Prebiyotikler Nedir? Prebiyotik İçeren Besinler ve Faydaları

Prebiyotikler, insan sindirim enzimleri tarafından parçalanamayan ve bitkisel besinlerde doğal olarak bulunan özel karbonhidratlardır. Bağırsak mikrobiyotasının metabolik faaliyetleri için temel birer besin ve hammadde kaynağı olarak işlev gören bu bileşikler, özellikle kısa zincirli yağ asitleri (KZYA) üretimi yoluyla bağırsak ekosistemini dengede tutar.

Sağlıklı ve çeşitlilik içeren bir mikrobiyota yalnızca sindirimi değil; bağışıklık sisteminin düzenlenmesinden metabolik dengeye, hatta nörolojik fonksiyonlara kadar tüm organizmanın iyilik halini doğrudan etkiler.

Mikrobiyotanın Yakıtı: Prebiyotikler

Prebiyotikler, bağırsaktaki yararlı bakteriler tarafından seçici olarak kullanılan ve bu yolla sağlığa katkı sağlayan besin bileşenleridir. Çoğunluğu bitkisel besinlerde bulunan, insan sindirim enzimlerinin parçalayamadığı karbonhidratlardır. Bu nedenle ince bağırsakta sindirilmeden kalın bağırsağa ulaşır ve orada mikrobiyota için yakıt görevi görürler.

Her lif prebiyotik değildir. Prebiyotikten söz edebilmek için o maddenin bağırsak bakterilerince fermente edilmesi ve bu fermantasyonun sağlığa yararlı bir etki oluşturması gerekir. Prebiyotiklerin en önemli ürünü kısa zincirli yağ asitleridir (KZYA). Sağlıklı bir mikrobiyota bağışıklık sisteminin düzenlenmesinde, metabolik dengede ve sinir sistemi işlevlerinde önemli rol oynar.

Mikrobiyotanın Yakıtı: Prebiyotikler

Yeterli prebiyotik alımı yararlı bakterilerin çoğalmasını destekler, zararlı bakterilerin ise baskılanmasına yardımcı olur. Bu denge bağırsak bariyerinin bütünlüğünü korur, enflamasyonu azaltır ve uzun vadede tüm vücut sağlığına katkı sağlar.

Lif tüketimi yetersiz kaldığında tablo değişir. Mukus tabakasını besin olarak kullanabilen bakteriler çoğalır. Bunlar, bağırsak yüzeyini örten koruyucu müsin tabakasını tüketmeye başlar. Sonuçta mukus bariyeri incelir, bağırsak geçirgenliği artar ve bağışıklık hücreleri bakterilerle doğrudan temasa geçer.

Dolayısıyla prebiyotikler yalnızca sindirim için değil; bağışıklık, metabolizma ve sinir sistemi dengesi için de vazgeçilmezdir. Onları düzenli olarak beslenmeye katmak, bütüncül sağlığı destekleyen en temel stratejilerden biridir.

Prebiyotik, Probiyotik, Postbiyotik: Farkları Nedir?

Bu üç kavram sık karıştırılır:

• Prebiyotik: Bakterilerin besini. Lifler, dirençli nişasta, inülin, oligosakkaritler.
• Probiyotik: Yeterli miktarda alındığında sağlığa yararlı olan canlı mikroorganizmalar. Ayrıntılar için Probiyotikler: Kimler Kullanmalı, Hangisi Seçilmeli, Ne Zaman Zarar Verir? yazıma bakabilirsiniz.
• Postbiyotik: Bakterilerin ürettiği yararlı maddeler, örneğin KZYA'lar. Cansız bakteri bileşenleri de bu gruba girer.
• Sinbiyotik: Prebiyotik ve probiyotiğin birlikte kullanıldığı ürünler.

Basit bir benzetmeyle: probiyotik bahçeye eklenen tohumsa, prebiyotik o bahçenin gübresidir. Gübre olmadan dışarıdan eklenen bakteriler bağırsakta kalıcı yer edinmekte zorlanır.

Prebiyotiklerin Sağlık Üzerine Etkileri

1. pH Kalkanı

Liflerin fermantasyonuyla laktik asit ve KZYA'lar (asetat, propiyonat, bütirat) oluşur. Bunlar kalın bağırsak içindeki pH'ı düşürür, yani ortamı hafifçe asitleştirir.

• Hafif asidik ortam, bazı patojen bakterilerin çoğalmasını baskılar.
• Asidik ortam kalsiyum, magnezyum ve demir gibi minerallerin çözünürlüğünü artırır. İnülin türü liflerin kalsiyum emilimini artırdığı insan çalışmalarında gösterilmiştir. Yani prebiyotik tüketmek kemik sağlığını da dolaylı olarak destekler.

2. Müsin Sentezi ve Bağırsak Bariyeri

• Akkermansia muciniphila gibi bazı bakteriler, mukus tabakasını kontrollü biçimde tüketerek onun sürekli yenilenmesini uyarır. Bu sağlıklı bir döngüdür.
• Lif alımı yetersiz olduğunda ise mukus yiyen bakteriler aşırı çoğalır. Mukusun tüketimi yenilenmesini aşar ve tabaka incelir.
• Mukus tabakası inceldiğinde bağışıklık hücreleri ile bakteriler "burun buruna" gelir. Bu durum, pek çok kronik enflamatuvar tablonun zemininde yer alan artmış bağırsak geçirgenliği gelişimine katkıda bulunur.

3. Bağırsak-Beyin İletişimi: Vagus Siniri ve Ötesi

Kısa zincirli yağ asitleri (KZYA), bağırsak-beyin ekseni üzerinden beyinle birkaç farklı yolla iletişim kurar:

• Sinir yolu: KZYA'lar bağırsak duvarındaki hormon salgılayan hücreleri ve sinir uçlarını uyarır. Bu sinyaller vagus siniri aracılığıyla doğrudan beyne iletilir.
• Hormon yolu: Bütirat ve propiyonat, bağırsaktan GLP-1 ve PYY gibi hormonların salınımını artırır. Bu hormonlar kan yoluyla hem tokluk hissini hem de kan şekeri düzenini etkiler.
• Nörotransmitter yolu: KZYA'lar bağırsakta serotonin üretimini etkiler. Bazı bağırsak bakterileri sakinleştirici bir sinir ileticisi olan GABA'yı da üretebilir. Bu etkilerin ruh hali, stres yanıtı ve uykuya yansıması özellikle deneysel çalışmalarda gösterilmiştir; insanlardaki boyutu hâlâ araştırılmaktadır.
• Bağışıklık yolu: KZYA'lar enflamasyonu dengeleyen düzenleyici T hücrelerini destekler. Daha düşük sistemik enflamasyon, beyindeki enflamatuvar yükün de azalmasına katkıda bulunabilir.

4. Kolesterol ve Kalp-Damar Sağlığı

• Mantarlardaki beta-glukan ile psyllium ve keten tohumu gibi jel oluşturan çözünür lifler, bağırsakta safra asitlerini bağlar. Karaciğer de yeni safra asidi üretmek için kandaki kolesterolü kullanır. Bu yolla LDL kolesterol düşebilir; bu etki insan çalışmalarıyla desteklenmektedir.
• Propiyonatın karaciğerde kolesterol ve glukoz üretimini azaltabileceği de düşünülmektedir.
• Bu etkiler, liften zengin beslenmenin kalp-damar hastalıkları riskini azaltmasına katkıda bulunur.

5. Bağışıklık ve Alerjiler

• Bütirat ve propiyonat, bağışıklık sistemini dengeleyen düzenleyici hücreleri destekleyerek aşırı alerjik yanıtları yatıştırmaya yardımcı olur.
• Bebeklik döneminde bağırsakta daha yüksek KZYA düzeyleri, ilerleyen yıllarda daha düşük atopi, besin alerjisi ve astım riskiyle ilişkili bulunmuştur.
• Anne sütündeki oligosakkaritler, bebek mikrobiyotası için doğadaki en güçlü prebiyotik kaynaklardan biridir.

Lif ve Prebiyotik Çeşitleri, Besin Kaynakları

Beslenmemizdeki lifler homojen bir grup değildir. Suyla ilişkilerine ve bağırsakta fermente olup olmamalarına göre ayrılırlar. Çözünür lifler ve dirençli nişasta prebiyotik etkinin asıl kaynağıdır. Çözünmeyen lifler ise prebiyotik sayılmasa da bağırsak sağlığı için aynı derecede gereklidir.

1. Çözünür Lifler (Fermente Edilebilir Lifler)

Bu lifler suda çözünerek jel kıvamına gelir. Bağırsak bakterileri tarafından iştahla fermente edilir ve doğrudan kısa zincirli yağ asitleri (KZYA) üretimini desteklerler.

• Özellikle inülin ve pektin, bağırsağın koruyucu bakterilerinden Faecalibacterium prausnitzii gibi bütirat üreten türlerin çoğalmasını destekler.

Öne çıkan çözünür lif kaynakları:

• İnülin: Hindiba kökü, yer elması, sarımsak, soğan, pırasa ve kuşkonmaz.
• FOS (fruktooligosakkarit): Soğan, sarımsak, pırasa, kuşkonmaz ve az miktarda muz.
• GOS (galaktooligosakkarit): Nohut, mercimek ve kurufasulye gibi baklagiller.
• Pektin: Elma, narenciye kabukları, havuç, böğürtlengiller ve tatlı kabak.
• Müsilaj ve beta-glukan: Keten tohumu, çiya tohumu, karnıyarık otu tozu (psyllium), baklagiller, mantarlar ve yulaf.

2. Çözünmeyen Lifler

Suda çözünmezler ve bağırsak bakterileri tarafından büyük ölçüde fermente edilmezler. Bu yüzden prebiyotik sayılmazlar, ama görevleri çok önemlidir: mekanik ve temizleyici etki gösterirler.

• Bağırsak hareketlerini artırır, dışkı hacmini düzenler ve bağırsaktan geçiş süresini kısaltırlar.
• Karaciğerin safra yoluyla bağırsağa attığı atık maddeleri, fazla kolesterolü ve östrojen metabolitlerini bağlayarak dışarı atılmalarını kolaylaştırırlar. Bu sayede östrojen yükünün dengelenmesine yardımcı olurlar.
• Divertikülit riskinin azalmasına ve kilo kontrolüne katkıda bulunurlar.

Ana kaynakları:

• Selüloz: Baklagiller, sebze ve meyve kabukları, kuruyemişler, tohumlar ve başta karabuğday olmak üzere glutensiz yalancı tahıllar (kinoa, amarant).
• Lignin: Keten tohumu, havuç, salatalık, domates.

3. Dirençli Nişasta (Bütiratın Altın Standardı)

İnce bağırsakta sindirim enzimlerine direnç gösteren ve parçalanmadan kalın bağırsağa ulaşan nişasta türüdür. Kalın bağırsaktaki dost bakteriler için adeta bir şölendir ve bütirat üretimini en güçlü destekleyen kaynaklardan biridir.

• Doğal kaynakları: Yeşil muz, nohut, mercimek ve kurufasulye. Karabuğday da pişmiş haliyle bile doğal olarak dirençli nişasta açısından zengindir.

Mutfak tıbbı sırrı: pişir-soğut yöntemi

• Hangi besinlerde işe yarar? Pirinç, patates, makarna, mısır, karabuğday ve baklagiller gibi nişasta içeren besinler pişirilip buzdolabında 12–24 saat soğutulduğunda nişasta molekülleri yeniden düzenlenir. Bu yeniden düzenlenme sırasında dirençli nişasta oranı 2–3 kata kadar artabilir.
• Etkinin gücü besine göre değişir. Etki, baklagiller ve uzun taneli pirinç gibi amilozdan zengin nişastalarda daha belirgindir. Yapışkan pirinç gibi amilopektinden zengin besinlerde ise daha zayıftır.
• Meyvede ve şekerde işe yaramaz. Meyve şekeri ya da sofra şekeri gibi nişasta olmayan karbonhidratlarda bu yöntemin bir etkisi yoktur.
• Tekrar ısıtırken: Bu yeni yapı ısıya oldukça dayanıklıdır. Soğutulmuş pirinç, patates veya karabuğday pilavını tekrar ılık ya da sıcak tüketmek kazanımın büyük kısmını korur. Kızartma gibi çok yüksek ısıda pişirmekten ise kaçınmak daha iyidir.
• Ekmekte: Ekmek bayatladıkça aynı süreç kendiliğinden gelişir. Karabuğday ekmeğini dilimleyip dondurmak ve tüketmeden önce kızartma makinesinde ısıtmak dirençli nişasta oranını artırabilir.
• Bu bir "şike" değil: "2–3 kat artış" kulağa büyük gelse de mutlak miktar küçüktür. Örneğin pirinçte dirençli nişasta 100 gramda yaklaşık yarım gramdan bir buçuk grama çıkar; nişastanın büyük çoğunluğu yine sindirilir. Kan şekeri üzerindeki etki mütevazıdır ve kişiden kişiye değişir. Tekrar tekrar soğutup ısıtmanın da ek faydası sınırlıdır. Pişir-soğut yöntemi yararlı bir küçük katkıdır, ancak porsiyon kontrolünün ve lif çeşitliliğinin yerini tutmaz.
• Gıda güvenliği: Pişmiş pirinç ve makarnada Bacillus cereus adlı bakterinin toksini oluşabilir. Bu nedenle pişen yemeği 1 saat içinde buzdolabına kaldırın, 1 gün içinde tüketin ve yalnızca bir kez ısıtın. Aynı yemeği tekrar tekrar soğutup ısıtmayın.

Süper Güçlüler: Kombine Prebiyotikler

Bazı besinler birden fazla lif türünü aynı anda barındırarak mikrobiyota üzerinde çok yönlü etki gösterir:

• Yeşil muz: Hem dirençli nişasta hem de pektin deposudur. Muz olgunlaştıkça bu lifler basit şekere dönüşür. Bu yüzden muzu yeşil ya da en azından yeşil uçlu tüketmek önemlidir.
• Tohumlar (çiya ve keten tohumu): Suyla birleştiğinde açığa çıkan müsilaj sayesinde güçlü bir çözünür lif kaynağıdır. Dış kabuklarıyla da çözünmeyen lif sağlarlar.
• Tıbbi ve gurme mantarlar: Hem çözünür beta-glukanı hem de çözünmeyen lif benzeri kitini barındırarak bağırsak bariyerini iki yönden destekler.
• Lif ve prebiyotik çeşitliliğini artırırken asla acele edilmemelidir. Yıllarca liften fakir beslenmiş bir bağırsağa birden yüksek miktarda prebiyotik yüklemek aşırı gaz ve şiddetli şişkinliğe yol açar. Strateji her zaman "düşük dozda başla, yavaşça artır" (start low, go slow) olmalıdır. Lif miktarı artırılırken su tüketimi de artırılmalıdır.

Kimler Dikkatli Olmalı?

Prebiyotikler çoğu insan için güvenlidir. Ancak bazı durumlarda besin seçimi kişiye göre ayarlanmalıdır:

• FODMAP hassasiyeti, SIBO veya SIFO olanlar: İnülin, FOS, GOS ve poliol kaynaklarına karşı dikkatli olmalıdır. Bu kişilerin havuç, kabak, taze fasulye ve yeşil muz gibi düşük FODMAP seçeneklere öncelik vermesi gerekir.
• İrritabl Bağırsak Sendromu (İBS) olanlar: Çözünmeyen lifler bağırsak duvarını tahriş edip yakınmaları artırabilir. Alevlenme dönemlerinde çözünür liflere, özellikle psyllium'a ağırlık verilmelidir.
• Poliol hassasiyeti olanlar: Polioller lif değil şeker alkolleridir (sorbitol, mannitol), ama aynı besinlerde bulunurlar. Kayısı, kiraz, erik, armut, avokado, karnabahar ve mantar doğal poliol kaynaklarıdır. Bağırsakta yavaş emildikleri için hassas kişilerde hızla gaz ve şişkinlik yapabilirler.
• Bağırsak darlığı veya tıkanma öyküsü olanlar, aktif dönemdeki iltihabi bağırsak hastalığı olanlar ve mide boşalması yavaş olanlar: Lif artışını mutlaka hekimleriyle planlamalıdır.
• Yutma güçlüğü olanlar: Psyllium ve çiya tohumu kuru olarak yutulmamalı, bol suyla ve şişmiş halde tüketilmelidir.
• Düzenli ilaç kullananlar: Psyllium gibi jel oluşturan lifler bazı ilaçların emilimini azaltabilir. Bunlar arasında levodopa, epilepsi ilaçları ve tiroid hormonu da vardır. Bu tür lif takviyeleri ilaçlardan en az 2 saat ayrı alınmalıdır.

Ne Kadar Almak Lazım?

KZYA'ların koruyucu etkisinden tam anlamıyla yararlanabilmek için günlük lif alımının 25–35 gram olması hedeflenmelidir. Çözünür lifler (özellikle inülin ve pektin) ile dirençli nişastanın birlikteliği, bağırsakta bütirat üretimini en üst seviyeye taşıyan anahtardır.

Aşağıdaki değerler yaklaşık değerlerdir. Besinin türüne, pişirme yöntemine ve porsiyon büyüklüğüne göre değişebilir.

Kaşık Ölçüleri

• 1 yemek kaşığı öğütülmüş keten tohumu: ~2 g lif (çözünür-çözünmeyen lif dengesi ve müsilaj kaynağı)
• 1 yemek kaşığı çiya tohumu: ~4 g lif (yüksek müsilaj, bağırsak bariyeri desteği)
• 1 tatlı kaşığı karnıyarık otu tozu (psyllium): ~4 g lif (çözünür lifin en saf ve güçlü formlarından biri)
• 1 yemek kaşığı besin mayası: ~1–2 g lif (beta-glukan, B vitaminleri ve umami kaynağı)

Bardak Ölçüleri (200 ml su bardağı)

• 1 su bardağı haşlanmış karabuğday: ~4 g lif (glutensiz, iyi bir selüloz kaynağı)
• 1 su bardağı pişmiş yeşil mercimek: ~12–13 g lif (güçlü bir dirençli nişasta ve GOS kaynağı; kırmızı mercimekte lif daha azdır)
• 1 su bardağı haşlanmış nohut veya kurufasulye: ~10–12 g lif (dirençli nişasta ve GOS deposu)
• 1 su bardağı haşlanmış brokoli veya karnabahar: ~3–4 g lif

Adet Ölçüleri

• 1 orta boy kabuklu elma: ~4 g lif (zengin bir pektin kaynağı)
• 1 orta boy havuç: ~1,5–2 g lif (hem pektin hem lignin içerir, piştiğinde de lifi korunur)
• 1 adet yer elması: ~1–1,5 g lif (lif değeri düşük görünse de güçlü bir inülin kaynağıdır; az miktarla başlanmalıdır)
• 1 orta boy yeşil veya yeşil uçlu muz: ~3 g lif (dirençli nişasta ve pektin birlikteliği)
• 1 orta boy avokado: ~9–10 g lif (çözünür lif ve sağlıklı yağlar bir arada)

Örnek "30 Gram Lif" Günlük Menüsü

• Kahvaltı: 2 yumurtalı, bol yeşillikli omlet + yarım avokado + yoğurda veya omlete eklenmiş 1 yemek kaşığı öğütülmüş keten tohumu (~8 g lif)
• Öğle: 1 su bardağı nohutlu salata (soğan, maydanoz, zeytinyağı ile) + yanında yeşil salata (~12 g lif)
• Ara öğün: 1 kabuklu elma veya 1 yeşil uçlu muz (~3–4 g lif)
• Akşam: 1 kase mercimek çorbası + bir gün önceden haşlanıp buzdolabında soğutulmuş patates ve havuçla hazırlanmış, sarımsaklı zeytinyağlı salata (~9 g lif)

Toplam: ~30–33 g lif. Bu menü pektin (elma, havuç), müsilaj (keten tohumu), inülin ve FOS (soğan, sarımsak), GOS (nohut, mercimek) ve dirençli nişasta (soğutulmuş patates, baklagiller) gibi farklı lif türlerinin hepsini içerir. Lif alımınız şu an düşükse bu menüye bir anda değil, birkaç hafta içinde kademeli olarak geçin.

Takviye mi, Besin mi?

Öncelik her zaman besinlerdir. Gerçek besinler tek bir takviyenin sağlayamayacağı lif çeşitliliğini, polifenolleri ve mineralleri birlikte sunar. Mikrobiyota için en önemli şey de çeşitliliktir.

Takviye kullanılacaksa:

• Bunu bir hekimle birlikte planlayın.
• Psyllium ya da inülin gibi takviyelere çok düşük dozla başlayın ve tolerans gelişene kadar yavaşça artırın.
• Bol suyla alın.
• İlaçlarınızdan en az 2 saat ayrı kullanın.

SIBO veya ileri derecede FODMAP hassasiyeti olanlarda prebiyotik takviyeleri yakınmaları belirgin şekilde artırabilir.

Lif Eksik Olursa Ne Olur?

Bağırsak bakterileri asla boş durmaz. Onlara yeterli lif sağlamazsanız, kalın bağırsağa ulaşan proteinleri fermente etmeye başlarlar. Protein fermantasyonunda yararlı KZYA'lar yerine dallı zincirli yağ asitleri, amonyak, fenoller ve hidrojen sülfür gibi bağırsak duvarına zarar verebilecek maddeler oluşur.

TMAO da burada anılmaya değer. Kırmızı et ve yumurta sarısı gibi kolin ve karnitinden zengin besinlerden bağırsak bakterileri TMA adlı bir madde üretir. Karaciğer bunu TMAO'ya dönüştürür. Yüksek TMAO düzeyleri ateroskleroz ve kalp-damar hastalığı riskiyle ilişkilendirilmektedir. Liften zengin, bitki ağırlıklı beslenen kişilerde TMAO düzeyleri genellikle daha düşük bulunur.

Hayvan çalışmalarında doymuş süt yağından zengin beslenmenin de bazı sülfür üreten bakterilerin çoğalmasını tetiklediği gösterilmiştir. Bu bakterilerin ürettiği hidrojen sülfür, yüksek miktarda bağırsak duvarı için zararlıdır. Batı tipi beslenmenin bağırsağa etkilerini Batı Tipi Beslenmenin Bağırsak Sağlığı ve Metabolizma Üzerine Etkileri yazımda ayrıntılı ele aldım.

Özetle, mikrobiyotamızın dünyası onlara sunduğumuz malzemelerle şekillenir. Doğru prebiyotik yakıtları eksik ettiğimizde ya da tabağımızı tek yönlü besinlerle doldurduğumuzda, dost bakterilerimizi kendi bariyerimizi tüketen veya zararlı bileşikler üreten bir yapıya dönüştürebiliriz.

Hücresel enerjiden bağışıklığa, kalp sağlığından nörolojik dengeye uzanan bu köprünün sağlam kalması büyük ölçüde tabağımızdaki lif çeşitliliğine bağlıdır. Mesele sadece makro besinleri saymak değil; içimizdeki bu görünmez fabrikayı doğru hammaddeyle, yani zamanında ve kademeli olarak artırılan doğru liflerle besleyebilmektir.

Sıkça Sorulan Sorular

• Prebiyotik içeren besinler nelerdir?
En zengin kaynaklar şunlardır: hindiba kökü, yer elması, soğan, sarımsak, pırasa, kuşkonmaz, yeşil muz, elma, baklagiller (nohut, mercimek, kurufasulye), yulaf, keten ve çiya tohumu. Soğutulmuş patates ve pirinç de dirençli nişasta kaynağıdır.

• Prebiyotikler gaz ve şişkinlik yapar mı?
Başlangıçta yapabilir; bu, bakterilerin fermantasyonunun doğal bir sonucudur. Miktarı birkaç hafta içinde kademeli artırmak ve suyu artırmak çoğu kişide bu yakınmayı azaltır. Şişkinlik çok belirgin ve kalıcıysa SIBO, FODMAP hassasiyeti veya İBS açısından değerlendirme gerekebilir.

• Prebiyotik ve probiyotik birlikte alınabilir mi?
Evet. Prebiyotikler, probiyotik bakterilerin bağırsakta tutunmasını destekler. Örneğin kefir veya yoğurdun yanında yeşil uçlu bir muz ya da keten tohumu tüketmek pratik bir kombinasyondur.

• Günde ne kadar lif almalıyım?
Yetişkinler için hedef günde 25–35 gramdır. Şu anki alımınız düşükse bu hedefe birden değil, haftalar içinde ulaşmanız önerilir.

• Prebiyotik takviyesi kullanmalı mıyım?
Çoğu kişi için çeşitli bitkisel besinler yeterlidir. Takviye düşünüyorsanız, özellikle düzenli ilaç kullanıyorsanız veya bağırsak yakınmalarınız varsa, hekiminize danışarak başlayın.

• Prebiyotikler beyin sağlığını etkiler mi?
Prebiyotiklerden üretilen KZYA'lar bağırsak-beyin ekseni üzerinden sinir sistemi, ruh hali ve enflamasyon üzerinde etkili olabilir. Bu alandaki kanıtlar büyük ölçüde deneysel çalışmalara dayansa da insan çalışmaları giderek artmaktadır.