Bağırsak sağlığı denince akla hep bakteriler gelir. Oysa bağırsağımızda bir de mantar topluluğu yaşar: mikobiyom (mikrobiyom değil, MiKObiyom). Sayıca az olsalar da bu mantarlar bağışıklıktan beyne, karaciğerden metabolizmaya kadar tüm bedenin dengesini etkiler.
Bu yazıda bağırsakta hangi mantarların yaşadığını, bu dengeyi neyin bozduğunu ve mantar dengesizliğinin hangi hastalıklarla ilişkilendirildiğini bilimsel kaynaklar eşliğinde anlatıyorum.
Mikobiyom Nedir?
Sindirim sistemimiz bakteri, virüs, mantar, arke ve tek hücreli canlılardan oluşan dev bir ekosisteme ev sahipliği yapar. Bu canlıların sayısı vücudumuzdaki hücre sayısıyla aynı düzeydedir.
Bu ekosistemin dengesinin bozulmasına disbiyozis denir. Disbiyozis diyabet, obezite, alerji, irritabl bağırsak sendromu (IBS) ve iltihabi bağırsak hastalıklarıyla ilişkilidir.
Bugüne kadar mikrobiyom araştırmalarının %99'undan fazlası bakterilere odaklandı. Mantarlar ise uzun süre gözden kaçtı:
- Bağırsaktaki mikroorganizma kütlesinin yalnızca yaklaşık %0,1'ini oluştururlar.
- Ancak bir mantar hücresi bir bakteriden yaklaşık 100 kat büyüktür ve genomu çok daha karmaşıktır.
- Bu yüzden sayıca az olmalarına rağmen bağışıklık ve bağırsak dengesi üzerindeki etkileri büyüktür.
Bağırsakta Hangi Mantarlar Yaşar?
Sağlıklı bir yetişkinin bağırsağında en sık şu mantarlar bulunur:
- Saccharomyces cerevisiae (ekmek mayası): En yaygın türdür (kişilerin %58-96'sında). Büyük ölçüde besinlerle gelir.
- Candida albicans (kandida): İnsanla birlikte evrimleşmiş, bağırsağın yerleşik sakinlerinden biridir (%31-80). Ayrıntılar için Kandida yazıma bakın.
- Malassezia restricta: Deri kaynaklıdır ama bağırsakta da yoğun bulunur.
- Diğerleri: Candida tropicalis, Candida parapsilosis ve daha nadir türler.
Kalıcı sakinler ve geçici misafirler
- Yerleşik mantarlar: Candida türleri. Maya formunda bağışıklığı eğitir; iplikçikli (hif) forma geçtiğinde hastalık yapıcı hale gelir.
- Potansiyel yerleşikler: Malassezia, Cladosporium.
- Geçici mantarlar: Ekmek mayası, Aspergillus, Penicillium. Çoğu besinlerle gelir; örneğin ekmek mayası yaklaşık 5 günde vücuttan atılır.
Bazı mantarlar bağırsak duvarına tutunarak bariyeri korur ve bağışıklığı uyarır. Bazıları ise yalnızca bağırsak boşluğunda geçici olarak bulunur.
Hayat boyu nasıl değişir?
- Bebeklik: İlk aylarda Candida ve Malassezia baskındır. Doğum şekli ve anne sütü mantar topluluğunu etkiler.
- İlk yaş: Katı gıdaya geçişle ekmek mayası öne çıkar.
- Yetişkinlik: Ekmek mayası ve Candida albicans baskındır.
- İleri yaş: Bağışıklık zayıfladıkça çevreden gelen küf mantarları (Aspergillus, Penicillium) artar.
Mikobiyomu Neler Şekillendirir?
1. Beslenme (en belirleyici etken)
- Karbonhidrat ve şeker: Candida artışıyla ilişkilidir.
- Şekerli içecekler, ekmek, bira ve fermente gıdalar: Ekmek mayasını artırır.
- Bitki ağırlıklı beslenme: Mantar çeşitliliği daha yüksektir. Az et yiyenlerde de çeşitlilik daha fazladır.
- Süt ürünleri ve peynir: Candida azalırken diğer mayalar ve Penicillium artar.
- Hindistan cevizi yağı: Candida albicans'ın bağırsağa yerleşmesini azaltır.
- Alkol: Mantar çeşitliliğini düşürür; her gün içenlerde küf mantarı Aspergillus fumigatus artar.
2. Antibiyotikler ve probiyotikler
- Antibiyotikler: Yararlı bakterileri azaltır, Candida'nın çoğalmasına alan açar.
- Probiyotikler: Mantarların aşırı çoğalmasını baskılar.
3. Doğum şekli ve yaş
- Normal doğumla dünyaya gelen bebekler annenin mantar florasını devralır.
- Anne sütü ilk yıl mantar çeşitliliğini artırır.
- Yaşlandıkça mantar profili değişir.
4. Yaşadığımız yer
- Sanayileşmiş bölgelerde Candida albicans, kırsal bölgelerde ekmek mayası daha baskındır.
- Küflü evlerde büyüyen bebeklerde mantar yükü daha yüksektir.
Mantarlar ve Bağışıklık
Bağırsak mantarları bağışıklık sistemini sürekli "eğitimde" tutar. Denge yerindeyken zararsız mantarlar "komşu" olarak tanınır ve gereksiz iltihap önlenir. Denge bozulduğunda ise iltihap ve otoimmün süreçler tetiklenebilir.
Savunma hattı
- Antikorlar: Bağırsakta salgılanan IgA, mantarların bağırsak duvarına yapışmasını engeller. Kandaki IgG ise sistemik koruma sağlar.
- Th17 hücreleri: Candida'ya karşı en önemli savunma kollarından biridir. Ancak aşırı uyarıldığında otoimmüniteye katkı verebilir.
- Bağırsak bariyeri: Yararlı mantarlar bağırsak duvarını güçlendirir, hastalık yapıcılar geçirgenliği artırır.
Bakteriler ve mantarlar: rakip mi, ortak mı?
- Rekabet: Yararlı bakteriler mantarların aşırı çoğalmasını engeller. Antibiyotik sonrası Candida'nın çoğalması bu yüzdendir.
- Laktobasiller: Candida'nın hastalık yapıcı forma geçmesini engeller.
- Tehlikeli ortaklık: Candida, E. coli gibi bakterilerle birlikte ilaçlara dirençli biyofilm oluşturabilir.
- Oksijen dengesi: Oksijensiz ortamda yaşayan (anaerob) bakteriler bağırsakta oksijeni tüketir. Düşük oksijen, Candida'nın saldırgan forma geçmesini zorlaştırır. Candida da oksijen tüketerek bu bakterilere uygun ortam hazırlar. Karşılıklı bir denge söz konusudur.
Mantardan otoimmüniteye
Genetik yatkınlığı olan kişilerde mantarlar üç yolla otoimmüniteyi tetikleyebilir:
- Moleküler taklit: Bazı mantar proteinleri insan dokularına benzer. Bağışıklık sistemi mantara saldırırken yanlışlıkla eklem, deri ya da sinir dokusunu hedef alabilir. Candida albicans bu mekanizmayla MS, romatoid artrit ve tip 1 diyabetle ilişkilendirilmiştir.
- Epitop yayılması: Mantar kaynaklı doku hasarı, normalde bağışıklıktan "gizli" kalan vücut proteinlerini açığa çıkarır ve bunlara karşı antikor üretimi başlar. Crohn hastalarında bakılan ASCA antikorları, ekmek mayasına karşı gelişen bu tip bir yanıtın göstergesidir.
- Th17 aşırı aktivasyonu: Mantar hücre duvarı bileşenleri (beta-glukan) Th17 hücrelerini aşırı uyarırsa iltihap kronikleşir. Bu mekanizma MS, sedef ve romatoid artritin alevlenmesinde rol oynar.
Antifungal ilaçlar da yalnızca mantarı öldürmez, bağışıklık yanıtını da değiştirebilir. Bu yüzden tedavi hekim kontrolünde planlanmalıdır.
Bedenin Farklı Bölgelerinde Mantar Dengesi
Mantarlar yalnızca bağırsakta yaşamaz; ağızda, vajinada, deride ve tırnaklarda da kendi ekosistemlerini kurarlar. Bağırsak bu mantarların ana deposudur. Buradaki dengesizlik diğer bölgelere yansıyabilir. Bu yüzden tekrarlayan mantar enfeksiyonlarını tek tek değil, bütün olarak değerlendirmek gerekir.
Ağızda pamukçuk (oral kandidiyazis)
Candida ağız florasında doğal olarak bulunur. Ağızdaki yüksek mantar yükü yutma yoluyla doğrudan bağırsağa taşınır.
Belirtiler:
- Dilde ve yanak içinde beyaz, peynirimsi plaklar (silinince altında kızarık doku kalır)
- Ağızda metalik ya da acı tat, yanma
- Dudak köşesi çatlakları
- Ağız kokusu
Diş eti hastalığı (periodontitis) olanlarda mantarlar diş eti ceplerindeki bakterilerle dirençli bir biyofilm oluşturabilir.
Neler yapılabilir?
- Diş fırçasını tedavinin başında ve sonunda yenileyin.
- Dil sıyırıcı kullanın.
- Sabah aç karnına 5-10 dakika hindistan cevizi yağıyla ağız çalkalama (oil pulling) destekleyici olabilir.
Vajinal mantar (vajinal kandidiyazis)
Sağlıklı vajinal flora asidiktir ve laktobasillerin hakimiyetindedir. Tekrarlayan vajinal mantarın arkasında çoğu zaman bağırsaktaki mantar deposu yatar.
- Hormonlar ve stres: Östrojen ve kronik stres vajinada glikojen birikimini artırır. Koruyucu bakteriler azalınca bu glikojen Candida için hazır bir besine dönüşür.
- Biyofilm: Tekrarlayan vakalarda mantar vajinada koruyucu bir zırh oluşturur. Doktor kontrolünde borik asit veya NAC bu zırhı kırmaya yardımcı olabilir.
- Probiyotikler: L. rhamnosus GR-1 ve L. reuteri RC-14 ağızdan alındığında vajinal bölgeye ulaşabilir.
- Hijyen: Taharetlenmenin önden arkaya yapılması mantarın bağırsaktan taşınmasını önler.
Yılda 4'ten fazla atak geçiren kadınlarda mide asidi, bağırsak geçirgenliği ve kan şekeri mutlaka değerlendirilmelidir.
Deri ve tırnak mantarı
- Parmak arası ve kasık mantarı (dermatofitoz): Vücut mantar yüküyle uğraşırken bu "uç bölgeleri" savunmakta zorlanır.
- Deri kıvrımlarında pişik (intertrigo): Nem ve sürtünmeyle gelişir; bağırsaktaki Candida fazlalığının bir işareti olabilir.
- Tırnak mantarı (onikomikoz): Kan dolaşımının en az olduğu bu bölgedeki inatçı enfeksiyonlar genel bağışıklık kapasitesini yansıtır. Bağırsaktaki mantar fazlalığı, tırnak sağlığı için gerekli çinko, demir, selenyum ve biyotinin emilimini bozabilir.
İnce bağırsakta mantarın aşırı çoğalmasını SIFO yazımda ayrıntılı olarak anlattım.
Mikobiyomla İlişkili Hastalıklar
Mantar dengesizliği pek çok hastalıkla ilişkilendirilmiştir. Bu araştırmaların çoğu bir "ilişki" gösterir; mantarların hastalığın nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu her zaman net değildir. Yine de tablo, mikobiyomun görmezden gelinemeyecek kadar önemli olduğunu gösteriyor.
Bağırsak-beyin ekseni
Bağırsak mantarları bağışıklık ve sinir yolları aracılığıyla beyinle iletişim kurar.
- Alzheimer hastalığı: Mantar dengesi bozulur; iltihabı tetikleyen Candida tropicalis artarken koruyucu olabilecek C. parapsilosis azalır. Bazı otopsi çalışmalarında beyin dokusunda Candida ve Malassezia gibi mantarların izleri bulunmuş ve beyindeki enflamasyonla ilişkilendirilmiştir.
- Multipl skleroz (MS): Candida antikorları ve DNA'sı artmış bulunur. Deneysel çalışmalarda bazı mantar toksinlerinin miyeline zarar verebildiği gösterilmiştir.
- Parkinson hastalığı: ASCA antikorları yüksek bulunmuştur.
- ALS: Beyin-omurilik sıvısında ve beyin dokusunda Malassezia ve Cryptococcus izleri saptanmıştır.
- Depresyon: Candida artar, Penicillium azalır.
- Şizofreni: Mantar çeşitliliği azalır, Candida albicans artar.
- Otizm ve DEHB: Candida artışı ve buna karşı gelişen antikorlar, bağırsak geçirgenliği ve bağışıklık aktivasyonu üzerinden belirtilere katkı verebilir.
İltihabi bağırsak hastalıkları (Crohn, ülseratif kolit)
- Hastalığın aktif dönemlerinde koruyucu mayalar azalır, Candida türleri belirgin şekilde artar.
- Bağırsak duvarındaki Candida fazlalığı Th17 yanıtını aşırı uyararak enflamasyonu derinleştirir.
- Malassezia restricta ve Debaryomyces hansenii doku onarımını yavaşlatabilir.
- Crohn tanısında kullanılan ASCA antikorları, mantar dengesinin bozulduğunu gösterir.
- Mantar savunmasında kilit rol oynayan CARD9 genindeki değişiklikler Crohn riskini artıran en güçlü genetik etkenlerdendir.
Obezite ve metabolik sağlık
- Obezite ve diyabette mantar çeşitliliği azalır.
- Fazla kilolu kişilerde Candida artışı, basit karbonhidrat tüketimiyle doğru orantılıdır.
- Bazı mantar türleri kilo kaybıyla, bazıları yüksek beden kitle indeksiyle ilişkili bulunmuştur.
Karaciğer hastalıkları
Bağırsak bariyeri bozulduğunda mantar bileşenleri karaciğere ulaşır.
- Alkole bağlı karaciğer hastalığı: Alkol mantar miktarını artırır; Candida albicans'ın toksini karaciğer hücrelerine zarar verir.
- Yağlı karaciğer: Mantar çeşitliliği azalır, Candida artar; insulin direnci ve hipertansiyonla ilişkilidir.
- Siroz ve karaciğer kanseri: Mantar çeşitliliği çöker. Aspergillus'un ürettiği aflatoksin DNA hasarı yoluyla kansere yol açabilir.
Kanser
Mantarlar tümörün çevresindeki bağışıklığı baskılayarak, DNA hasarına yol açan maddeler (asetaldehit, aflatoksin) üreterek ve tümörü besleyen damar oluşumunu artırarak kanser sürecine katkı verebilir.
- Kolorektal kanser: Koruyucu ekmek mayası azalır; Malassezia ve Aspergillus türleri artar.
- Mide ve karaciğer kanseri: Candida albicans baskınlığı artar.
- Meme kanseri: Tümör dokusunda Malassezia daha yüksektir.
Otoimmün hastalıklar: Lupus (SLE)
- Lupus hastalarında mantar çeşitliliği azalır ve Candida türleri mantar topluluğunun yarısına yakınını oluşturacak kadar baskınlaşır.
- Aspergillus artışı yüksek antikor düzeyleriyle, bazı türler böbrek tutulumuyla ilişkili olabilir.
Alerji
Bebeğin ilk 100 günü, mantarların bağışıklığı "ayarladığı" kritik bir dönemdir. Bu dönemdeki mantar dengesi, ilerleyen yaşlarda solunum yolu alerjisi riskiyle ilişkili bulunmuştur.
Enfeksiyonlar
- COVID-19 ve uzun COVID: Hastalığın şiddetinden bağımsız olarak bağırsakta Candida artışı gözlenmiştir.
- Tüberküloz: Candida'nın tetiklediği aşırı IL-17 yanıtı, tüberkülozla savaşta kritik olan IFN-gama yanıtını baskılayabilir.
- HIV ve hepatit B: Mantar çeşitliliğindeki değişimler hastalığın seyriyle ilişkilidir.
Damar sağlığı: Karın aort anevrizması
Karın aort anevrizması olan hastalarda Candida ve Malassezia artarken ekmek mayası belirgin şekilde azalır; mantar dengesizliği aortun genişleme çapıyla ilişkili bulunmuştur. Fare çalışmalarında maya takviyesi bütirat üretimini artırarak aort genişlemesini azaltmıştır.
Mikobiyomu Dengelemek
Amaç mantarları yok etmek değil, bakteri-mantar dengesini yeniden kurmaktır. Bunun temel adımları:
- Beslenme: Rafine şekeri ve basit karbonhidratları azaltın. Lifli, bitki ağırlıklı ve polifenolden zengin (yaban mersini, yeşil çay) beslenin; işlenmiş et ve alkolü sınırlayın.
- Ağız hijyeni: Bağırsaktaki Candida'nın önemli bir kısmı ağızdan gelir; düzenli diş fırçalama ve dil temizliği bağırsaktaki mantar yükünü de azaltır.
- Probiyotikler: Laktobasiller ve dost maya Saccharomyces boulardii mantar çoğalmasını baskılar.
- Yaşam tarzı: Düzenli egzersiz, yeterli uyku ve stres yönetimi bağırsak florasını destekler.
- Antibiyotikleri gereksiz kullanmayın.
Mantarın aşırı çoğaldığı durumlarda tedavi daha kapsamlıdır:
- Ayrıntılı tedavi, biyofilm kırıcılar ve kandida diyeti için Kandida yazımı,
- İnce bağırsakta mantar çoğalması için SIFO yazımı,
- Probiyotik mayalar ve mayalı besinler için Mayalar ve Tıbbi Mantarlar yazımı okuyabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
• Mikobiyom ile mikrobiyom aynı şey mi? Hayır. Mikrobiyom bağırsaktaki tüm mikroorganizmaları kapsar. Mikobiyom bunun içindeki mantar topluluğudur.
• Bağırsakta mantar olması normal mi? Evet. Candida dahil pek çok mantar sağlıklı bağırsağın doğal sakinidir ve bağışıklığı eğitir. Sorun, denge bozulup mantarlar aşırı çoğaldığında başlar.
• Tekrarlayan vajinal mantar ya da tırnak mantarı bağırsakla ilgili olabilir mi? Olabilir. Bağırsak mantarların ana deposudur. Sık tekrarlayan enfeksiyonlarda yalnızca lokal tedavi yerine bağırsak, bağışıklık ve beslenme birlikte değerlendirilmelidir.
• Antibiyotik kullandıktan sonra mantar dengesi nasıl korunur? Antibiyotik yararlı bakterileri azaltarak Candida'ya alan açar. Antibiyotik süresince ve sonrasında Saccharomyces boulardii gibi bir probiyotik kullanmak ve şekeri azaltmak dengeyi korumaya yardımcı olur.
• Mikobiyomu ölçen bir test var mı? Dışkıda gelişmiş mikrobiyom analizleri mantarları da gösterebilir. Kandida için kullanılan testleri Kandida yazımda anlattım.
Sonuç
Bağırsak mikobiyomu sayıca küçük ama etkisi büyük bir dünyadır. Bağışıklığı eğitir, bağırsak bariyerini şekillendirir ve beyinden karaciğere kadar pek çok organla iletişim kurar. Denge bozulduğunda tablo yalnızca sindirimle sınırlı kalmaz. İnatçı bir tırnak mantarı, tekrarlayan bir vajinal enfeksiyon ya da geçmeyen bir şişkinlik, içerideki dengenin bozulduğunun habercisi olabilir. Mesele mantarları yok etmek değil, onlarla doğru dengeyi yeniden kurmaktır.
Referanslar
- Gaspar BS, Roşu OA, Enache RM, et al. Gut Mycobiome: Latest Findings and Current Knowledge Regarding Its Significance in Human Health and Disease. J Fungi (Basel). 2025;11(5):333. doi: 10.3390/jof11050333.
- Chin VK, Yong VC, Chong PP, et al. Mycobiome in the Gut: A Multiperspective Review. Mediators Inflamm. 2020;2020:9560684. doi: 10.1155/2020/9560684.
- Huang H, Wang Q, Yang Y, et al. The mycobiome as integral part of the gut microbiome: crucial role of symbiotic fungi in health and disease. Gut Microbes. 2024;16(1):2440111. doi: 10.1080/19490976.2024.2440111.
- Banaszak M, Górna I, Woźniak D, et al. Association between Gut Dysbiosis and the Occurrence of SIBO, LIBO, SIFO and IMO. Microorganisms. 2023;11(3):573. doi: 10.3390/microorganisms11030573.
- Szóstak N, Handschuh L, Samelak-Czajka A, et al. Host Factors Associated with Gut Mycobiome Structure. mSystems. 2023;8(2):e0098622. doi: 10.1128/msystems.00986-22.
- Soliman N, Kruithoff C, San Valentin EM, et al. Small Intestinal Bacterial and Fungal Overgrowth: Health Implications and Management Perspectives. Nutrients. 2025;17(8):1365. doi: 10.3390/nu17081365.
- Musumeci S, Coen M, Leidi A, Schrenzel J. The human gut mycobiome and the specific role of Candida albicans: where do we stand, as clinicians? Clin Microbiol Infect. 2022;28(1):58-63. doi: 10.1016/j.cmi.2021.07.034.
- Li J, Chen D, Yu B, et al. Fungi in Gastrointestinal Tracts of Human and Mice: from Community to Functions. Microb Ecol. 2018;75(4):821-829. doi: 10.1007/s00248-017-1105-9.
- Auchtung TA, Fofanova TY, Stewart CJ, et al. Investigating Colonization of the Healthy Adult Gastrointestinal Tract by Fungi. mSphere. 2018;3(2):e00092-18. doi: 10.1128/mSphere.00092-18.
- Hallen-Adams HE, Suhr MJ. Fungi in the healthy human gastrointestinal tract. Virulence. 2017;8(3):352-358. doi: 10.1080/21505594.2016.1247140.
- Leonardi I, Gao IH, Lin WY, et al. Mucosal fungi promote gut barrier function and social behavior via Type 17 immunity. Cell. 2022;185(5):831-846.e14. doi: 10.1016/j.cell.2022.01.017.
- Gaffen SL, Biswas PS. Fungi make fun guys. Cell Host Microbe. 2022;30(3):277-278. doi: 10.1016/j.chom.2022.02.009.
- Moreno-Sabater A, Autaa G, Sterlin D, et al. Systemic anti-commensal response to fungi analyzed by flow cytometry is related to gut mycobiome ecology. Microbiome. 2020;8(1):159. doi: 10.1186/s40168-020-00924-8.
- Boutin RCT, Sbihi H, McLaughlin RJ, et al. Composition and Associations of the Infant Gut Fungal Microbiota with Environmental Factors and Childhood Allergic Outcomes. mBio. 2021;12(3):e0339620. doi: 10.1128/mBio.03396-20.
- Doron I, Kusakabe T, Iliev ID. Immunoglobulins at the interface of the gut mycobiota and anti-fungal immunity. Semin Immunol. 2023;67:101757. doi: 10.1016/j.smim.2023.101757.
- Sun M, Ju J, Xu H, Wang Y. Intestinal fungi and antifungal secretory immunoglobulin A in Crohn's disease. Front Immunol. 2023;14:1177504. doi: 10.3389/fimmu.2023.1177504.
- Huang Y, Wang Y, Huang X, Yu X. Unveiling the overlooked fungi: the vital of gut fungi in inflammatory bowel disease and colorectal cancer. Gut Pathog. 2024;16(1):59. doi: 10.1186/s13099-024-00651-7.
- Diez-Martin E, Hernandez-Suarez L, Astigarraga E, et al. Mycobiota and Antifungal Antibodies as Emerging Targets for the Diagnosis and Prognosis of Human Diseases. J Fungi (Basel). 2025;11(4):296. doi: 10.3390/jof11040296.
- Berthelot JM, Darrieutort-Laffite C, Trang C, et al. Contribution of mycobiota to the pathogenesis of spondyloarthritis. Joint Bone Spine. 2021;88(6):105245. doi: 10.1016/j.jbspin.2021.105245.
- Cao D, Liu W, Lyu N, et al. Gut Mycobiota Dysbiosis in Pulmonary Tuberculosis Patients Undergoing Anti-Tuberculosis Treatment. Microbiol Spectr. 2021;9(3):e0061521. doi: 10.1128/spectrum.00615-21.
- Han M, Wang X, Zhang J, et al. Gut bacterial and fungal dysbiosis in tuberculosis patients. BMC Microbiol. 2024;24(1):141. doi: 10.1186/s12866-024-03275-8.
- DiPalma DT, Lumbreras MK, Shinohara ML. Interplay between fungal infections and autoimmunity: mechanisms and therapeutic perspectives. EMBO Mol Med. 2025;17(7):1501-1518. doi: 10.1038/s44321-025-00262-y.
- Zhang W, Zhang H, Gao Y, et al. Fungi and cancer: unveiling the complex role of fungal infections in tumor biology and therapeutic resistance. Front Cell Infect Microbiol. 2025;15:1596688. doi: 10.3389/fcimb.2025.1596688.
- Li BZ, Wang H, Li XB, et al. Altered gut fungi in systemic lupus erythematosus - A pilot study. Front Microbiol. 2022;13:1031079. doi: 10.3389/fmicb.2022.1031079.
- Yang P, Xu R, Chen F, et al. Fungal gut microbiota dysbiosis in systemic lupus erythematosus. Front Microbiol. 2023;14:1149311. doi: 10.3389/fmicb.2023.1149311.
- Forbes JD, Bernstein CN, Tremlett H, et al. A Fungal World: Could the Gut Mycobiome Be Involved in Neurological Disease? Front Microbiol. 2019;9:3249. doi: 10.3389/fmicb.2018.03249.
- Hadrich I, Turki M, Chaari I, et al. Gut mycobiome and neuropsychiatric disorders: insights and therapeutic potential. Front Cell Neurosci. 2025;18:1495224. doi: 10.3389/fncel.2024.1495224.
- Ling Z, Zhu M, Liu X, et al. Fecal Fungal Dysbiosis in Chinese Patients With Alzheimer's Disease. Front Cell Dev Biol. 2021;8:631460. doi: 10.3389/fcell.2020.631460.
- Yao G, Zhang X, Zhang T, et al. The role of dysbiotic gut mycobiota in modulating risk for abdominal aortic aneurysm. Microbiol Spectr. 2024;12(11):e0177624. doi: 10.1128/spectrum.01776-24.
- Szóstak N, Figlerowicz M, Philips A. The emerging role of the gut mycobiome in liver diseases. Gut Microbes. 2023;15(1):2211922. doi: 10.1080/19490976.2023.2211922.
- Cohen-Kedar S, Keizer D, Schwartz S, et al. Commensal fungi and their cell-wall β-glucans direct differential responses in human intestinal epithelial cells. Eur J Immunol. 2021;51(4):864-878. doi: 10.1002/eji.202048852.
- García-Gamboa R, Díaz-Torres O, Senés-Guerrero C, et al. Associations between bacterial and fungal communities in the human gut microbiota and their implications for nutritional status and body weight. Sci Rep. 2024;14(1):5703. doi: 10.1038/s41598-024-54782-7.
- Sobel JD. Candida vulvovaginitis in adults: Recurrent infection. UpToDate. 2024.
- Donders G, Sziller IO, Paavonen J, et al. Management of recurrent vulvovaginal candidosis: Narrative review and European expert panel opinion. Front Cell Infect Microbiol. 2022.
- Patil A, Tekade B. Onychomycosis: A Comprehensive Review. Int J Pharm Sci. 2024.
- Loya-Acosta J, Guzmán-Ochoa TC, Tirado-Sánchez A, et al. Candidal Intertrigo: Underdiagnosed Entity. Curr Fungal Infect Rep. 2025.
