Bağırsaktan Beyine Ortak Mekanizmalar: İBS ve Migren Birlikteliği

Migren, toplum genelinde sadece bir "baş ağrısı" olarak basitleştirilse de aslında sinir sisteminin aşırı duyarlılığı ile karakterize karmaşık bir nörolojik durumdur. Psikolojik bir kökeni olmamasına rağmen, otonom sinir sistemi aracılığıyla sindirim sistemi başta olmak üzere tüm vücut fonksiyonlarını etkileyebilir. Klinik veriler, İrritabl Bağırsak Sendromu (İBS) ile migren arasında tesadüfü aşan, çift yönlü bir etkileşim olduğunu göstermektedir. İBS hastalarında migren riski 2 kat, migren hastalarında ise İBS gelişme olasılığı 2,5 kat artarken, bu oran 30 yaş altı genç migrenlilerde 3,36 kat gibi çarpıcı bir düzeye ulaşmaktadır.

Standart testlerle açıklanabilen yapısal bir hasar içermeyen bu iki durum, günümüzde "fonksiyonel bozukluklar" ve "merkezi duyarlılaşma sendromları" olarak tanımlanır. Bu rehber yazıda; serotonin dengesizliğinden vagus sinirine, sızdıran bağırsaktan çocukluk çağı travmalarının HPA aksı üzerindeki etkilerine kadar migren ve İBS’nin ortak biyolojik mekanizmalarını inceleyecek; uyku, histamin/gluten odaklı beslenme ve vagus aktivasyonu gibi bütüncül, kişiselleştirilmiş tedavi stratejilerini ele alacağız.

Beyin-Bağırsak Ekseninin Gizli Ortaklığı

Migren, toplum genelinde sıklıkla sadece bir "baş ağrısı" olarak basitleştirilse de aslında genetik ve çevresel faktörlerle tetiklenen, sinir sisteminin aşırı duyarlılığı ile karakterize karmaşık bir nörolojik durumdur. Psikolojik bir kökeni olmamasına rağmen, otonom sinir sistemi ve nöroendokrin yollar aracılığıyla sindirim sistemi başta olmak üzere tüm vücut fonksiyonlarını etkileyebilme kapasitesine sahiptir.

İrritabl bağırsak sendromu (İBS) ve migren arasındaki ilişki, sadece tesadüfi bir benzerlik değil; klinik gözlemler ve geniş çaplı meta-analizler ile kanıtlanmış "çift yönlü" bir etkileşimdir.

İBS tanısı olan kişilerin migren veya şiddetli baş ağrısı yaşama olasılığı sağlıklı bireylere göre yaklaşık 2 kat artarken, migren hastalarının İBS’ye yakalanma olasılığı ise yaklaşık 2,5 kat daha yüksektir. Migren hastalarında zamanla İBS gelişme riski 1,62 kat artmaktadır.

Bu ilişki özellikle genç yaş grubunda belirginleşmektedir: 30 yaş altındaki migren hastalarında İBS riski, sağlıklı akranlarına göre 3,36 kat artmaktadır. Ayrıca migren nedeniyle doktora başvuru sıklığı arttıkça, İBS geliştirme olasılığı da paralel şekilde yükselmektedir.

Ailede migren olması, IBS gelişim riskini belirgin olarak artırır.

Hem migren, hem IBS standart testlerle (BT, kan tahlili vb.) kolayca açıklanabilen yapısal bir hasar içermez; bu nedenle “fonksiyonel” bozukluklar olarak tanımlanır.

Klinik seyirleri de benzerlik gösterir: zaman zaman şiddetlenen atakları ağrısız dönemler takip eder. Migren atağı öncesinde, sırasında ve sonrasında bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishal gibi gastrointestinal belirtiler sık görülür. Dahası, migren hastalarında bağırsak yakınmalarının yalnızca atak dönemleriyle sınırlı olmadığı; migrenle ilişkili semptomların olmadığı zamanlarda da ortaya çıkabildiği bilinmektedir.

Migren Hastaları İçinde İBS Tanısı Alanların Ortak Özellikleri

• Baş ağrısı öyküsü uzun olanlar ve ayda 7 günden fazla atak yaşayanlarda İBS gelişme riski anlamlı şekilde artmaktadır.

• İBS’si olan migrenlilerde anksiyete bozukluğu oranı, İBS’si olmayan migrenlilere göre anlamlı derecede yüksektir.

• Migreni olan kadınlarda bağırsak florasında faydalı bakteri kaybı ve zararlı bakteri artışı gibi disbiyotik değişiklikler daha şiddetlidir.

Hem IBS Hem Migreni Olan Hastalarda Eşlikçi Hastalıklar

İBS hastaları, sağlıklı kontrol gruplarına kıyasla iki kat daha fazla bedensel hastalık yaşamaktadır.

• Sindirim Sistemi İçi (Gastrointestinal) Sorunlar: 

- Fonksiyonel Dispepsi (Hazımsızlık)

- Gastroözofageal Reflü (GÖRH)

- Fonksiyonel Kabızlık

- Anal İnkontinans (Gaz/Dışkı tutamama)

• Sindirim Sistemi Dışı (Ekstraintestinal) Sorunlar: 

- Visseral ve Somatik Hipersensitivite:

- Fibromiyalji 

- Kronik Yorgunluk Sendromu

- Kronik Pelvik Ağrı

- Anksiyete

- Depresyon

-Gıda intoleransları/alerjileri

İBS ve Migrenin Ortak Mekanizmaları

🔶Merkezi Duyarlılaşma

Hem İBS hem de migren, günümüzde sadece organ odaklı (beyin veya bağırsak) sorunlar olarak değil, merkezi sinir sisteminin ağrıyı işleme ve algılama biçimindeki temel bir bozulma olan 'merkezi duyarlılaşma' sendromunun parçaları olarak kabul edilmektedir.

Merkezi duyarlılaşma sürecinde, sinir sistemi normalde "zararsız" kabul edilen günlük uyaranları birer tehdit olarak algılar. Bu durum farklı sistemlerde farklı klinik tablolarla kendini gösterir:

• Merkezi Sinir Sistemi (Migren): Işık, koku veya hafif stresin şiddetli ağrı ataklarını tetiklemesi.

• Bağırsak Sinir Sistemi (İBS): Normal bir sindirim hareketinin (gaz veya peristaltizm) beyinde şiddetli karın ağrısı veya kramp olarak algılanması (visseral hipersensitivite).

• Kas ve Bağ Dokusu (Fibromiyalji): Hafif dokunuşların veya basıncın yaygın ağrıya yol açması.

Sürekli tekrarlayan migren atakları, sinir sistemindeki ağrı reseptörlerini adeta "tetikte" tutar. Bu kronik uyarılma hali, beyindeki ağrı eşiğini düşürerek bağırsaklardan gelen normal sinyallerin bile ağrılı duyumlar olarak kodlanmasına neden olur. Yani, beyin bir kez "hassaslaştığında", bu hassasiyet vücudun diğer bölgelerinden gelen sinyallere karşı da ayrım gözetmeksizin artar.

Duyarlılaşma süreci tek başına gerçekleşmez; bu süreci besleyen güçlü bir çevresel ve biyolojik döngü vardır: Anksiyete ve kronik stres, vücudun "savaş ya da kaç" tepkisini sürekli açık tutarak sinir sistemini aşırı duyarlı hale getirir.

🔶Beyin-Bağırsak Aksı ve Vagus Siniri

Migren ataklarına sıklıkla eşlik eden bulantı ve kusma gibi otonom semptomlar, aslında vagus sinirinin aşırı uyarılmasının bir sonucudur. Vagus siniri, beyin sapını bağırsaklara bağlayan en uzun ve en kapsamlı "bilgi otobanı"dır. Bu hattaki herhangi bir patolojik aktivasyon, sadece mide bulantısına yol açmakla kalmaz, aynı zamanda her iki organı da içine alan negatif bir geri besleme döngüsü başlatır. Yani, bağırsaktaki bir huzursuzluk vagus yoluyla beyindeki ağrı merkezlerini tetikleyebilirken; beyindeki bir migren odağı da vagus üzerinden sindirim sistemini felç edebilir veya aşırı uyarabilir.

🔶Serotonin: İki Sistemin Ortak Dilinde Problemler

Serotonin sadece bir "mutluluk hormonu" değil, hem beyinde hem de sindirim kanalında ağrı iletimi ve hareketi yöneten kilit bir nörotransmitterdir. Vücuttaki serotoninin yaklaşık %95'i bağırsaklarda üretilir.

• Beyinde: Serotonin dengesizliği damarların genişleyip büzülmesini ve ağrı sinyallerinin iletimini kontrol ederek migreni tetikler.

• Bağırsakta: Bağırsak hareketliliğini (motilite) ve duyarlılığını düzenler. Bu ortak mekanizma nedeniyle, serotonin yolaklarındaki bir aksama hem baş ağrısını hem de şiddetli sindirim sorunlarını aynı anda tetikleyebilir.

• Serotonin üzerinden etki eden anti depresanlar her iki hastalığa da iyi gelir.

🔶Mikrobiyota ve Düşük Dereceli Enflamasyon

Bağırsak mikrobiyotası, sadece besinlerin sindirilmesinden sorumlu bir topluluk değil, aynı zamanda beyindeki ağrı merkezlerini ve duygu durumunu modüle eden dinamik bir ekosistemdir.

1. Disbiyozis: Yararlı bakterilerin azalması, başta serotonin olmak üzere nöroaktif maddelerin sentezini bozar.

2. Bozulmuş bir flora, sitokinler aracılığıyla sistemik ve düşük dereceli bir enflamasyona neden olur. Bu enflamatuar süreç hem bağırsak bariyerini hem de kan-beyin bariyerini etkileyerek ağrı sinyallerini güçlendirir ve migren ataklarını daha sık veya şiddetli hale getirir.

🔶Genetik Altyapı ve Duyarlılık

İBS ve migrenin birlikteliği sadece çevresel değil, derin bir genetik temele de dayanmaktadır. Araştırmalar, her iki hastalıkta da Serotonin (5-HT) regülasyonu ve ağrı duyarlılığını yöneten genlerde benzer mutasyonların ve polimorfizmlerin (genetik varyasyonlar) rol oynadığını göstermektedir. Özellikle ağrı sinyallerini beyne ileten yolaklardaki genetik farklılıklar, bu kişilerin ağrıya karşı doğuştan daha hassas olmalarına neden olmaktadır.

🔶Cinsiyet Faktörü ve Hormonal Etki

Bu iki hastalığın ortak bir diğer özelliği de kadınlarda görülme sıklığının çarpıcı bir şekilde yüksek olmasıdır: Hem İBS hem de migren, kadınlarda erkeklere kıyasla 3 kat daha fazla görülür.

En yüksek risk grubu 30-50 yaş arası orta yaşlı kadınlardır. 

Östrojen ve progesteron gibi hormonlardaki dalgalanmalar hem bağırsak hareketliliğini hem de beyindeki ağrı eşiğini etkiler.

🔶Psikososyal Geçmiş ve HPA Ekseni Bozukluğu

Zor bir çocukluk geçirmek, hem migren, hem de İBS için önemli bir risk faktörüdür.  bu iki hastalığın gelişimi için en kritik risk faktörlerinden biri olduğu görülmektedir. Özellikle duygusal yok sayılma (ihmal), duygusal şiddet ve cinsel taciz; gelişmekte olan sinir sisteminde kalıcı izler bırakarak erişkinlikteki hastalıklara zemin hazırlar.

Bu travmalar, vücudun ana stres yönetim merkezi olan HPA (Hipotalamus-Hipofiz-Adrenal) ekseninin çalışma mekanizmasını geri dönülemez şekilde bozabilir. Normalde tehlike anında devreye girmesi gereken bu sistem, travma geçmişi olan bireylerde "sürekli açık" veya "hatalı" sinyaller üreten bir hale gelir. HPA eksenindeki bu bozukluk, hastaların günlük hayattaki olağan streslerle bile baş etmesini zorlaştırır. Sağlıklı bir birey için önemsiz sayılabilecek günlük stresörler; İBS, migren veya fibromiyalji hastalarında ağrı şiddetinin artmasına, atakların sıklaşmasına ve uygulanan tedavilere direnç gelişmesine neden olabilir. Fiziksel ağrı stresi tetiklerken, stres de bozulmuş HPA ekseni üzerinden ağrı algısını (merkezi duyarlılaşma) daha da güçlendirir.

🔶Uyku Bozuklukları

Uyku problemleri, hem İBS hem de migren hastalarında en sık rastlanan ortak semptomlardan biridir. Uyku ve ağrı arasındaki ilişki çift yönlüdür: Ağrı uykuyu bozar, uykusuzluk ise ağrı eşiğini düşürür.

Yetersiz veya kalitesiz uyku, beynin ağrı sinyallerini filtreleme yeteneğini zayıflatır. Bir gecelik uykusuzluk bile ertesi gün merkezi duyarlılaşmayı artırarak hem migren atağını tetikleyebilir hem de bağırsaktaki visseral hassasiyeti (karın ağrısını) şiddetlendirebilir.

Uyku sırasında beyin, gün içinde biriken metabolik atıkları temizler. Uykusuzluk bu temizlik sürecini aksatarak nöro-enflamasyonu (sinirsel yangıyı) artırır ve migren zeminini hazırlar.

Uyku hormonu olan melatonin, bağırsak hareketliliğini ve enflamasyonunu düzenlemede de rol oynar. Uyku düzeninin bozulması, zaten hassas olan serotonin ve melatonin dengesini altüst ederek her iki sistemde de bulguların kontrolden çıkmasına neden olur.

🔶Mitokondriyal Disfonksiyon ve Oksidatif Stres

Hücrelerimizin enerji santralleri olan mitokondrilerin işleyişindeki bozukluklar, özellikle yüksek enerji tüketen sinir sistemi üzerinde doğrudan etkilidir.

Hücrelerdeki enerji üretim bozukluğu, serbest radikallerin artmasına (oksidatif stres) neden olur. Bu durum, sinir hücrelerini (nöronları) uyarılmaya daha açık ve hasara karşı daha savunmasız hale getirir. Beyindeki nöronların enerji seviyesi düştüğünde, ağrı sinyallerini işleme kapasiteleri bozulur. Bu "enerji krizi", merkezi sinir sisteminin ağrıya karşı aşırı duyarlılaşmasına yol açarak hem migren ataklarının sıklığını artırır hem de bağırsaklardaki duyarlılığı (viseral ağrı) tetikler.

Mitokondriyal bozukluklar, migren ve İBS’nin yanı sıra yorgunluk, kas ağrısı ve beyin sisi gibi her iki hastalıkta da sıkça görülen ek semptomları da tetikler veya kötüleştirir.

🔶Biyokimyasal ve Besinsel Tetikleyiciler

• Biyojenik aminler ve histamin intoleransı: Histamin, tiramin ve feniletilamin gibi biyojenik aminlerin vücutta birikimi hem migren hem de İBS ataklarını eş zamanlı tetikleyebilir; bağırsak mukozasında ve sistemik dolaşımda duyarlılığı artırarak sinir sistemi üzerinde ağrı eşiğini düşürür. Bazı tahıllar ve buğday ürünleri ile fermente gıdalar—özellikle eski peynirler ve fermente süt ürünleri—histamin salınımını veya histamin yükünü artırarak hem migren hem de gastrointestinal semptomları provoke edebilir. Bu nedenle şüphe durumunda yemek günlüğü tutmak, yüksek amin içeren gıdaları not etmek ağrıların kontrolünde yol gösterebilir.

• Non-Çölyak Gluten Hassasiyeti: Bir kişi çölyak hastası olmamasına rağmen gluten çölyak non çölyak, zonulin düzeylerini arttırarak bağırsak bariyerini zayıflatır. Artmış geçirgenlik, kana sızan maddelerin beyindeki ağrı merkezlerini uyarmasına yol açar.

• Monosodyum glutamat (MSG) ve nitrat/nitritler: İşlenmiş gıdalarda bulunan bu bileşenler bazı kişilerde baş ağrısı ve İBS ataklarını tetikleyebilir; nitratlar vasküler etkiler yoluyla migren eşiğini düşürebilir.

• Sülfatlar/sülfitler ve koruyucular: Şarap, kuru meyve ve bazı işlenmiş ürünlerdeki sülfatlar hassas bireylerde migren/İBS semptomlarını provoke edebilir

Tedavi ve Öneriler

◈ Uyku ve günlük ritim

Uyku bozukluğu, her iki hastalığın da en güçlü tetikleyicisidir. Düzenli uyku, hem migren hem İBS atak sıklığını azaltır.

• Her gece 7–9 saat hedefleyin; hem kısa hem aşırı uzun uyku migreni tetikleyebilir.

• Hafta sonları dahil yatma/kalkma saatlerinde 30–60 dakikadan fazla sapma yapmayın; düzensizlik migren riskini artırır.

• Sabah gün ışığına maruziyet sirkadiyen ritmi güçlendirir; akşam parlak ekran ışığını azaltmak melatonin salınımını destekler. Gerekirse hekim gözetiminde melatonin kısa süreli kullanılabilir; migren, uyku ve İBS üzerine olumlu etkileri raporlanmıştır.

• Kafeini yatmadan en az 6 saat önce, alkolü ise uykuya yakın tüketmemek önerilir; her ikisi de uyku mimarisini bozup atak tetikleyebilir.

• Ekran ve mavi ışık: Yatmadan 1 saat önce ekranları kapatın veya mavi ışık filtresi kullanın;mavi ışık melatonin salınımına engel olur. .

• Serin (18–20°C), karanlık ve sessiz bir ortam idealdir.

• Uyku bozuklukları taraması: Horlama, gündüz aşırı uyku, solunum durması, sabah baş ağrısı varsa uyku apnesi olasılığı değerlendirilmelidir; tedavi migren ve İBS semptomlarını iyileştirebilir.

• Davranışsal tedavi: Kronik uykusuzlukta bilişsel davranışçı terapi birinci basamak öneridir ve migren sıklığını azaltabilir; erişim yoksa online programlar yardımcı olabilir.

◈ Sigara, alkol ve kafein

• Sigara kullanmayın.

• Alkol tüketimini azaltın.

• Kafein tüketimini sınırlayın.

◈ Beslenme

• Düşük histaminli beslenme

• Gluten ve süt ürünleri: En yaygın iki tetikleyicidir. Çölyak hastalığı ve non çölyak gluten hassasiyeti araştırması için örnek verilmesini takiben kesilmesi önerilir.

• Düşük FODMAP: Karbonhidrat fermentasyonu sonucu oluşan bağırsak basıncı, vagus siniri üzerinden beyne distres sinyalleri gönderir. Bu nedenle fermente edilebilir karbonhidratlar kısıtlanmalıdır.

• Katkı Maddesi içermeyen besinler tüketin.

• Günde en az 1 litre, mümkünse 1.5-2 litre su için.

• Yemek günlüğü tutarak tetikleyicileri ve semptom ilişkilerini izleyin.

◈ Yemek yeme alışkanlıkları

• Yavaş yiyin; iyi çiğneyin.

• Oturarak ve dikkatli (ekranlardan uzak) şekilde yemek yiyin.

• Tıka basa doymadan sofradan kalkın.

• Mümkünse her gün aynı saatlerde yemek yemeye çalışın.

◈ Sinir Sistemi ve Stres Yönetimi Stratejileri

İBS ve migren hastalarında stres, sadece psikolojik bir durum değil; bağırsak kramplarını ve damar spazmlarını başlatan fiziksel bir tetikleyicidir. Bu nedenle stres yönetimi, tedavinin ana sütunlarından biridir.

• Düzenli Hareket:
• Her gün en az 30 dakika yürüyüş yapın ve günlük en az  5.000 adım hedefine ulaşmaya çalışın.
• Yürüyüş, doğal ağrı kesiciler olan endorfinlerin salınmasını sağlar ve bağırsak hareketliliğini düzenleyerek stresin sindirim sistemi üzerindeki baskısını azaltır.
• Esneklik ve Nefes Çalışmaları (Vagus Aktivasyonu):
• Yoga ve derin nefes egzersizleri, beyni bağırsaklara bağlayan vagus sinirini uyararak vücudu "savaş ya da kaç" modundan "dinlen ve sindir" moduna geçirir.
• Zihinsel Farkındalık ve Meditasyon:
• Her gün en az 2 dakika meditasyon veya kısa nefes egzersizleri uygulayın. Bu kısa molalar, kronik stresin bozduğu HPA eksenini (Hipotalamus-Hipofiz-Adrenal) dengeleyerek merkezi sinir sisteminin ağrıya verdiği aşırı tepkiyi (duyarlılaşmayı) azaltır.
• Psikolojik Destek
• Özellikle çocukluk çağı travmaları veya kronik anksiyete öyküsü olan bireylerde, bilişsel teknikler hem migren ataklarının sıklığını hem de bağırsak hassasiyetini (visseral hipersensitivite) anlamlı düzeyde düşürür.

⭗⭗⭗

İBS ve migren anatomik olarak ayrı görünmelerine rağmen biyolojik açıdan birbirine çok yakın, adeta “ikiz” rahatsızlıklardır; her iki durum merkezi aşırı duyarlılık bozuklukları arasında yer alır.

Bu nedenle hastaların yaşam kalitesini artırmak için branşlar arası işbirliği gerekir: İBS’ye eşlik eden migren, kronik baş ağrısı veya fibromiyalji öyküsü varsa nöroloji uzmanı değerlendirmesi,  migren hastalarında yeni veya kalıcı sindirim yakınmaları varsa gastroenteroloji uzmanı değerlendirmesi;  her iki grupta sık görülen anksiyete ve depresyon varlığında ise psikiyatrik/psikolojik değerlendirme önemlidir. Risk değerlendirmesi ve izlemde, birden fazla komorbiditesi olan İBS hastalarının yaşam kalitesinin belirgin şekilde düştüğü ve daha yoğun multidisipliner desteğe ihtiyaç duyduğu unutulmamalıdır. Uzun süreli migren öyküsü ve yüksek atak sıklığı olan hastalar sindirim sistemi açısından daha yakından izlenmelidir (baş ağrısının kronikleşmesi ve artan anksiyete İBS birlikteliği olasılığını yükseltir).

Hekimlerin değerlendirmeyi yalnızca bağırsak semptomlarıyla sınırlamayıp migren, fibromiyalji ve uyku bozuklukları gibi eşlik eden durumları da içeren geniş, kişiselleştirilmiş tedavi protokolleri (visseral ağrı, nörolojik hassasiyet ve HPA ekseni hedefli) oluşturması gerekmektedir. 

Referanslar

• Wongtrakul W, Charoenngam N, Ungprasert P. Increased prevalence of irritable bowel syndrome in migraine patients: a systematic review and meta-analysis. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2022 Jan 1;34(1):56-63. doi: 10.1097/MEG.0000000000002065. PMID: 33470704.
• Todor TS, Fukudo S. Systematic review and meta-analysis of calculating degree of comorbidity of irritable bowel syndrome with migraine. Biopsychosoc Med. 2023 Jun 8;17(1):22. doi: 10.1186/s13030-023-00275-4. PMID: 37291550; PMCID: PMC10251688.
• Li C, Yu S, Li H, Zhou J, Liu J, Tang W, Zhang L. Clinical features and risk factors for irritable bowel syndrome in Migraine patients. Pak J Med Sci. 2017 May-Jun;33(3):720-725. doi: 10.12669/pjms.333.12379. PMID: 28811802; PMCID: PMC5510134.
• Georgescu D, Reisz D, Gurban CV, Georgescu LA, Ionita I, Ancusa OE, Lighezan D. Migraine in young females with irritable bowel syndrome: still a challenge. Neuropsychiatr Dis Treat. 2017 Dec 20;14:21-28. doi: 10.2147/NDT.S144955. PMID: 29302188; PMCID: PMC5741982.
• Riedl A, Schmidtmann M, Stengel A, Goebel M, Wisser AS, Klapp BF, Mönnikes H. Somatic comorbidities of irritable bowel syndrome: a systematic analysis. J Psychosom Res. 2008 Jun;64(6):573-82. doi: 10.1016/j.jpsychores.2008.02.021. Epub 2008 Apr 28. PMID: 18501257.
• Lau CI, Lin CC, Chen WH, Wang HC, Kao CH. Association between migraine and irritable bowel syndrome: a population-based retrospective cohort study. Eur J Neurol. 2014 Sep;21(9):1198-204. doi: 10.1111/ene.12468. Epub 2014 May 17. PMID: 24838228.
• Alhammadi NA, Bedywi RM, Shawkhan RA, Aljari AA, Asiri SA, Al Hamdan JA, Al-Hassn SS, Alqahtani RS. Migraine and Irritable Bowel Syndrome Among the General Population in Aseer Region. Cureus. 2023 Sep 11;15(9):e45047. doi: 10.7759/cureus.45047. PMID: 37829989; PMCID: PMC10566572.
• Lau CI, Lin CC, Chen WH, Wang HC, Kao CH. Association between migraine and irritable bowel syndrome: a population-based retrospective cohort study. Eur J Neurol. 2014 Sep;21(9):1198-204. doi: 10.1111/ene.12468. Epub 2014 May 17. PMID: 24838228.
• Wu MF, Yang YW, Chen YY. The effect of anxiety and depression on the risk of irritable bowel syndrome in migraine patients. J Clin Neurosci. 2017 Oct;44:342-345. doi: 10.1016/j.jocn.2017.06.009. Epub 2017 Jul 8. PMID: 28694040.