Kısa süreliğine başlanan uyku hapı ya da uyku ilacı bazen yıllarca devam ediyor. Bu yazıda uyku ilaçlarının uzun süreli kullanımının risklerini, neden birden bırakılmaması gerektiğini ve hekiminizle birlikte nasıl güvenle bırakabileceğinizi anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
“Hapsız Uyuyamıyorum”
Zor bir dönemde, bir hastalık, bir kayıp ya da yoğun bir stres sırasında birkaç haftalığına başlanan uyku ilacı yıllar sonra hâlâ komodinin üzerinde duruyor olabilir. Bu durumda yalnız değilsiniz. Uyku ilaçlarının çoğunun en fazla iki ila dört hafta kullanılması öneriliyor. Ancak Avrupa ülkelerinde yapılan araştırmalar, bu ilaçların ortalama olarak aylarca kullanıldığını gösteriyor. İtalya'da yapılan bir çalışmada uykusuzluk için ilaç kullananların üçte ikisine yakını bu ilaçları üç yıldan uzun süredir kullanıyordu.
Uyku ilacını bırakmak zor görünebilir, ama hekim eşliğinde ve yavaş yavaş yapıldığında çoğu kişi başarıyor. Üstelik bu başarı, ilacın ne kadar süredir kullanıldığına bağlı görünmüyor.
Hangi İlaçlar?
Bu yazıda “uyku ilacı” derken şu ilaçlardan söz ediyorum:
- Benzodiazepinler: Alprazolam, lorazepam, diazepam, klonazepam gibi hem kaygı hem uyku için kullanılan ilaçlar.
- Z ilaçları: Zolpidem ve zopiklon gibi özellikle uykuya dalmayı kolaylaştıran ilaçlar.
- Uyku için verilen antidepresanlar: Trazodon, mirtazapin, amitriptilin gibi düşük dozda uyku için kullanılan ilaçlar.
- Ketiapin: Aslında psikiyatrik hastalıklar için geliştirilmiş, ama giderek daha sık uyku için kullanılan bir ilaç.
- Reçetesiz uyku ilaçları: İçinde difenhidramin gibi uyku yapan alerji ilaçları bulunan ürünler.
Melatoninin kimlerde işe yaradığını ise melatonin yazısında ayrıca anlattım. Uykuyu bozabilen diğer ilaçları da uykuyu etkileyen ilaçlar yazısında anlattım.
Neden Bırakmalı?
Uyku ilaçları kısa süreli kullanımda işe yarar. Uzun süreli kullanımda ise bazı sorunlar ortaya çıkabiliyor. Benzodiazepinlerin uyku yapıcı etkisine vücut birkaç gün ile iki hafta içinde alışabiliyor; ilacın etkisi azalırken kişi ilacı bırakamaz hale gelebiliyor. Bağımlılık birkaç haftalık düzenli kullanımla bile gelişebiliyor. Uzun süreli kullanımda görülebilecek başlıca sorunlar şunlar:
- Sabah sersemliği: Uyku ilacı kullananların yaklaşık beşte dördü ertesi gün uyku hali, dalgınlık ya da unutkanlık gibi en az bir yan etki yaşadığını bildiriyor.
- Bellek ve dikkat: Uzun süreli kullanımda bellek ve dikkat etkilenebiliyor.
- Düşme ve kırıklar: Özellikle yaşlılarda denge bozulabiliyor, düşme ve kalça kırığı riski artıyor.
- Trafik kazaları: Ertesi gün araç kullanma becerisi azalabiliyor.
- Solunum: Bu ilaçlar solunumu baskılayabildiği için uyku apnesini kötüleştirebiliyor.
- Uykuda karmaşık davranışlar: Z ilaçları bazı kişilerde uykuda yürüme, yemek yeme ve hatta araba kullanma gibi davranışlara yol açabiliyor; bunu uyurgezerlik yazısında anlattım.
Uzun süreli benzodiazepin kullanımı bazı çalışmalarda bunama riskinde artışla ilişkili bulundu. Ancak bu ilişkinin ilacın kendisinden mi, yoksa uykusuzluğun kendisinden mi kaynaklandığı hâlâ tartışılıyor.
Yaşlılarda Daha Önemli
Yaşla birlikte vücut bu ilaçları daha yavaş temizlediği için yan etkiler daha belirgin oluyor. Bu yüzden benzodiazepinlerin yaşlılarda, özellikle uzun süreli kullanılmaması öneriliyor. Kanada'nın aile hekimliği kılavuzu, 65 yaş üstünde uyku ilacı kullanan herkese, ne kadar süredir kullandığına bakılmaksızın, ilacı yavaşça azaltma seçeneğinin sunulmasını öneriyor. Reçetesiz uyku ilaçlarında bulunan difenhidramin de yaşlılarda bellek sorunları, kafa karışıklığı ve düşme riski nedeniyle önerilmiyor.
Ketiapin Masum Değil
Ketiapin, bağımlılık yapmadığı düşünülerek son yıllarda düşük dozda uyku için giderek daha sık kullanılıyor. Oysa uykusuzluk için kullanımını destekleyen kanıt az. Düşük dozlarda bile kilo artışı, tansiyon ve kan şekerinde yükselme görülebiliyor; kalp ritmini de etkileyebiliyor. Ketiapin huzursuz bacakları ve uykuda bacak hareketlerini de tetikleyebiliyor; bunu huzursuz bacaklar yazısında anlattım. Yaşlılarda risklerin daha yüksek olduğu biliniyor. Ketiapin psikiyatrik bir hastalık için kullanılıyorsa, bırakma kararı mutlaka psikiyatristinizle birlikte verilmeli.
Birden Bırakmayın
Uyku ilacını aniden bırakmak yoksunluk belirtilerine yol açabilir. Bu belirtiler ilacın türüne göre birkaç saat içinde başlayabileceği gibi, bazı ilaçlarda haftalar sonra bile ortaya çıkabilir. Sık görülen belirtiler şunlar:
- Uykusuzluğun ilk baştakinden de kötü hale gelmesi
- Huzursuzluk, kaygı ve gerginlik
- Titreme, baş dönmesi ve bayılacak gibi olma
Yüksek dozda benzodiazepin kullananlarda aniden bırakma nöbetlere bile yol açabilir. Bu belirtiler, ilacın başlangıçta giderdiği yakınmalara çok benzediği için kişi “demek ki ilaçsız uyuyamıyorum” diye düşünüp ilaca geri dönebiliyor. Böylece bir kısır döngü başlıyor.
Geçici Kötüleşme
Uyku ilacını azaltırken ya da bırakırken uykunun bir süre kötüleşmesi beklenen bir durumdur ve geçicidir. Zolpidemde bu kötüleşme genellikle yalnızca bir gece sürüyor. Kısa etkili benzodiazepinlerde birkaç gün sürebiliyor; uzun etkililerde ise birkaç gün sonra başlayabiliyor. Bunu önceden bilmek, kötü geçen bir gecenin ardından pes etmemeyi kolaylaştırır.
Nasıl Bırakılır?
Uyku ilacını bırakmanın en iyi yolu, hekiminizin eşliğinde dozu yavaş yavaş azaltmaktır. Uzmanlar azaltma sürecinin genellikle iki ila dört ay sürmesini öneriyor. Bu süreçte şunlar başarıyı artırıyor:
- Plan yapmak: Hangi ilacı, hangi hızla azaltacağınıza hekiminizle birlikte karar verin. Dozun her küçük adımdan sonra vücudun alışmasına zaman tanınır.
- Bilgi sahibi olmak: Ne bekleyeceğinizi bilmek başarıyı artırıyor. Çalışmalarda hekimin hastasına yazdığı kısa bir bilgilendirme mektubu bile ilacı bırakanların sayısını artırdı.
- Uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi: Uyku alışkanlıklarını ve uykuyla ilgili düşünceleri düzenleyen bu terapi, ilacı bırakmada en başarılı destek olarak görülüyor.
- Karara katılmak: İlacı neden bıraktığınızı bilmek ve karara katılmak süreci kolaylaştırıyor.
İlaçlar Arasındaki Farklar
Her uyku ilacı aynı şekilde bırakılmaz. Benzodiazepinler en yavaş azaltılması gereken ilaçlardır. Zolpidem gibi Z ilaçları, özellikle önerilenden yüksek dozda kullanılıyorsa, yine kademeli olarak azaltılmalıdır. Uyku için kullanılan antidepresanlar ve ketiapin de birden kesilmemeli; aniden bırakıldıklarında uykusuzluk, bulantı, baş dönmesi ve huzursuzluk görülebilir. Hekiminiz bazı durumlarda ilacınızı bırakmadan önce sizi daha az bağımlılık yapan başka bir ilaca geçirebilir.
Melatonin Destek Olabilir
Bazı çalışmalarda benzodiazepin bırakırken melatonin kullananların üçte ikisinden fazlası ilacı tamamen bırakabildi; etkisiz bir hap alanlarda bu oran çok daha düşüktü. Sonuçlar her çalışmada aynı olmasa da melatonin, bırakma sürecinde hekiminizle konuşabileceğiniz destek yöntemlerinden biri. Uzun etkili melatonine geçen kişilerin yaklaşık yarısının uyku ilacını bırakabildiği de bildirildi.
İlaç Yerine
Uyku ilacını bırakırken uykuyu destekleyen alışkanlıkları güçlendirmek süreci kolaylaştırır. Genel uyku alışkanlıklarını uyku hijyeni yazısında, nefes ve gevşeme yöntemlerini de uyku için nefes ve meditasyon yazısında anlattım. Burada uyku ilacını bırakırken özellikle işe yarayan birkaç noktayı topladım:
- Saate bakmayın: Gece uyanıp saate bakmak ve “daha kaç saat uyuyabilirim” diye hesap yapmak sinir bozucudur. Bu stres uykusuzluğu artırıyor ve uyku ilacı kullanma isteğini güçlendiriyor. Saati yatak odasından çıkarın ya da göremeyeceğiniz şekilde çevirin.
- Alkole sığınmayın: Alkol uykuya dalmayı kolaylaştırır gibi görünse de zamanla etkisi azalır ve uyku kalitesini bozar. Uyku ilacıyla birlikte alındığında ise tehlikelidir.
- Reçetesiz ilaçları da söyleyin: Reçetesiz uyku ilaçları da uzun süre kullanıldığında sorun yaratabilir. Bu ilaçları kullanıyorsanız hekiminize ve eczacınıza mutlaka belirtin.
- Alttaki nedeni bulun: Uykusuzluğa ağrı, kaygı, depresyon, uyku apnesi ya da huzursuz bacaklar gibi bir durum yol açıyorsa, asıl çözüm bu durumun tedavisidir. Uykuyu sessizce bozan diğer etkenleri uykuyu bozan gizli nedenler yazısında anlattım.
Sıkça Sorulan Sorular
Uyku ilacını bırakmakla ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Yıllardır kullanıyorum, bırakmak için geç mi?
Hayır. Yaşlılarda yapılan çalışmalarda uyku ilacını yavaşça azaltmak, ilacın dozundan ve ne kadar süredir kullanıldığından bağımsız olarak işe yaradı. Yıllardır kullanıyor olmanız, bırakamayacağınız anlamına gelmiyor.
• Bırakınca hiç uyuyamazsam ne olur?
İlk günlerde ya da her doz azaltımından sonra uykunun bir süre kötüleşmesi beklenen bir durumdur ve geçicidir. Bu dönemde pes etmek yerine hekiminizle konuşun; gerekirse azaltma hızı yavaşlatılabilir.
• Reçetesiz uyku ilaçları daha mı güvenli?
Hayır. Reçetesiz uyku ilaçlarındaki difenhidramin gibi maddelerin uyku yapıcı etkisine vücut birkaç gün içinde alışabiliyor. Yaşlılarda bellek sorunlarına, kafa karışıklığına ve düşmeye yol açabiliyor.
• Uyku ilacını uzun süre kullanmak her zaman zararlı mı?
Her zaman değil. Uzmanlar bazı yeni uyku ilaçlarının uzun süre güvenle kullanılabildiğini düşünüyor. Karar kişiye göre verilmeli ve ilacın yararı ile riskleri düzenli aralıklarla hekimle birlikte gözden geçirilmelidir. Benzodiazepinlerin uzun süreli kullanımı ise özellikle yaşlılarda önerilmiyor.
• İlacı bırakmak için yatış gerekir mi?
Genellikle hayır. Uyku ilacını bırakmak çoğu zaman evde, hekiminizin düzenli kontrolüyle yapılabilir. Çok yüksek dozlarda ya da birden fazla ilaç kullananlarda daha yakın izlem gerekebilir.
Referanslar
- InformedHealth.org. Using medication: what can help when trying to stop taking sleeping pills and sedatives? Cologne: Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG); 2021. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK361010/
- Watson NF, Benca RM, Krystal AD, McCall WV, Neubauer DN. Alliance for Sleep clinical practice guideline on switching or deprescribing hypnotic medications for insomnia. J Clin Med. 2023;12(7):2493. doi:10.3390/jcm12072493
- Zee PC, Bertisch SM, Morin CM, et al. Long-term use of insomnia medications: an appraisal of the current clinical and scientific evidence. J Clin Med. 2023;12(4):1629. doi:10.3390/jcm12041629
- Soyka M, Wild I, Caulet B, Leontiou C, Lugoboni F, Hajak G. Long-term use of benzodiazepines in chronic insomnia: a European perspective. Front Psychiatry. 2023;14:1212028. doi:10.3389/fpsyt.2023.1212028
- Schroeck JL, Ford J, Conway EL, et al. Review of safety and efficacy of sleep medicines in older adults. Clin Ther. 2016;38(11):2340–2372. doi:10.1016/j.clinthera.2016.09.010
- Fitzgerald T, Vietri J. Residual effects of sleep medications are commonly reported and associated with impaired patient-reported outcomes among insomnia patients in the United States. Sleep Disord. 2015;2015:607148. doi:10.1155/2015/607148
- Modesto-Lowe V, Harabasz AK, Walker SA. Quetiapine for primary insomnia: consider the risks. Cleve Clin J Med. 2021;88(5):286–294. doi:10.3949/ccjm.88a.20031
- Pagel JF, Parnes BL. Medications for the treatment of sleep disorders: an overview. Prim Care Companion J Clin Psychiatry. 2001;3(3):118–125. doi:10.4088/pcc.v03n0303
- Abraham O, Schleiden LJ, Brothers AL, Albert SM. Managing sleep problems using non-prescription medications and the role of community pharmacists: older adults' perspectives. Int J Pharm Pract. 2017;25(6):438–446. doi:10.1111/ijpp.12334
- Dawson SC, Krakow B, Haynes PL, et al. Use of sleep aids in insomnia: the role of time monitoring behavior. Prim Care Companion CNS Disord. 2023;25(3):22m03344. doi:10.4088/PCC.22m03344
