Gece kalkıp evde dolaşmak, uykuda konuşmak ya da çığlıkla uyanıp sabah hiçbir şey hatırlamamak... Bu yazıda bu durumların neden olduğunu, ne zaman zararsız olduğunu, ne zaman hekime başvurmak gerektiğini ve neler yapılabileceğini anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Gözler Açık, Zihin Uykuda
Gece yarısı mutfakta buzdolabını açarken bulunan, sabah bunu hiç hatırlamayan biri ne yaşamış olabilir? Beyin bazen derin uykudan tam uyanamaz; bir bölümü uyanıkken bir bölümü uyumaya devam eder. Hareketi yöneten bölgeler uyanır, ama farkındalığı, karar vermeyi ve hafızayı yöneten bölgeler uykuda kalır. Bu yüzden kişi gözleri açık şekilde dolaşabilir, konuşabilir, hatta karmaşık işler yapabilir; ama ne yaptığının farkında değildir ve sabah hatırlamaz.
Bu durumlara uyanma bozuklukları deniyor. Çoğu gecenin ilk üçte birinde, uykunun en derin olduğu dönemde ortaya çıkıyor. Başlıcaları şunlar:
- Uyurgezerlik: Uykuda yataktan kalkıp dolaşmak, bazen eşyaları karıştırmak ya da evden çıkmak.
- Gece korkuları: Aniden çığlıkla uyanır gibi olmak, yoğun korku içinde çırpınmak.
- Sersem uyanma: Yatakta doğrulup şaşkın bir şekilde etrafa bakmak, anlamsız konuşmak.
Uykuda konuşma ise bunlardan biraz farklı; uykunun her döneminde olabiliyor ve çoğu zaman tek başına görülüyor. Uykuda görülen diğer davranışları uyku bozuklukları yazısında anlattım.
Ne Kadar Sık?
Yapılan geniş bir incelemeye göre insanların yaklaşık yüzde 7'si hayatının bir döneminde uyurgezerlik yaşıyor. Son bir yıl içinde uyurgezerlik yaşayanların oranı çocuklarda yaklaşık yüzde 5, erişkinlerde ise yüzde 1,5 civarında. Gerçek oranın daha yüksek olabileceği düşünülüyor, çünkü yalnız yaşayan biri uyurgezer olduğunu fark etmeyebilir. Uykuda konuşma ise uykuda görülen en yaygın davranışlardan biri. Çocuklukta başlayan uyurgezerlik ve gece korkuları çoğu zaman büyüdükçe azalıyor, çünkü yaşla birlikte derin uyku süresi kısalıyor.
Neden Olur?
Uyanma bozukluklarında ailesel yatkınlık önemli bir yer tutuyor. Anne, baba ya da kardeşlerden birinde uyurgezerlik varsa bu durumun görülme olasılığı belirgin şekilde artıyor. Yatkınlığı olan kişilerde atakları çoğu zaman bir tetikleyici başlatıyor:
- Uykusuzluk: Uyku borcu derin uykuyu artırır ve atakları kolaylaştırır.
- Stres: Yoğun stres dönemlerinde ataklar sıklaşabilir.
- Alkol: Gecenin ilk yarısında derin uykuyu artırarak ataklara zemin hazırlayabilir.
- Ateş: Özellikle çocuklarda ateşli hastalıklar sırasında ataklar artabilir.
- Uyku apnesi: Nefes durmalarının yol açtığı kısmi uyanmalar atakları tetikleyebilir. Uyku apnesini uyku apnesi yazısında anlattım.
- Bazı ilaçlar: Zolpidem gibi bazı uyku ilaçları, önerildiği şekilde kullanıldığında bile bazı kişilerde uykuda yürüme, yemek yeme ya da başka karmaşık davranışlara yol açabiliyor. Bu ilaçları uykuyu etkileyen ilaçlar yazısında anlattım.
Erişkinlikte Başlarsa
Uyurgezerlik çoğunlukla çocuklukta başlar; erişkinlikte ilk kez başlaması daha az görülür. Erişkinlikte yeni başlayan uyurgezerlik bazı ilaçlarla ya da beyni etkileyen bazı hastalıklarla ilişkili olabilir. Bu yüzden erişkin yaşta ilk kez ortaya çıkan uyurgezerlikte bir hekime başvurmanız önerilir. İleri yaşta başlayan, rüyayı yaşar gibi kavga etme ve bağırma ise REM uykusu davranış bozukluğunu düşündürür; bunu REM uykusu davranış bozukluğu yazısında anlattım.
Uykuda Konuşma
Uykuda konuşma çok yaygındır ve bir hastalık sayılmaz. Kişi mırıldanabilir, gülebilir, tek tek kelimeler söyleyebilir ya da uzun cümleler kurabilir. Sabah genellikle konuştuğunu hatırlamaz; çoğu zaman bunu eşinden ya da ailesinden öğrenir.
Uykuda söylenenler çoğu zaman o sırada görülen rüyanın içeriğini yansıtıyor. Bu yüzden araştırmacılar uykuda konuşmayı rüyalara doğrudan açılan bir pencere olarak görüyor. Bazı çalışmalar, uykuda konuşmanın gün içinde öğrenilen bilgilerin uykuda tekrar edilmesiyle de ilgili olabileceğini düşündürüyor. Uykuda konuşma tek başına endişe verici değil; ama bağırma, kavga etme ya da yataktan düşmeyle birlikte oluyorsa değerlendirilmesi gerekir.
Gece Korkuları
Gece korkularında kişi uykunun ilk saatlerinde aniden çığlık atarak yatağında doğrulur. Yüzünde yoğun bir korku vardır; kalbi hızlı atar, terler, nefes nefese kalır. Gözleri açıktır ama çevresini tanımaz, teselli edilmesi zordur. Birkaç dakika sonra sakinleşip uyumaya devam eder ve sabah olanları genellikle hatırlamaz. Erişkinlerde bazı kişiler atak sonunda korkutucu bir sahneyi belli belirsiz hatırlayabilir.
Kabustan Farkı
Gece korkuları sıkça kabusla karıştırılır, ama ikisi farklı durumlar:
- Zaman: Gece korkuları gecenin ilk üçte birinde, kabuslar ise daha çok gecenin ikinci yarısında olur.
- Uyanış: Kabus gören kişi uyanır ve hemen kendine gelir. Gece korkusunda ise kişi şaşkındır ve çevresini tanımaz.
- Hatırlama: Kabus ayrıntılı bir şekilde hatırlanır. Gece korkusu ise genellikle hatırlanmaz.
- Hareket: Kabusta kişi pek hareket etmez. Gece korkusunda çığlık, çırpınma ve bazen yataktan fırlama görülür.
Tehlikeli mi?
Uyanma bozuklukları çoğu zaman zararsızdır. Asıl risk, kişinin ne yaptığının farkında olmaması nedeniyle yaralanmasıdır. Uyurgezer biri merdivenden düşebilir, bir eşyaya çarpabilir, pencereye yönelebilir ya da evden çıkabilir. Çok nadir de olsa uyurgezerlik sırasında araba kullanma ve şiddet olayları bildirilmiştir. Bu tür davranışlar genellikle bir amaçla değil, kişinin yakınında bulunan ya da onu tutmaya çalışan birine karşı ortaya çıkar.
Uyurgezeri Görürseniz
Uyurgezer birini zorla uyandırmaya çalışmak çoğu zaman işe yaramaz; kişi şaşkın ve korkmuş bir şekilde tepki verebilir. Bunun yerine sakin bir sesle konuşarak onu nazikçe yatağına yönlendirmek daha güvenlidir. Onu sarsıp tutmaya çalışmayın, önündeki tehlikeli eşyaları kaldırın.
Neler Yapılabilir?
Uyanma bozukluklarının çoğunda tedavinin temeli tetikleyicileri azaltmak ve ortamı güvenli hale getirmek. Bunun için şunlar yardımcı olabilir:
- Yeterli ve düzenli uyku: Uyku borcunu azaltmak atakları azaltır. Uyku düzenini destekleyen alışkanlıkları uyku hijyeni yazısında anlattım.
- Stresle başa çıkmak: Nefes ve gevşeme çalışmaları gibi yöntemler işe yarayabilir; bunları uyku için nefes ve meditasyon yazısında anlattım.
- Alkol: Özellikle akşam saatlerinde alkolden kaçınmak.
- Güvenli ortam: Kapı ve pencereleri kilitlemek, merdiven başına engel koymak, keskin eşyaları ve araba anahtarını ortadan kaldırmak, mümkünse zemin katında yatmak.
- İlaçlar: Kullandığınız tüm ilaçları hekiminize söylemek. Ataklar yeni bir ilaçtan sonra başladıysa bunu mutlaka belirtmek.
- Horlama: Horlama ve uykuda nefes durması varsa uyku apnesi açısından değerlendirilmek.
Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
Şu durumlarda bir hekime başvurmanız önerilir:
- Ataklar sık oluyorsa
- Kendinizi ya da başkasını yaraladıysanız ya da tehlikeli davranışlar oluyorsa
- Uyurgezerlik erişkin yaşta ilk kez başladıysa
- Ataklar yeni bir ilaçtan sonra başladıysa
- Gündüz uyku haliniz varsa
Tanı için önce sizin ve yanınızda uyuyan kişinin anlattıkları dinlenir. Evde çekilen videolar çok yardımcı olur. Gerekirse video kaydıyla birlikte yapılan bir uyku testi (video-polisomnografi), uyanma bozukluklarını REM uykusu davranış bozukluğundan, gece nöbetlerinden ve uyku apnesinden ayırt etmeyi sağlar. Ataklar sık ve tehlikeliyse hekim ilaç tedavisi de önerebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Uyurgezerlik, uykuda konuşma ve gece korkularıyla ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Uyurgezeri uyandırmak tehlikeli mi?
Uyandırmak kişiye zarar vermez, ama çoğu zaman işe de yaramaz. Zorla uyandırılmaya çalışılan kişi şaşkın ve korkmuş olabilir, beklenmedik tepkiler verebilir. En iyisi onu sakin bir sesle yatağına yönlendirmektir.
• Uyurgezerlik geçer mi?
Çocuklukta başlayan uyurgezerlik çoğu zaman büyüdükçe azalır ya da tamamen geçer. Erişkinlerde ise tetikleyicileri azaltmakla ataklar belirgin şekilde seyrekleşebilir.
• Uykuda konuşurken söylenenler gerçek mi?
Uykuda söylenenler genellikle o sırada görülen rüyayla ilgilidir ve çoğu zaman anlamsızdır. Bu sözleri gerçek düşüncelerin ya da duyguların ifadesi olarak yorumlamamak gerekir.
• Uyku ilacı uyurgezerlik yapar mı?
Zolpidem gibi bazı uyku ilaçları bazı kişilerde uykuda yürüme, yemek yeme ya da başka karmaşık davranışlara yol açabiliyor. Böyle bir durum yaşadıysanız ilacı kendi başınıza bırakmayın, hekiminizle konuşun.
• Uyurgezerlik ailede mi geçer?
Evet, ailesel yatkınlık önemli. Anne, baba ya da kardeşlerden birinde uyurgezerlik varsa görülme olasılığı belirgin şekilde artıyor.
Referanslar
- Stallman HM, Kohler M. Prevalence of sleepwalking: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2016;11(11):e0164769. doi:10.1371/journal.pone.0164769
- Popat S, Winslade W. While you were sleepwalking: science and neurobiology of sleep disorders & the enigma of legal responsibility of violence during parasomnia. Neuroethics. 2015;8(2):203–214. doi:10.1007/s12152-015-9229-4
- Alfonsi V, D'Atri A, Scarpelli S, Mangiaruga A, De Gennaro L. Sleep talking: a viable access to mental processes during sleep. Sleep Med Rev. 2019;44:12–22. doi:10.1016/j.smrv.2018.12.001
- Fasiello E, Scarpelli S, Gorgoni M, Alfonsi V, De Gennaro L. Dreaming in parasomnias: REM sleep behavior disorder as a model. J Clin Med. 2022;11(21):6379. doi:10.3390/jcm11216379
- Baldelli L, Provini F. Differentiating oneiric stupor in agrypnia excitata from dreaming disorders. Front Neurol. 2020;11:565694. doi:10.3389/fneur.2020.565694
