.

• Vazomotor Şiddetin Hafifletilmesi: Yağ dokusunun bir yalıtım katmanı görevi görmesi, hipotalamustaki termoregülasyon merkezinin işini zorlaştırır. Kilo kontrolü sağlandığında, gece terlemeleri ve sıcak basmalarının sıklığı ile şiddeti belirgin ölçüde azalır.

• Bütüncül Sağlık: İdeal kilo dengesi, uyku kalitesini artırır, depresif eğilimleri azaltır ve menopoz sonrası tırmanışa geçen kalp-damar hastalıkları riskine karşı güçlü bir kalkan oluşturur.

3. Uyku Mimarisinin ve Hijyeninin Artırılması

Düzensiz ve kalitesiz uyku, sinir sisteminin kendini tamir etme (glimfatik sistem temizliği) süreçlerini kesintiye uğratır. Uyku bozuklukları hem ağrı duyarlılığını (merkezi sensitizasyon) hem de kognitif beyin sisini katlanarak artırır.

• Uyku Hijyeni Protokolü: Sirkadiyen ritmi korumak adına hafta sonları dahil her gün aynı saatte yatağa girilmeli ve aynı saatte uyanılmalıdır. Yatak odası tamamen karanlık, serin ve elektromanyetik cihazlardan arındırılmış olmalıdır.

• Klinik Takip: Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen çözülemeyen dirençli uykusuzluk veya uyku apnesi gibi durumlarda, mutlaka uzman bir hekimle görüşülerek altta yatan hormonal veya nörolojik kök nedenler taranmalıdır.

4. Vasküler ve Hücresel Stresörlerin Azaltılması (Sigara ve Kahve)

• Sigara: Damar endotel yapısını doğrudan bozar, mikrosirkülasyonu engeller ve dokularda yüksek düzeyde oksidatif stres yaratır. Östrojen yıkımını hızlandırarak hem menopozu öne çeker hem de yerleşik ağrıların, fibromiyaljinin ve beyin sisinin klinik tablosunu derinleştirir. Kesinlikle bırakılmalıdır.

• Kahve ve Kafein Tüketimi: Aşırı kafein alımı, sinir sistemini sürekli "savaş ya da kaç" (sempatik) modunda tutarak kortizol salınımını uyarır ve vazomotor atakları tetikler. Ayrıca diüretik (idrar söktürücü) etkisi nedeniyle, düz kasların gevşemesinde ve ağrı kontrolünde hayati rol oynayan magnezyum gibi kritik minerallerin idrarla vücuttan atılmasına yol açar. Günlük tüketim sınırlanmalı, öğleden sonra saatlerinde kafein alımı sonlandırılmalıdır.

5. Mikrobesin ve Anti-İnflamatuar Beslenme Desteği

Magnezyum Desteği ve Kaynakları

Kas gevşemesi, sinir iletimi, ATP (enerji) üretimi ve uyku kalitesi için menopozun en temel mineralidir.

• Besinsel Kaynaklar: Koyu yeşil yapraklı sebzeler, taze otlar, turpgiller (brokoli, lahana), soğangiller, çimlendirilmiş baklagiller, serbest gezen hayvanların yumurtası ve karaciğeri, soğuk deniz balıkları, çiğ kuruyemişler, tohumlar ve kabak çekirdeği. (Klinik tabloda yetersizlik varsa, hekim kontrolünde magnezyum glisinat, malat veya taurat gibi biyoyararlanımı yüksek formlarla takviye edilmelidir).

Omega-3 ve Esansiyel Yağ Asitleri (DHA / EPA)

Hücre zarı esnekliği, sinir sistemi koruması ve sistemik inflamasyonun baskılanması için güçlü birer ajandır.

• Besinsel Kaynaklar: Doğal ortamında yetişmiş yağlı balıklar (somon, sardalya, uskumru), keten tohumu, çiya tohumu, semizotu ve Brüksel lahanası.

• Önemli Klinik Not: Eğer bireyde östrojen dalgalanmalarına bağlı bir histamin intoleransı şüphesi varsa, kuruyemişler (özellikle ceviz) ve uzun süre beklemiş/fermente edilmiş balık ürünleri tüketilirken porsiyon kontrolüne ve vücudun verdiği reaksiyonlara azami dikkat gösterilmelidir.

D Vitamini ve Kemik Homeostazı

Kalsiyumun kemiklere taşınması, bağışıklık modülasyonu ve duygu durum regülasyonu için hormon benzeri bir işlev görür.

• Doğal Sentez ve Besinler: Yaz aylarında koruyucu önlemler dahilinde güneş ışığından güvenli şekilde faydalanılmalı; kış döneminde ise morina ciğeri yağı, soğuk deniz balıkları, serbest gezen hayvanların ciğeri ve güneşte kurutulmuş mantarlar tüketilmelidir.

• Klinik Takip: Serum 25-OH D vitamini düzeyleri düzenli aralıklarla ölçtürülmeli; kalsiyum ve K2 vitamini dengesi gözetilerek fizyolojik optimizasyon seviyelerinde (tercihen 50-80 ng/mL arasında) tutulmalıdır.

6. Isı Terapileri ile Lokal Mikrosirkülasyon

Kronik eklem sertliği, sabah katılıkları ve özellikle aksiyel (bel-sırt-omuz) ağrıların yönetiminde termal uygulamalar oldukça etkilidir. Akşamları veya sabah uyanınca yapılan ılık duşlar, lokal sıcak su torbası uygulamaları veya tıbbi bir engel yoksa termal banyolar; kas spazmlarını çözer, kan dolaşımını (mikrosirkülasyonu) hızlandırır ve ağrılı bölgelerin beslenmesini destekleyerek hızlı bir rahatlama sağlar.

7. Psikolojik Destek ve Kognitif Regülasyon

Ağrı sadece dokudaki bir hasar sinyali değil, beynin o sinyali yorumlama şeklidir. Kronik ağrısı olan kadınlarda sıklıkla gelişen "katastrofik düşünce" (ağrıyı dünyanın sonu gibi algılama, çaresizlik hissi) ağrı yollarını daha da hassaslaştırır. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), somatik deneyimleme ve mindfulness (bilinçli farkındalık) temelli yaklaşımlar; beynin ağrı algılama merkezlerini modüle ederek ağrı kronikliğini azaltır, uyku kalitesini artırır ve eşlik eden depresif semptomları belirgin şekilde hafifletir.

8. Nöroplastisiteyi ve BDNF Düzeyini Destekleyen Aktiviteler

Beyin, östrojen koruması azaldığında yeni sinapslar kurmakta zorlanabilir; bu da beyin sisini ve demans eğilimini besler. Sinir sistemini dinamik tutmanın en iyi yolu nöroplastisiteyi (beynin değişebilme ve yenilenebilme yeteneğini) aktif olarak uyarmaktır. Bireyin egzersiz rutinine ek olarak tamamen yeni bir beceri öğrenmesi (yeni bir yabancı dil çalışmak, bir müzik aleti çalmayı öğrenmek, karmaşık el işleri veya örgü modelleri denemek, painting/resim sanatı ile ilgilenmek) beyinde BDNF düzeylerini zirveye çıkarır. Bu zihinsel meydan okuma, nöral ağları taze tutarak hem kognitif gerilemeyi ve depresyonu önler hem de merkezi ağrı kontrol mekanizmalarını güçlendirir.

❓ Menopoz ve Ağrı: Sık Sorulan Sorular

1. Menopozda neden ağrılarım arttı?

Östrojen düzeylerinin düşmesiyle birlikte ağrı eşiği azalır, kas ve eklem dokuları daha hassas hale gelir. Ayrıca serotonin ve endorfin düzeyleri de düşer, bu da ağrıyı daha yoğun hissetmenize neden olur.

2. Ağrılarım sabahları neden daha kötü?

Gece boyunca hareketsizlik, kasların ve eklemlerin sertleşmesine neden olur. Sabah tutukluğu özellikle menopozda sık görülür çünkü kas kitlesi azalır (sarkopeni) ve eklem sıvıları azalır.

3. Menopozda beyin sisi neden olur?

Hormonal dalgalanmalar, uyku bozuklukları, D vitamini eksikliği ve stres beyin sisi (unutkanlık, konsantrasyon güçlüğü) yaratabilir. Ayrıca serotonin ve BDNF düzeylerinin düşmesi de bu tabloda önemli rol oynar.

4. Hangi egzersizler ağrılarımı azaltır?

Yürüyüş, dans, yoga, pilates, ağırlık çalışmaları ve denge egzersizleri hem kasları güçlendirir hem de ağrıyı azaltır. Her gün en az 30 dakika yürüyüş ve 15 dakika ağırlık önerilir.

5. Kilolu olmak ağrılarımı etkiler mi?

Evet. Yağ dokusu vücutta kronik inflamasyonu (iltihabı) artırır, hormonal dengesizlikleri derinleştirir ve ağrı, depresyon, uyku bozukluklarını şiddetlendirir. Ayrıca gece terlemeleri ve sıcak basmaları daha yoğun yaşanır.

6. Beslenmem ağrılarımı etkiler mi?

Kesinlikle. Magnezyum, omega-3, D vitamini ve antioksidanlardan zengin beslenme ağrıyı, beyin sisini ve ruhsal dalgalanmaları azaltır. Fermente gıdalar (histamin intoleransı varsa dikkat!) ve lifli besinler bağırsak sağlığını destekler.

7. Kahve ve sigara ağrıyı artırır mı?

Evet. Sigara damar sağlığını bozar, oksidatif stresi artırır. Kahve fazla tüketildiğinde uykusuzluk ve sinirlilik yaratabilir. Her ikisi de ağrı ve beyin sisi semptomlarını kötüleştirir.

8. Uyuyamıyorum, ne yapmalıyım?

Uyku hijyenine dikkat edin: her gün aynı saatte yatıp kalkın, ekran süresini azaltın. Gerekirse hekiminizle görüşerek destek alın. Uyku bozuklukları ağrıyı ve ruhsal dalgalanmaları artırır.

9. D vitamini eksikliği ağrıyı etkiler mi?

Evet. D vitamini eksikliği kas ağrısı, yorgunluk ve depresyonu artırabilir. Güneş ışığı, balık, mantar ve ciğer gibi besinlerle desteklenmeli; gerekirse takviye alınmalıdır.

Referanslar

• 1. Lu CB, Liu PF, Zhou YS, Meng FC, Qiao TY, Yang XJ, Li XY, Xue Q, Xu H, Liu Y, Han Y, Zhang Y. Musculoskeletal Pain during the Menopausal Transition: A Systematic Review and Meta-Analysis. Neural Plast. 2020 Nov 25;2020:8842110. doi: 10.1155/2020/8842110. PMID: 33299396; PMCID: PMC7710408. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7710408/pdf/NP2020-8842110.pdf
• 2. Kozinoga M, Majchrzycki M, Piotrowska S. Low back pain in women before and after menopause. Prz Menopauzalny. 2015 Sep;14(3):203-7. doi: 10.5114/pm.2015.54347. Epub 2015 Sep 30. PMID: 26528111; PMCID: PMC4612559. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4612559/pdf/MR-14-25807.pdf
• 3. Magliano M. Menopausal arthralgia: Fact or fiction. Maturitas. 2010 Sep;67(1):29-33. doi: 10.1016/j.maturitas.2010.04.009. PMID: 20537472. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20537472/
• 4. Blümel JE, Chedraui P, Baron G, Belzares E, Bencosme A, Calle A, Danckers L, Espinoza MT, Flores D, Gomez G, Hernandez-Bueno JA, Izaguirre H, Leon-Leon P, Lima S, Mezones-Holguin E, Monterrosa A, Mostajo D, Navarro D, Ojeda E, Onatra W, Royer M, Soto E, Tserotas K, Vallejo MS. Menopause could be involved in the pathogenesis of muscle and joint aches in mid-aged women. Maturitas. 2013 May;75(1):94-100. doi: 10.1016/j.maturitas.2013.02.012. Epub 2013 Mar 23. PMID: 23528735. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23528735/
• 5. Terauchi M, Odai T, Hirose A, Kato K, Akiyoshi M, Miyasaka N. Muscle and joint pains in middle-aged women are associated with insomnia and low grip strength: a cross-sectional study. J Psychosom Obstet Gynaecol. 2020 Mar;41(1):15-21. doi: 10.1080/0167482X.2018.1530211. Epub 2018 Nov 6. PMID: 30398410. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30398410/
• 6. Watt FE. Musculoskeletal pain and menopause. Post Reprod Health. 2018 Mar;24(1):34-43. doi: 10.1177/2053369118757537. Epub 2018 Feb 7. PMID: 29412042. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29412042/
• 7. Faria A, Gabriel R, Abrantes J, Brás R, Sousa M, Moreira H. Ankle stiffness in postmenopausal women: influence of hormone therapy and menopause nature. Climacteric. 2010 Jun;13(3):265-70. doi: 10.3109/13697130903437896. PMID: 20001566. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20001566/
• 8. Chaopotong P, Titapant V, Boriboonhirunsarn D. Menopausal symptoms and knowledge towards daily life and hormone replacement therapy among menopausal women in Bangkok. J Med Assoc Thai. 2005 Dec;88(12):1768-74. PMID: 16518972. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16518972/
• 9. Szoeke CE, Cicuttini FM, Guthrie JR, Dennerstein L. The relationship of reports of aches and joint pains to the menopausal transition: a longitudinal study. Climacteric. 2008 Feb;11(1):55-62. doi: 10.1080/13697130701746006. PMID: 18202965. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18202965/
• 10. Szoeke C, Dennerstein L, Guthrie J, Clark M, Cicuttini F. The relationship between prospectively assessed body weight and physical activity and prevalence of radiological knee osteoarthritis in postmenopausal women. J Rheumatol. 2006 Sep;33(9):1835-40. Epub 2006 Aug 1. PMID: 16881096. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16881096/
• 11. Mitchell ES, Woods NF. Pain symptoms during the menopausal transition and early postmenopause. Climacteric. 2010 Oct;13(5):467-78. doi: 10.3109/13697137.2010.483025. PMID: 20497030. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20497030/
• 12. de Luca K, Wong A, Eklund A, Fernandez M, Byles JE, Parkinson L, Ferreira ML, Hartvigsen J. Multisite joint pain in older Australian women is associated with poorer psychosocial health and greater medication use. Chiropr Man Therap. 2019 Feb 12;27:8. doi: 10.1186/s12998-018-0224-9. PMID: 30792850; PMCID: PMC6371442. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30792850/
• 13. Martin VT, Pavlovic J, Fanning KM, Buse DC, Reed ML, Lipton RB. Perimenopause and Menopause Are Associated With High Frequency Headache in Women With Migraine: Results of the American Migraine Prevalence and Prevention Study. Headache. 2016 Feb;56(2):292-305. doi: 10.1111/head.12763. Epub 2016 Jan 21. PMID: 26797693. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26797693/
• 14. Unkenstein AE, Bryant CA, Judd FK, Ong B, Kinsella GJ. Understanding women's experience of memory over the menopausal transition: subjective and objective memory in pre-, peri-, and postmenopausal women. Menopause. 2016 Dec;23(12):1319-1329. doi: 10.1097/GME.0000000000000705. PMID: 27483039. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27483039/
• 15. Chou CC, Chien LY, Lin MF, Wang CJ. Cognitive function and associated factors among postmenopausal women with hypertension and natural menopause in Taiwan. Geriatr Nurs. 2020 Dec 23;42(1):110-116. doi: 10.1016/j.gerinurse.2020.12.007. Epub ahead of print. PMID: 33360766. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33360766/