Çocuklukta yaşanan zorluklar ve travmatik deneyimler, zamanla "alışılmış" ya da "normal" kabul edilse bile, bedende ve sinir sisteminde izler bırakabilir. Görünürde unutulmuş ya da sıradanlaşmış bu deneyimler, yetişkinlikte bazı kronik hastalıkların gelişimine zemin hazırlayabilir.
Bu yazıda, çocukluk deneyimlerinizi gözden geçirebileceğiniz bir liste bulacaksınız. Liste, size "normal" gelmiş ama aslında normal olmayan deneyimleri fark etmenize yardımcı olmak için hazırlandı.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve psikolojik ya da tıbbi tedavinin yerini tutmaz. Kendinizi güvende hissetmiyorsanız lütfen yazıdaki destek bilgilerine bakın.
Bedende Kalan İzler
Çocuklukta yaşanan ruhsal yaraların yetişkinlikte bedensel yakınmalara dönüşebilmesi bir tesadüf değildir. Erken yaşta yaşanan kronik stres; sinir sisteminden bağışıklığa, bağırsaklardan hücrelerin enerji santrallerine kadar bedenin çalışma ayarlarını değiştirebilir.
Bu değişikliklerin başlıcaları; stres hormonlarında dengesizlik, sürekli tetikte kalan bir sinir sistemi, kronik enflamasyon, bağırsak-beyin ekseninde bozulma, hücrelerin enerji üretiminde yaşanan sorunlar ve epigenetik izlerdir.
Küçük Travmalar da İz Bırakır
Sanılanın aksine, bedende iz bırakması için illa hatırlanan "büyük ve şok edici" travmalar gerekmez. Duygusal ihmal, sürekli eleştiri ve sevgisizlik gibi günlük, tekrarlayan "küçük" travmalar da zamanla birikerek benzer etkiler yaratabilir. Bir çocuk ne kadar sık ve ne kadar farklı türde zorluk yaşarsa, yetişkinlikte kronik hastalık riski de o kadar artabilir.
Bu birikim, sinir sisteminin zorluklarla baş edebildiği güvenli bölgeyi, yani dayanıklılık penceresini daraltabilir. Pencere daraldığında küçük bir günlük stres bile kişiyi öfke, panik ve aşırı tetikte olma haline ya da duygusal kopukluk, boşluk ve hissizlik haline itebilir.
Çocukluk Travması ve Kronik Hastalıklar
Binlerce kişi üzerinde yapılan olumsuz çocukluk deneyimleri (ACE) çalışmaları, yaşanan zor deneyim sayısı arttıkça yetişkinlikte bazı hastalıkların görülme riskinin de arttığını gösteriyor.
Bu değişiklikler standart tahlillerde çoğu zaman görünmediği için, hastalar yıllarca "fiziksel bir şeyiniz yok, psikolojik" denilerek geri çevrilebiliyor. Oysa bu yakınmalar gerçektir ve bedensel bir temeli vardır. En sık şu dört tabloda kendini gösterebilir:
- Migren ve kronik ağrı: Çocukluk travmaları sinir sisteminin ağrı eşiğini düşürebilir. Beyin, normal sinyalleri bile olduğundan daha şiddetli algılamaya ve ağrı atağı olarak yorumlamaya başlayabilir.
- Fibromiyalji: Kaslarda yıllarca biriken gerginlik, hücrelerdeki enerji krizi ve sinir sisteminin sürekli tetikte olma hali, fibromiyaljiye katkıda bulunan nedenlerden biri olabilir.
- İrritabl bağırsak sendromu: Bağırsak-beyin ekseni, erken yaşta yaşanan stresten en çok etkilenen sistemlerden biridir. Çocuklukta taşınamayan duygusal yük, yetişkinlikte gaz, şişkinlik, karın ağrısı ve sindirim sorunları olarak kendini gösterebilir.
- Otoimmün hastalıklar: Uzun süreli alarm hali bağışıklık sisteminin ayarını bozabilir ve bağışıklık sistemi kendi dokularını yabancı gibi algılamaya başlayabilir. Bu da Hashimoto tiroiditi, romatoid artrit ya da sedef hastalığı gibi otoimmün hastalıklara zemin hazırlayabilir.
Çocukluk Deneyimlerinizi Gözden Geçirin
Aşağıdaki sorular, geçmişte size "normal" gelmiş ama bedensel ve ruhsal sağlığınızı etkilemiş olabilecek deneyimleri fark etmeniz için hazırlandı. Bir test değildir, puanı yoktur. Kendi hızınızda okuyun. Bazı sorular zor duygular uyandırabilir; ara vermek ya da bir bölümü atlamak tamamen normaldir.
Duygusal Şiddet, İhmal ve Ayrılık
Bu sorular, sözlerle, tavırlarla ya da sevgiden mahrum bırakılarak yaşanan zorlukları kapsar:
- Büyürken kendinizi değersiz ve önemsiz hissettirildiğiniz oldu mu?
- Büyürken kendinizi görünmez hissettirildiğiniz oldu mu?
- Anlattıklarınızın ciddiye alınmadığı, geçiştirildiği oldu mu?
- Siz büyürken size bağırılır mıydı?
- Siz büyürken size hakaret edilir miydi?
- Siz büyürken sizi tehdit eden oldu mu?
- Siz büyürken size küfür edilir miydi?
- Dayakla tehdit edildiğiniz oldu mu?
- Siz büyürken evden atılmakla tehdit edilir miydiniz?
- Sizi yetiştirenler, akrabalarınız, akranlarınız veya öğretmenleriniz tarafından zorbalığa maruz kaldınız mı?
- Siz büyürken uygunsuz, devamlı veya aşırı eleştiri yapılır mıydı?
- Sizi yetiştirenler sizinle alay eder miydi?
- Küçümsenir miydiniz?
- Sizi aşağılarlar mıydı?
- Çocukluğunuzda istenmediğinizi hissettiniz mi?
- Büyürken kendinizi değersiz hissettiniz mi?
- Siz büyürken "işe yaramaz" olduğunuz söylenir miydi?
- Evdeki problemler nedeniyle suçlandığınız oldu mu?
- Sizi haksız yere yargıladılar mı?
- Haksız yere ceza verildi mi?
- Basit çocukluk hatalarına aşırı cezalar verilir miydi?
- Kardeşlerinizin hastalıkları ile ilgili suçlandığınız oldu mu?
- Kendinizi günah keçisi gibi hissettiniz mi?
- Sorularınıza yanıt verilmediği oldu mu?
- Aile aktivitelerinin dışında bırakıldığınız oldu mu?
- Size uygun olmayan veya yaralayıcı isimlerle seslenildiği oldu mu?
- Size bakan kimseler tarafından zekânızla veya görünüşünüzle (veya başka bir özelliğinizle) alay edildi mi?
- Yaşınızla uyumlu olmayacak şekilde ebeveynlerinize veya kardeşlerinize bakmak zorunda kaldınız mı, ev işlerinde mantıksız beklentilere cevap vermeye çalıştınız mı?
- Bir anı diğerine uymayan dengesiz ebeveynlerle büyüdünüz mü?
- Küçük yaşta annenizi kaybettiniz mi?
- Küçük yaşta babanızı kaybettiniz mi?
- Küçük yaşta size bakan büyüklerinizi kaybettiniz mi?
- Anne veya babanızla ölümlerinden önce vedalaşabildiniz mi?
- Siz büyürken yakınlarınız tarafından terk edildiniz mi?
- Siz büyürken sizi ölümle tehdit eden oldu mu?
- Anne-babanız ayrı veya boşanmış mıydı?
- Ailenizin imkânları olduğu halde okul dışı aktivitelere katılmanız engellendi mi?
- 10 yaşından önce evde tek başına uzun saatler geçirdiniz mi?
- Aileniz arkadaşlarınızın önünde sizinle alay etti mi?
- Arkadaşlarınızla görüşmeniz düzenli olarak engellendi mi?
- Uzun sürelerle odanıza kapatılır mıydınız?
- Odanıza kilitlenir miydiniz?
- Arkadaşlarınızla oyun oynamanız engellenir miydi?
- Şans oyunları oynamaya özendirildiniz mi?
- Küçük yaşta alkol içmeye özendirildiniz mi?
- Uyuşturucu madde kullanmaya özendirildiniz mi?
- Zorbalık yapmaya özendirildiniz mi?
- Hayvanlara zarar vermeye özendirildiniz mi?
- Yaşınızdan beklenmeyecek sorumluluklar verildi mi?
- Aileden birinin bakımını üstlendiniz mi?
- Ailenizin imkânları olduğu halde kazandığınız okul veya takımlara gönderilmediğiniz oldu mu?
- İstemediğiniz bir kişi ile evlenmeye zorlandınız mı?
Duygusal Geçersiz Kılma (Gaslighting)
Bu sorular, kişinin kendi duygularından ve algısından şüphe etmesine yol açan durumları kapsar:
- Duygularınızın sıklıkla reddedildiği; "bunda büyütecek ne var", "çok hassassın", "abartıyorsun" denilerek küçümsendiği oldu mu?
- Ailenizdeki bariz bir sorunu (hastalık, kavga, iflas) dile getirdiğinizde, size böyle bir şey yokmuş gibi davranıldığı veya "yalancı" hissettirildiğiniz oldu mu?
- Başarılarınızın veya mutluluğunuzun sadece belirli şartlara (örneğin sadece yüksek not aldığınızda veya "uslu" olduğunuzda) bağlı olduğunu hissettiniz mi? (Koşullu sevgi)
Görünmez Aile Dinamikleri
Bazen fiziksel bir eylem olmasa da, ortamın "kokusu" sinir sistemini dondurabilir:
- Evin içinde sürekli bir "fırtına öncesi sessizlik" hali var mıydı? (Yani her an bir patlama, kavga veya kriz çıkacakmış gibi sürekli parmak uçlarında yürüme hissi?)
- Ebeveynlerinizin duygusal yüklerini taşımak, onların "sırdaşı" veya "teselli edicisi" olmak zorunda kaldınız mı? (Ebeveynleştirilme)
- Evinizde duyguların (özellikle öfke, üzüntü veya aşırı neşenin) ifade edilmesinin yasak olduğu veya "ayıp" karşılandığı bir atmosfer var mıydı?
Fiziksel Şiddet
Bu sorular, doğrudan size yönelik fiziksel şiddeti kapsar:
- Siz büyürken size tokat atılır mıydı?
- Siz büyürken sizi hiç tekmelediler mi?
- Siz büyürken size yumruk atıldı mı?
- Siz büyürken dayak yediniz mi?
- Siz büyürken evden atıldınız mı?
Fiziksel İhmal
Bu sorular, temel ihtiyaçlarınızın karşılanmadığı durumları kapsar:
- Gidebilecek koşullar olmasına rağmen okula gönderilmediğiniz oldu mu?
- Ailenizin imkânları olduğu halde hastalandığınızda doktora veya hastaneye götürülmediğiniz oldu mu?
- Ebeveynlerinizin, size verebilecekken, yemek vermediği zamanlar oldu mu?
Evde Şiddet ve Aile Sorunları
Şiddet size yönelik olmasa bile, evde tanık olunan şiddet ve aile içindeki sorunlar da iz bırakabilir:
- Siz büyürken evdekilerden birine bağırılır mıydı?
- Siz büyürken evdekilerden birine hakaret edilir miydi?
- Siz büyürken evdekilerden birine küfür edilir miydi?
- Siz büyürken evdekilerden birine tokat atılır mıydı?
- Siz büyürken evdekilerden biri tekmelenir miydi?
- Siz büyürken evdekilerden birine yumruk atılır mıydı?
- Siz büyürken evdekilerden biri dayak yer miydi?
- Siz büyürken evdekilerden birine cisimlerle (sopa, ağır cisim, kemer) vurulur muydu?
- Ebeveynlerinizden biri veya ikisi sizinle ilgilenemeyecek kadar alkol alır mıydı?
- Beraber yaşadığınız büyükler içerisinde hapse giren var mıydı?
- Beraber yaşadığınız büyükler içerisinde intihara teşebbüs eden veya intihar eden büyük var mıydı?
- Beraber yaşadığınız büyükler içerisinde depresyonu olanlar var mıydı?
Cinsel Şiddet
Bu bölümdeki sorular zorlayıcı olabilir. Kendinizi hazır hissetmiyorsanız bu bölümü atlayabilirsiniz:
- Siz büyürken size istemediğiniz şekilde dokunan oldu mu?
- Siz büyürken size istemediğiniz şekilde sarılan oldu mu?
- Siz büyürken sizden büyük bir kimse istemediğiniz bir şekilde vücuduna dokunmanızı istedi mi?
- Siz büyürken sizden büyük bir kimse istemediğiniz halde oral cinsel ilişkiye girmenizi istedi mi?
- Siz büyürken sizden büyük bir kimse istemediğiniz halde anal cinsel ilişkiye girmenizi istedi mi?
- Siz büyürken sizden büyük bir kimse istemediğiniz halde vajinal ilişkiye girmenizi istedi mi?
- İstemediğiniz halde başkalarının cinsel aktivitelerini izlemek zorunda bırakıldınız mı?
- Porno içerikli film veya internet sitelerine bakmaya zorlandınız mı?
Akran Zorbalığı
Okulda, mahallede ya da arkadaş çevresinde yaşanan zorbalık da derin izler bırakabilir:
- Siz büyürken okulda veya mahallede size zorbalık yapıldı mı?
- Siz büyürken akranlarınız tarafından tekmelendiniz mi?
- Siz büyürken akranlarınız tarafından karanlık veya çıkamayacağınız bir odaya kilitlendiniz mi?
- Siz büyürken akranlarınız tarafından milliyetiniz nedeniyle alay edildi mi?
- Siz büyürken akranlarınız tarafından size cinsel içerikli şakalar yapıldı mı?
- Siz büyürken akranlarınızın sizi bilerek oyuna almadığı oldu mu?
- Siz büyürken akranlarınız tarafından özellikle partilere veya aktivitelere çağrılmadığınız oldu mu?
- Büyürken akranlarınız saçlarınızın görünümü ile alay ettiler mi?
- Siz büyürken akranlarınız vücudunuzla alay ettiler mi?
Erken Dönem ve Tıbbi Travmalar
Sinir sistemi, henüz konuşamadığımız dönemde yaşananları da kaydeder:
- Bebeklik veya çocukluk döneminde, aileniz yanınızda olmadan uzun süre hastanede yatmak zorunda kaldınız mı?
- Canınızı yakan tıbbi işlemler sırasında (iğne, ameliyat vb.) korkunuzun bastırıldığı, "erkekler ağlamaz" veya "korkacak bir şey yok" denilerek duygusal destekten mahrum bırakıldığınız oldu mu?
- Doğum sırasında veya hemen sonrasında (küvözde kalma gibi) anneden uzun süreli ayrılık yaşandı mı?
- Çocukken hastanede ya da uzun süre yatakta yatmayı gerektiren ağır veya kronik bir hastalık, kanser tedavisi ya da yanık yaşadınız mı?
Beden ve Öz Algı
Bu deneyimler özellikle yeme bozuklukları ve otoimmün süreçlerle ilişkili olabilir:
- Çocukken kilonuz, iştahınız veya dış görünüşünüz nedeniyle aile içinde düzenli olarak "şaka" konusu oldunuz mu veya kısıtlandınız mı?
- Bedeninizin doğal ihtiyaçları (uyku, tuvalet, yemek) üzerinde aşırı kontrolcü veya cezalandırıcı bir baskı hissettiniz mi?
Nörodiverjan Zorluklar
Farklı öğrenme ve düşünme biçimleri anlaşılmadığında çocuk kendini yetersiz hissedebilir:
- Öğrenme güçlüğü (disleksi vb.) veya farklı bir nörolojik yapınız olduğu için "tembel", "yavaş" veya "aptal" olarak etiketlendiğiniz oldu mu?
Toplumsal Şiddet, Terör ve Savaş
Evin dışında yaşanan ya da tanık olunan şiddet de bir çocuğun güvenlik duygusunu sarsabilir:
- Siz büyürken birisinin birisini öldürdüğüne şahit oldunuz mu?
- Siz büyürken birisinin birisini dövdüğünü gördünüz mü?
- Siz büyürken birisinin birisini bıçakladığını gördünüz mü?
- Siz büyürken birisinin birisini ateşli silahla vurduğunu gördünüz mü?
- Siz büyürken birisinin birisini tehdit ettiğini gördünüz mü?
- Siz büyürken savaş nedeniyle eviniz yıkıldı mı?
- Savaş nedeniyle evinizi ve ülkenizi terk etmek zorunda kaldınız mı? Göçe zorlandınız mı?
- Siz büyürken terör nedeniyle eviniz yıkıldı veya zarar gördü mü?
- Siz büyürken güvenlik güçlerinden şiddet gördünüz mü?
- Siz büyürken çete veya mafyadan şiddet gördünüz mü?
- Siz büyürken güvenlik güçleri ailenizden kimseyi öldürdü mü?
- Siz büyürken çeteler veya mafya ailenizden kimseyi öldürdü mü?
- Dini inancınız nedeniyle şiddet gördünüz mü? Alay edildiniz mi?
- Dini inancınızı saklama ihtiyacı hissettiniz mi?
- Sizi yetiştirenlerden haksız yere yargılanan, cezalandırılan, sürülen, hapse atılan oldu mu?
Diğer Travmalar
Bazı travmalar ani ve tek seferlik olaylarla yaşanır:
- Trafik kazası geçirdiniz ya da bir kazaya tanık oldunuz mu?
- Deprem, sel gibi bir doğal afeti ve sonuçlarını yaşadınız mı?
Yetişkinlikte Yaşanan Travmalar
Çocukluk travmasının izleri, yetişkinlikte yaşanan yeni travmalarla derinleşebilir. Yetişkinlikte şunları yaşadınız mı?
- Eşten duygusal, fiziksel veya cinsel şiddet görmek
- Finansal şiddet: Paraya sahip olan kişinin (eş, ebeveyn vb.) parayı bir kontrol aracı olarak kullanması; maddi imkânlar olmasına rağmen temel ihtiyaçlar için verilmemesi, kişinin çalışmasının engellenmesi veya ekonomik özgürlüğünün kısıtlanması
- Dijital şiddet ve siber zorbalık: Sosyal medya veya dijital kanallar üzerinden sürekli takip edilmek, aşağılanmak, rıza dışı görüntü paylaşımıyla tehdit edilmek veya çevrimiçi platformlarda sistematik olarak dışlanmak ya da itibar suikastına uğramak
- Eşin, çocuklara duygusal, fiziksel veya cinsel şiddet uygulaması
- Aldatılmak veya nedensiz yere terk edilmek
- İş yerinde zorbalığa ve mobbinge maruz kalmak; çalışmaların karşılığını alamamak, değer görmemek
- İş arkadaşlarının önünde aşağılanmak, haksız yere eleştirilmek veya iş yerinde adam kayırılmasına şahitlik etmek
- Yönetici veya iş sahiplerinin cinsel tacizine veya imalarına maruz kalmak
Bu soruların bir kısmını Dr. Felitti ve arkadaşlarının yayınlarından, ilk kitabım Beynini Doğru Besle için derlemiştim. Yıllar içinde başka sorular da ekledim. Bu sorular için bilimsel geçerlilik çalışması yapmadığım için tanı koyma değerleri yoktur, ama size bazı normal zannedilen davranışların normal olmadığını görmenizi sağlayabilirler.
Ne Yapabilirsiniz?
Bu soruların amacı, geçmişte size "normal" gelmiş ancak sağlığınızı etkilemiş olabilecek deneyimleri fark etmenizi sağlamaktır. Bu maddelerin birçoğuna "evet" yanıtını verdiyseniz, yaşadığınız kronik yakınmalar bir kader değil, beyninizin ve bedeninizin strese verdiği bir tepki olabilir. Bu izler sabit değildir ve uygun destekle değişebilir:
- Profesyonel psikolojik destek: EMDR, somatik deneyimleme ve bilişsel terapiler gibi travma odaklı yöntemler, sinir sisteminde yerleşmiş aşırı stres yanıtlarını yatıştırmaya ve enflamasyonun dengelenmesine yardımcı olabilir.
- Bütüncül tedavi: Bir hekim eşliğinde kronik enflamasyon, uyku sorunları ve metabolik dengesizliklerin ele alınması, bağışıklık sisteminin ve bedenin yeniden dengelenmesini destekler.
- Yoga ve nefes: Düzenli yoga pratiği, vagus siniri tonusunu artırarak sinir sistemini sakinleştirebilir. Beden farkındalığını güçlendirerek güvenli bir iç alan yaratmaya yardımcı olur.
- Beyin ve genler değişebilir: Beyin deneyimlerle sürekli yeniden şekillenir ve yeni bağlantılar kurabilir (nöroplastisite). Travmanın bıraktığı epigenetik izler de güvenli yaşam koşulları ve doğru destekle dengelenebilir.
Destek almak için: Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız, lütfen yalnız kalmayın: 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bir çocuğun şu anda istismara uğradığından şüpheleniyorsanız ALO 183 Sosyal Destek Hattı'nı arayabilirsiniz.
İyileşmenin Tanımı
İyileşme yalnızca belirtilerin ortadan kalkması değildir. Asıl hedef, daralmış olan dayanıklılık penceresinin yeniden genişlemesi ve hücrelerin "tehlike" modundan "yaşam" moduna geçmesidir. Bu dönüşüm, hem ruhsal hem de bedensel düzeyde sağlıklı bir dengenin yeniden kurulması anlamına gelir.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu liste bir test mi?
Hayır. Puanı ya da tanı koyma değeri yoktur. Size normal gelmiş deneyimleri fark etmenize yardımcı olmak için hazırlandı.
Birçok soruya "evet" dedim. Ne yapmalıyım?
Önce kendinize şefkat gösterin; yaşadıklarınız sizin suçunuz değildi. Bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak ve bedensel yakınmalarınızı bir hekime değerlendirtmek iyi bir başlangıçtır.
Listeyi okurken kendimi kötü hissettim. Bu normal mi?
Evet. Bazı sorular eski duyguları canlandırabilir. Ara verin, nefesinize odaklanın ve güvendiğiniz biriyle konuşun. Duygular yoğunlaşırsa destek almaktan çekinmeyin.
Hiçbir soruya "evet" demedim ama yine de zorlanıyorum. Neden?
Bu liste her deneyimi kapsamaz, bir yakınmanın tek nedeni de çocukluk değildir. Bedensel ve ruhsal yakınmalarınızın bütüncül olarak değerlendirilmesi önemlidir.
Kaynaklar
- Taşcı Fresko B. Beynini Doğru Besle.
- Felitti VJ, Anda RF, Nordenberg D, Williamson DF, Spitz AM, Edwards V, Koss MP, Marks JS. Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leading causes of death in adults. The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study. Am J Prev Med. 1998;14(4):245-258. doi: 10.1016/s0749-3797(98)00017-8
- Felitti VJ. The Relation Between Adverse Childhood Experiences and Adult Health: Turning Gold into Lead. Perm J. 2002;6(1):44-47. doi: 10.7812/TPP/02.994
