Skip to main content

Uzun COVID (Post‑COVID) Sendromu

Uzun COVID

COVID-19’u atlattıktan aylar sonra hâlâ yorgunluk, beyin sisi, nefes darlığı veya çarpıntı mı yaşıyorsunuz? Uzun COVID (Post-COVID Sendromu), akut enfeksiyon sonrası 3 aydan uzun süren bu şikayetlerle tanımlanır. Akciğerlerle sınırlı olmayan, sinir sistemi, kalp-damar sağlığı ve bağırsak mikrobiyotasını da etkileyen çok sistemli bir durumdur. Viral rezervuarlar, mitokondriyal disfonksiyon, mikrotrombüsler ve otoimmünite gibi biyolojik mekanizmalarla ortaya çıkar; psikolojik değil, yönetilebilir bir süreçtir. Bu rehberde Uzun COVID’in belirtileri, risk faktörleri, mekanizmaları ve beslenme, takviyeler ile yaşam tarzı değişikliklerini içeren bütüncül iyileşme yollarını bulacaksınız.

Uzun COVID Nedir?

Uzun COVID (veya post-COVID sendromu), akut koronavirüs enfeksiyonunun üzerinden en az 3 hafta–3 ay geçmesine rağmen devam eden veya yeni eklenen yakınmalarla tanımlanır. Bu yakınmaların en az iki ay süreyle sürmesi ve kişinin günlük yaşam kalitesini belirgin şekilde düşürmesi gerekir.

Bu sendrom, yalnızca enfeksiyonun akut döneminde ortaya çıkan bulguların uzaması değil; aynı zamanda yeni gelişen semptomların eklenmesi ile de karakterizedir. Yani kişi, hastalığı atlattıktan sonra beklenmedik şekilde yeni yakınmalar yaşayabilir.

  • Uzun COVID, yalnızca ağır enfeksiyon geçirenlerde değil, hafif veya asemptomatik vakalarda da görülebilir.

  • Yakınmalar çok sistemli olabilir; sinir sistemi, solunum, kardiyovasküler, kas-iskelet, gastrointestinal ve bağışıklık sistemi gibi farklı organları etkileyebilir.

  • Sendromun süresi kişiden kişiye değişir; bazı hastalarda birkaç ay içinde düzelme olurken, bazılarında yıllarca sürebilen kalıcı etkiler görülebilir.

  • Çocuklarda da ortaya çıkabilir; bu nedenle yalnızca yetişkinlerle sınırlı bir durum değildir.

Klinik önemi: Uzun COVID, bireyin yalnızca sağlık durumunu değil, aynı zamanda iş gücü kaybı, sosyal yaşamda kısıtlanma ve psikolojik yük gibi çok boyutlu sonuçlar doğurur. Bu nedenle, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde önemli bir halk sağlığı sorunu olarak kabul edilmektedir.

Tarihsel Bağlam

Uzun COVID, yalnızca COVID-19’a özgü bir durum değildir. Daha önceki SARS (2003) ve MERS (2012) koronavirüs enfeksiyonlarından sonra da benzer uzun süreli yakınmalar gözlenmiştir.

  • SARS geçiren hastaların bir kısmında, 15 yıl sonra bile uyku bozuklukları ve kronik yorgunluk devam ettiği gösterilmiştir.

  • Bu bulgular, koronavirüs ailesinin yalnızca akut dönemde değil, uzun vadeli etkiler bırakabileceğini ortaya koymaktadır.

  • Bu nedenle uzun COVID, tarihsel olarak da koronavirüs sonrası sendromların bir devamı olarak değerlendirilebilir.

Uzun COVID Bulguları

Bu yakınmaların genellikle bir kaç tanesi bir arada bulunur.

  • En sık görülenler: Yorgunluk , nefes darlığı, kas/eklem ağrısı, beyin sisi, saç dökülmesi, uyku bozuklukları , depresyon/kaygı bozukluğu ve baş ağrısı .

1. Genel / Sistemik

  • Halsizlik, bitkinlik, enerjisizlik, kolay yorulma

  • Efor/hareket sonrası yorgunluk

  • Mental aktivite sonrası zihin yorgunluğu

  • Kronik yorgunluk

  • Subfebril ateş, titreme

  • Geçmeyen “grip” hali

  • Vücut ısısı ayarlayamama

  • Sıcağa/soğuğa tahammülsüzlük

  • Aşırı terleme, gece terlemesi, uygunsuz terleme

  • Kilo kaybı

  • Sıcak basması

  • Beden ısısında düşme

2. Nörolojik / Psikiyatrik

  • Beyin Sisi

    • Dikkat ve Bellek (Dikkat dağınıklığı, hafıza sorunları, hafıza kaybı, kafa karışıklığı, yazılanları/konuşulanları anlamama)

    • Düşünme ve Yürütücü İşlevler (Düşünürken zorlanma, planlama kusurları, problem çözme zorluğu, düşüncelerde yavaşlama, araba/bilgisayar/akıllı telefon kullanımında beceri kaybı)

    • Dil ve İletişim (Doğru kelime bulmada güçlük, konuşurken/ikinci dili kullanırken zorlanma, iletişim problemleri, sarhoş gibi konuşma, uygunsuz kelimeler kullanma, kelime uydurma) 

  • Epilepsi, yeni nöbet riski

  • Ensefalit, beyin damar hastalıkları, küçük damar hasarı

  • Sarkopeni

  • Kas spazmı / kramp

  • Beyinde / başta yanma, basınç hissi

  • Baş ağrısı, migren

  • Baş dönmesi, dengesizlik

  • Ortostatik bulgular, otonom tutulum

  • Tremor (ellerde titreme)

  • Uzuvlarda uyuşma, karıncalanma, yanma (nöropati)

  • Uyku bozuklukları, uyku apnesi, gündüz aşırı uyku hali

  • Huzursuz bacaklar sendromu

  • Canlı rüya görme

  • Depresyon, kaygı bozukluğu

  • Sinirlilik, alınganlık

  • Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, multipl skleroz gelişim riskinde artış

  • Kalıcı koku ve tat bozuklukları (anosmi, parosmi, disguzi)

  • Yanan ağız sendromu

  • Odyolojik (İşitme) Bulgular: Tinnitus (kulak çınlaması) ve ani işitme kaybı.

  • Trigeminal Nevralji/Yüz Ağrısı

  • İntrakraniyal Hipotansiyon

3. Solunum / KBB

  • Solunum sıkıntısı, nefes darlığı, efor dispnesi

  • Merdiven çıkarken nefes nefese kalma

  • Hava açlığı

  • Akciğerlerde yanma hissi

  • Soluk borusunda yanma

  • Geçmeyen öksürük

  • Hışıltılı solunum

  • Göğüs ağrısı, sıkışma hissi, ağırlık

  • Ses kısıklığı

  • Boğaz ağrısı / yanma

  • Yutma güçlüğü

  • Burun akıntısı, burunda dolgunluk, rinit

  • Hapşırma

  • Genizde / sinüslerde dolgunluk

  • Egzersiz kapasitesinde azalma

  • Akciğerlerde sekel değişiklikler, buzlu cam görünümü

  • Pulmoner fibrozis, interstisyel akciğer hastalığı

  • Pulmoner emboli

  • Azalmış diffüzyon kapasitesi

  • Akciğer damarlarında kalıcı hasar

4. Kardiyovasküler

5. Kas-İskelet Sistemi

    beyin

  • Yaygın kas ağrısı, fibromiyalji benzeri yakınmalar

  • Kaslarda güçsüzlük hissi

  • Kürek kemikleri arasında ağrı

  • Eklem ağrısı, artrit, bel ağrısı

  • Hareket kısıtlılığı

  • Boyun tutulması

  • Kemik erimesi

6. Gastrointestinal  / Karaciğer

  • İştahsızlık, iştah kaybı

  • Hazımsızlık

  • Karın ağrısı, karın şişliği

  • Bulantı-kusma

  • İshal, kabızlık, IBS

  • Çabuk doyma

  • Reflü

  • Gastrointestinal sistem kanaması

  • Mezenterik arter tıkanması

  • Akut karaciğer hasarı

  • Safra kesesi taşı / iltihabı

  • Karaciğer enzimleri ve bilirubin yüksekliği

7. Üriner / Böbrek

  • Böbrek hastalıkları, böbrek hasarı

  • Kronik böbrek yetersizliği

  • Albüminüri

  • Proteinüri

  • Hematüri

  • İdrar kaçırma

  • Hiperaktif mesane

8. Üreme Sistemi

  • Erektil disfonksiyon / cinsel işlev kaybı

  • Adet düzensizlikleri

  • Erken menopoz, menopoz sonrası yeniden adet görme

  • Orşit

  • Testis ağrısı

  • Testis / peniste küçülme

  • İnfertilite

9. Göz

  • Göz kuruluğu, sicca sendromu

  • Gözlerde yanma / batma, kaşıntı

  • Konjonktivit, pembe/kırmızı göz

  • Skleral sarılık

  • Görme bulanıklığı

  • Çift görme, tünel görüş

  • Görme alanında yüzen cisimler

  • Bakış alanında değişiklikler

  • Retinit

  • Gözlerde basınç, kızarma

  • Optik Nörit (Görme Siniri İltihabı)

10. Dermatolojik

  • Saç dökülmesi

  • Yüzde kızarma, flushing

  • Döküntü

  • COVID parmakları

  • Ürtiker (kurdeşen)

  • İçi su dolu lezyonlar (veziküller)

  • Deride kabuklanma / soyulma

  • Tırnak kırılmaları, çizgilenmeleri, şekil değişiklikleri

  • Livedo retikülaris

11. Hematolojik / İmmünolojik

  • Yaygın LAP

  • Hiperkoagülopati, tromboza eğilim

  • Lenfopeni

  • Lökositoz

  • Trombositopeni

  • D-dimer yüksekliği

  • CRP yüksekliği

  • Ferritin yüksekliği

  • Prokalsitonin yüksekliği

  • IL-8 yüksekliği

  • Alerjilerde artış

  • ITP (immün trombositopenik purpura)

  • Mast Hücresi Aktivasyon Sendromu (MCAS) benzeri bulgular

12. Metabolik / Endokrin

  • Tip II diyabet (yeni tanı dahil)

  • Hipertansiyon (yeni tanı dahil)

  • Tiroid bezi hastalıkları, tiroidit

  • Kan şekeri yüksekliği

  • Adrenal Yetmezlik (Böbreküstü Bezi Sorunları)

13. Yeni başlayan / Alevlenen Otoimmün Bulgular/Hastalıklar

  • Antifosfolipid antikorlar

  • Tiroid antikorları (anti-Tg, anti-TPO)

  • ANA pozitivitesi

  • Romatolojik Bulgular: Reaktif artrit, SLE (lupus) ve Sjögren benzeri tablolar

Uzun COVID’de Nörolojik Tutulum ve Sonuçları

Uzun COVID’de nörolojik tutulum çok yaygın ve çok faktörlüdür.

Mekanizmalar

  • Direkt viral etkiler: Virüsün sinir hücrelerini enfekte etmesi ve zarar vermesi

  • Bağışıklık yanıtı: Sitokin fırtınası, enflamasyon, oksidatif stres

  • Eksitotoksisite

  • Nörotransmitter düzeylerinde azalma (serotonin, dopamin)

  • Hipokampüste hacim kaybı, nörodejenerasyon

  • Artmış pıhtılaşma eğilimi: Mikrotrombüs oluşumu, beyin damar hastalıkları riskinde artış

  • Hipoksi: Akciğer tutulumu nedeniyle oksijen düşüklüğü

  • Sepsis ve metabolik bozulmalar

  • Bağırsak-beyin ekseni: Disbiyozis, artmış bağırsak geçirgenliği ; vagus siniri yoluyla beyin sapına ulaşan etkiler

  • Otoimmün Aktivasyonun Nöronlara Etkisi: Merkezi ve periferik sinir sistemindeki proteinlere karşı üretilen otoantikorların (örneğin G-protein kenetli reseptörlere karşı) sinir hücrelerinin işlevini bozması.

  • Kan-Beyin Bariyeri (KBB) Bozulması: Virüsün KBB'yi direkt enfekte etmese bile, yarattığı yoğun inflamasyonun bariyerin geçirgenliğini artırması ve sistemik toksinlerin/inflamatuar moleküllerin beyne sızmasını kolaylaştırması.

Görülme Sıklığı

  • Vaka serilerinde nörolojik tutulum %15–30 oranında olduğu varsayılmaktadır. 

  • Tat/koku bozuklukları dahil edildiğinde %70’in üzerindedir. 

NöroCOVID Bulguları

  • Tat ve koku bozuklukları, disguzi ve parosmi: Kalıcı tat kaybının (agezi) yanı sıra, tatların bozuk algılanması (disguzi) ve kokuların yanlış veya rahatsız edici şekilde algılanması (parosmi).

  • Baş ağrısı (günlük süreğen, gerilim tipi, migren, var olan ağrılarda sıklaşma ve şiddetlenme)

  • Kronik yorgunluk, aşırı halsizlik

  • Beyin sisi (unutkanlık, dikkat dağınıklığı, konsantrasyon kaybı, kelime bulma güçlüğü, mental yavaşlama)

  • Baş dönmesi

  • Kulak çınlaması

  • Denge bozukluğu, ataksi

  • Yaygın kas ağrısı, kas tutulumu

  • Uyku problemleri

  • Nöbet/epilepsi

  • Otonom tutulum

  • Ensefalopati, bilişsel bozukluklar

  • Beyin damar hastalıkları

  • Nöropati, nöropatik ağrılar, artmış duyarlılık

  • Trigeminal Nevralji: Yüz bölgesinde ani, keskin ve şiddetli elektrik çarpması tarzında nöropatik ağrıların yeni başlaması veya şiddetlenmesi.

  • Omurilik tutulumu

  • Hareket bozuklukları (tremor, Parkinson hastalığı riski)

  • Demiyelinizan süreçler

  • Meningoensefalit

  • Miyastenia gravis

  • Var olan nörodejeneratif hastalıklarda kötüleşme

  • Psikiyatrik bulgular (depresyon, kaygı)

Beyin Bölgelerine Göre Tutulum

  • Hipotalamus/hipofiz: Otonom tutulum, yorgunluk, HPA ekseni bozulması

  • Hipokampüs/limbik sistem/orta beyin: Dikkat dağınıklığı, beyin sisi, depresyon, kaygı, yorgunluk, uyku bozukluğu, iştah değişiklikleri, nörodejenerasyon

  • Beyin sapı: Uyku problemleri, sempatik baskınlık, çarpıntı, aritmi, POTS, solunum problemleri, dopamin/serotonin/noradrenalin azalması, terleme bozuklukları, mide-bağırsak yakınmaları

  • Korteks (özellikle prefrontal): Problem çözme ve başa çıkma kapasitesinde azalma

Uzun COVID’de Tetikleyici Faktörler

Uzun COVID yakınmaları her zaman sabit seyretmez; bazı durumlarda tetiklenebilir veya şiddetlenebilir. Bu tetikleyiciler, hastaların günlük yaşamlarında dikkat etmeleri gereken önemli unsurlardır:

  • Fiziksel aktivite: Hafif egzersiz faydalı olsa da, aşırıya kaçmak yorgunluk ve nefes darlığını artırabilir. Ağır egzersiz, kas ve eklem ağrılarını, yorgunluğu ve beyin sisi bulgularını tetikleyebilir.

  • Stres: Psikolojik stres bağışıklık sistemini zayıflatır, semptomların şiddetini artırır.

  • Yoğun mental aktivite: Uzun süreli zihinsel yoğunluk, konsantrasyon güçlüğü ve beyin sisi yakınmalarını artırabilir.

  • Adet dönemi: Hormonal dalgalanmalar nedeniyle kadınlarda semptomlar daha belirgin hale gelebilir.

  • Alkol ve sigara kullanımı: Bağışıklık sistemini etkiler, enflamasyonu artırır ve semptomları ağırlaştırır.

  • Aşırı sıcaklar: Vücut ısısı regülasyonunu zorlaştırır, yorgunluk ve otonom sinir sistemi bulgularını tetikler.

Uzun COVID Risk Faktörleri

Enfeksiyon ve Akut Hastalık Seyri

  • En önemli risk faktörü: Akut enfeksiyon sırasında 5’den fazla bulgu olması
  • Virüs yükü yüksekliği
  • Persistan virüs rezervuarı: SARS-CoV-2 proteinlerinin veya RNA’sının bağırsak gibi dokularda uzun süre kalması
  • Şiddetli akut enfeksiyon:
  • Şiddetli nefes darlığı, akciğer tutulumu
  • Akut enfeksiyon sırasında hastaneye yatış ihtiyacı
  • Yoğun bakımda uzun süre izlenme
  • Bulgularda hızlı kötüleşme
  • Hastalık sonrası lenfopeni ve D-dimer yüksekliği devam etmesi
  • EBV enfeksiyonu öyküsü
  • Latent virüs reaktivasyonu: EBV, HHV-6, CMV gibi virüslerin yeniden aktive olması

Demografik ve Sosyoekonomik

  • Yaş (özellikle 65 yaş üstü)
  • Kadın cinsiyet
  • Bakımevinde kalanlar
  • Düşük sosyoekonomik düzey: Yetersiz sağlık hizmeti erişimi, kötü çalışma koşulları

Yaşam Tarzı ve Çevresel

Solunum Sistemi

  • Astım
  • KOAH ve diğer kronik akciğer hastalıkları
  • Hipoksi

Kardiyovasküler ve Metabolik

  • Kalp damar hastalıkları
  • Beyin damar hastalıkları
  • Hipertansiyon
  • Tip II Diyabet 
  • Tip I Diyabet
  • Metabolik sendrom / insülin direnci
  • Dislipidemi: Yüksek trigliserit, düşük HDL seviyeleri

Nörolojik ve Nörodejeneratif

İmmünolojik ve Otoimmün

  • Otoimmün hastalık öyküsü: Sjögren, SLE, multipl skleroz, çölyak hastalığı, antifosfolipid sendromu
  • Non çölyak gluten hassasiyeti
  • Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler (immünsupresyon)
  • Kanser hastaları
  • Alerjik rinit / alerjiler
  • Akut enfeksiyon sırasında yüksek otoantikor düzeyleri

Böbrek ve Karaciğer

  • Kronik böbrek hastalıkları / böbrek yetersizliği
  • Böbrek üstü bezi hastalıkları
  • Üremi
  • Kronik karaciğer hastalıkları / siroz

Mikrobesin Eksiklikleri

  • D vitamini eksikliği
  • Melatonin eksikliği
  • Magnezyum eksikliği
  • Demir, selenyum, çinko eksikliği
  • Folik asit, B12 ve diğer B vitaminleri eksikliği
  • C ve E vitamini eksikliği
  • Antikor eksikliği (IgG yanıtı yetersizliği)

Endokrin / Hormonal

  • Hipotiroidi / Hashimoto hastalığı
  • Hipertiroidi
  • Menopoz

Biyolojik Belirteçler

  • Persistan enflamasyon ve immün aktivasyon
  • Devam eden akciğer parenkiminde değişiklikleri, D-dimer, ferritin, CRP ve IL-6 yüksekliği

Uzun COVID Riskini Artıran veya Semptomları Derinleştiren İlaçlar/Tedaviler

Bu başlık altındaki maddeler, Uzun COVID riskini doğrudan oluşturmaktan ziyade; virüsün kalıcılığı, mikrobiyota dengesi ve otonom sinir sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle iyileşme sürecini zorlaştırma potansiyeli taşımaktadır.

1. Akut Hastalık Döneminde Kullanılan İlaçlar

  • Kortikosteroid Tedavisi: Akut COVID-19 sırasında, özellikle hastalığın ilk günlerinde (viral replikasyonun yoğun olduğu dönemde) veya hafif vakalarda kullanılan steroidler, bağışıklık yanıtını erken baskılayabilir. Bu durumun, virüsün vücuttan tam temizlenmesini engelleyerek "viral rezervuar" oluşumuna ve dolayısıyla Uzun COVID'e zemin hazırlayabileceği düşünülmektedir.

  • Yoğun/Geniş Spektrumlu Antibiyotik Kullanımı: Gereksiz antibiyotik kullanımı bağırsak mikrobiyotasını ciddi şekilde bozar (disbiyozis). Bozulan mikrobiyota, bağırsak geçirgenliğini artırarak kana toksin ve virüs parçacıklarının geçişini kolaylaştırır; bu da Uzun COVID'in temel mekanizmalarından biri olan sistemik enflamasyonu tetikler.

2. Kronik / Uzun Süre Kullanılan İlaçlar

  • Proton Pompa İnhibitörleri (PPI - Mide Koruyucular): Mide asidi, virüslere karşı ilk savunma hattıdır. Uzun süreli ve endikasyonsuz PPI kullanımı, mide asidini baskılayarak yutulan virüslerin bağırsaklara canlı ulaşma riskini artırır. Ayrıca bağırsak pH dengesini bozarak disbiyozise ve besin emilim bozukluklarına yol açabilir.

  • Drospirenon İçeren Doğum Kontrol Hapları: Bu grup ilaçlar, hafif diüretik (idrar söktürücü) etkiye sahiptir. Vücuttan sıvı atılımını artırarak kan hacmini düşürebilirler. Uzun COVID hastalarında sık görülen ve düşük kan hacmiyle ilişkili olan postural ortostatik taşikardi sendromu (POTS) semptomlarını tetikleyebilir veya mevcut tabloyu ağırlaştırabilirler.

  • Östrojen İçerikli Doğum Kontrol Hapları: Östrojen, kan pıhtılaşma eğilimini (tromboz) artırabilir. Uzun COVID'in en önemli patofizyolojik nedenlerinden biri mikrotrombüsler (kılcal damarlardaki minik pıhtılar) ve damar hasarıdır. Bu ilaçların yarattığı pıhtılaşma eğilimi, virüsün yarattığı damar inflamasyonuyla birleştiğinde risk artışı söz konusu olabilir.

3. Semptomları Şiddetlendirme Riski Olanlar

Bu gruptaki ilaçlar bazı hastalarda tedavi amaçlı kullanılsa da, hastanın mevcut durumuna göre semptomları kötüleştirme riski taşırlar.

  • NSAID (Ağrı Kesiciler) veya Triptanların Sık Kullanımı: Uzun COVID’de baş ağrıları çok yaygındır. Ancak bu ilaçların ayda 10-15 günden fazla kullanılması, ilaç aşırı kullanımı baş ağrısına (Rebound Headache) yol açarak ağrı döngüsünü kırılamaz hale getirebilir ve semptom yükünü artırır.

  • Antihistaminikler (Özellikle Birinci Kuşak): Alerji tedavisinde kullanılan eski kuşak antihistaminikler, antikolinerjik etkileri nedeniyle bilişsel fonksiyonları yavaşlatabilir. Bu durum, Uzun COVID hastalarında zaten var olan beyin sisi, dikkat dağınıklığı ve yorgunluğu maskeleyebilir veya derinleştirebilir.

  • Beta-blokerler: POTS tedavisinde nabzı düşürmek için sıkça kullanılırlar. Ancak tansiyonu zaten düşük (hipotansif) seyreden hastalarda kan basıncını daha da düşürerek yorgunluk, halsizlik ve beyin sisini artırabilirler. Hastaya uygun dozajlanmadığında egzersiz intoleransını şiddetlendirebilirler.

  • Antidepresanlar (Özellikle Trisiklikler - TCA): Bazı antidepresanlar nöroenflamasyonu azaltmada faydalı olabilirken; özellikle TCA grubu ilaçlar (örn: amitriptilin), otonom sinir sistemi üzerinde yük oluşturabilir. Ağız kuruluğu, kabızlık ve çarpıntı gibi yan etkilerle otonom disfonksiyonu olan hastalarda tabloyu karmaşıklaştırabilirler.

  • Benzodiazepinler: Anksiyete veya uyku için kullanılan bu ilaçlar, solunumu yüzeyelleştirebilir ve bilişsel fonksiyonları baskılayabilir. Özellikle "hava açlığı" çeken ve bilişsel tutulumu olan hastalarda iyileşme sürecini (rehabilitasyonu) yavaşlatma riski taşırlar.

Uzun COVID Olası Nedenleri

Uzun COVID’in nedenleri çok faktörlüdür: hipoksi, kronik enflamasyon, immün bozukluklar, mikrotrombüsler, mitokondri hasarı, disbiyozis ve mikrobesin eksiklikleri birlikte rol oynar.

Solunum Sistemi Tutulumu ve Hipoksi

  • Hipoksi ve akciğerlerde kalıcı hasar

  • Pulmoner tutulum

  • Kardiyak tutulum

  • Renin-anjiyotensin sisteminde denge bozukluğu sonucu alveol hasarı, oksijenlenme kaybı, pıhtılaşma eğilimi, akciğer damar basıncı artışı

Enflamasyon ve İmmün Yanıt

  • Kronik enflamasyon

  • Yaygın enflamasyon ve bağışıklık yanıtında anormallikler

  • Nöroenflamasyon (beyin ve beyin sapında enflamasyon, mikrovasküler ve hipoksik hasar)

  • Bozulmuş bağışıklık yanıtı, bağışıklık sistemi yorgunluğu (yüksek sitokin düzeyleri, antijenik uyarım sonrası tükenme)

  • T hücre yanıtında aksama sonucu virüsün dokulardan temizlenememesi

  • Yaşla artan enflamatuar yanıt ve bağışıklık yanıtında aksama

  • Otoimmünite ve poliotoimmünite (anti IL-2, anti tiroglobulin, anti IFN, RF, anti GAD65, antifosfolipid antikorlar)

  • Çapraz reaksiyonlar: Viral proteinlere karşı oluşan antikorların otoimmün süreçleri tetiklemesi (moleküler mimikri) ve otoantikor oluşumu (bağışıklık hücreleri, sitokinler, nörotransmitterler, hormonlar ve reseptörlere karşı) 

  • Antikor seviyelerinin akut enfeksiyon sonrası hızla düşmesi sonucu virüsün yeniden çoğalması riski

  • Mast hücresi aktivasyonu / mast hücresi aktivasyon sendromu

  • Histamin intoleransı

Mikrosirkülasyon ve Pıhtılaşma Problemleri 

  • Pıhtılaşma eğiliminde artış ve PAF aktivasyonu

  • Hiperkoagülabilite

  • Mikrotrombüsler

  • Endotelyal disfonksiyon ve hasar

Hücresel ve Metabolik Mekanizmalar

- Mitokondriyal sağlık bozulması (özellikle T hücrelerinde) sonucu antiviral yanıtın azalması
- Koronavirüs tarafından ele geçirilen mitokondrilerin konağın değil virüsün yararına çalışması
- Enerji üretiminde azalma sonucu yorgunluk, bitkinlik

  • Endoplazmik retikulum stresi

  • Eksitotoksite

  • Kortikal hipoperfüzyon / hipometabolizma

  • Metabolik sendroma sekonder değişiklikler

  • Pankreas hücrelerinde etkilenme sonucu fazla insülin salınımı, insülin direnci, yeni diyabet gelişimi

Beyin Bağırsak Ekseni

Otonom Sinir Sistemi

  • Otonom tutulum

  • Mevcut hipermobilite, POTS ve ortostatik intolerans öyküsü varsa etkilenme daha riski yüksektir. 

  • Vagus siniri ve kranyal sinirler yoluyla beyin sapı etkilenmesi

  • Beyin sapı tutulumu / enflamasyonu (özellikle area postrema ve çevresi) olursa, kronik yorgunluk, otonom tutulum, uyku problemleri, beyin sisi görülme riski artar. 

  • Vagus sinirinin ACE2 reseptörlerinden zengin dokular aracılığıyla virüsü beyin sapına taşıması

  • Vagus sinirinin kemoreseptörleri yoluyla dolaşımdaki enflamasyonu algılaması, sistemik bulgularda artışa neden olur. 

  • Area postremada mast hücreleri beynin diğer bölgelerine daha yoğundur. Bu hücrelerin aktive olması bulguları tetikleyebilir veya şiddetlendirebilir. 

Persistan Viral Mekanizmalar

  • Virüs persistansı (SARS-CoV-2’nin dokularda uzun süre kalması)

  • Direkt virüs invazyonu (özellikle beyin damarları ve beyin sapı)

Mikrobesin Eksiklikleri

Uzun COVID bulguları ile mikrobesin eksiklikleri büyük ölçüde örtüşmektedir. En sık görülen ortak yakınmalar arasında:

  • Kronik yorgunluk

  • Beyin sisi

  • Kas ve eklem ağrıları

  • Depresyon ve kaygı bozukluğu

  • Uyku problemleri

  • Saç dökülmesi

  • Anemi yer almaktadır.

Mikrobesin eksikliklerinin ortaya çıkmasında çeşitli faktörler rol oynar:

  • Yaşlanma

  • Batı tipi beslenme (rafine karbonhidrat, düşük lif, düşük polifenol)

  • Bağırsak hastalıkları ve emilim bozuklukları

  • İlaç kullanımı (ör. PPI, antiasitler, diüretikler, metformin)

  • Alkol ve sigara tüketimi

  • Obezite cerrahisi sonrası beslenme yetersizlikleri

Sonuç olarak, pek çok vitamin, mineral ve doymamış yağ asidi eksikliği, uzun COVID yakınmalarının devam etmesine veya şiddetlenmesine neden olabilir.

D Vitamini Eksikliği Bulguları

  • Kronik yorgunluk, kas ağrıları

  • Hipertansiyon, damar hastalıkları

  • Depresyon, kaygı bozukluğu, uykusuzluk

  • Artmış bağırsak geçirgenliği

  • İnsülin direnci

  • Alerji bulguları, atopik dermatit, ürtiker

  • Mast hücresi aktivasyonu

Risk faktörleri: Büyük şehirlerde yaşayanlar , güneş ışığı yetersizliği, yaşlılar.

Magnezyum Eksikliği Bulguları

  • Kronik yorgunluk, beyin sisi

  • Baş ağrısı, migren

  • Kas ağrıları, fibromiyalji

  • Depresyon, kaygı bozukluğu, uykusuzluk

  • Kulak çınlaması, huzursuz bacaklar sendromu

  • Hipertansiyon, damar hastalıkları

  • İnsülin direnci

  • Mast hücresi aktivasyonu

  • Kronik enflamasyon, oksidatif stres

  • Pıhtılaşmaya eğilim, endotel hasarı

Nedenler: Kronik stres, yetersiz sebze-meyve, fazla kahve/gazlı içecek, Batı tipi beslenme, ilaçlar (kortizon, PPI, antiasit, diüretik), alkol, sigara, diyabet, bağırsak hastalıkları, yaşlanma.

ÇInko Eksikliği Bulguları

  • Yorgunluk, fibromiyalji, beyin sisi

  • Migren, baş ağrısı

  • Depresyon, kaygı bozukluğu

  • Kulak çınlaması, dengesizlik

  • Artmış bağırsak geçirgenliği

  • Anemi, insülin direnci

  • Oksidatif stres

  • Cilt hastalıkları, saç dökülmesi

  • Tat/koku bozukluğu, yanan ağız sendromu

  • Ensefalopati

Nedenler: Batı tipi beslenme, fazla fruktoz, düşük hayvansal protein, fazla baklagil, alkol, bağırsak hastalıkları, gluten hassasiyeti, mide küçültme operasyonu, yüksek doz folik asit/kalsiyum/bakır takviyesi, yaşlılık, çinkodan fakir toprak, artmış ihtiyaç (ergenlik, gebelik, emzirme).

Folik Asit Eksikliği Bulguları

  • Yorgunluk, beyin sisi, fibromiyalji

  • Migren, baş ağrısı

  • Ellerde/ayaklarda uyuşma

  • Yanan ağız sendromu

  • Depresyon, kaygı bozukluğu, dengesizlik

  • Anemi

  • Kalp damar hastalıkları riski

  • İnsülin direnci, oksidatif stres, endotel hasarı

  • Parkinson riski artışı

Nedenler: Yetersiz sebze-meyve, Batı tipi beslenme, D vitamini eksikliği, disbiyozis, çölyak/gluten hassasiyeti, obezite, mide küçültme operasyonu, kronik antiasit, NSAID/antiepileptik/östrojen kullanımı, alkol, sigara, yaşlanma, uzun antibiyotik kullanımı.

Demir Eksikliği Bulguları

  • Yorgunluk, beyin sisi, fibromiyalji

  • Migren, baş ağrısı

  • Yanan ağız sendromu

  • Depresyon, kaygı bozukluğu

  • Çarpıntı, efor dispnesi

  • Saç dökülmesi, tırnak kırılması

  • Huzursuz bacaklar sendromu

  • Anemi, uykusuzluk

Demir eksikliği risk grupları ve nedenleri: Adet gören kadınlarda kan kaybı nedeniyle, gebelerde artmış ihtiyaç nedeniyle, çocuklar ve ergenlerde büyüme döneminde, vegan ve vejetaryenlerde heme demir eksikliği nedeniyle, kronik kan kaybı yaşayanlarda (ülser, hemoroid, gastrointestinal kanamalar), bağırsak hastalıkları olanlarda (malabsorpsiyon, çölyak, inflamatuar bağırsak hastalıkları), proton pompa inhibitörü kullananlarda mide asidinin azalması sonucu demir emilim bozukluğu nedeniyle risk artar.

B12 Vitamini Eksikliği Bulguları

  • Yorgunluk, fibromiyalji, beyin sisi

  • Migren, baş ağrısı

  • Yanan ağız sendromu

  • Ellerde/ayaklarda uyuşma, dengesizlik

  • Artmış duyarlılık

  • Depresyon, kaygı bozukluğu

  • Huzursuz bacaklar sendromu

  • Anemi

Risk grupları: Obezite cerrahisi geçirenler, veganlar, yaşlılar, bağırsak hastalıkları, çölyak/gluten hassasiyeti, PPI/metformin kullananlar, yoğun alkol alanlar.

Selenyum Eksikliği Bulguları

  • Yorgunluk, beyin sisi, fibromiyalji

  • Depresyon, kaygı bozukluğu

  • Saç dökülmesi

  • Direnç düşüklüğü

  • İnsülin direnci

  • Oksidatif stres

  • Tiroid fonksiyon bozuklukları

Selenyum eksikliği risk grupları ve nedenleri Selenyumdan fakir topraklarda yaşayanlarda (özellikle Çin ve Avrupa’nın bazı bölgeleri), vegan ve vejetaryenlerde hayvansal kaynak eksikliği nedeniyle, kronik böbrek hastalarında diyaliz sırasında kayıplar nedeniyle, bağırsak hastalıkları olanlarda malabsorpsiyon nedeniyle, yoğun alkol kullananlarda ve uzun süreli parenteral beslenme alanlarda selenyum eksikliği gelişebilir.

Bakır Eksikliği Bulguları

  • Histamin intoleransı

  • Bacaklarda güçsüzlük, yürüme güçlüğü

  • Ellerde/ayaklarda uyuşma

  • Otonom nöropati

  • Baş dönmesi, dengesizlik, ataksi

  • Kronik yorgunluk, eklem ağrıları

  • Anemi

  • İnsülin direnci

Bakır eksikliği risk grupları ve nedenleri Yüksek doz çinko takviyesi alanlarda bakır emilimi engellendiği için, bariatrik cerrahi geçirenlerde, kronik bağırsak hastalıkları olanlarda malabsorpsiyon nedeniyle, uzun süreli parenteral beslenme alanlarda, prematüre bebeklerde düşük bakır depoları nedeniyle ve yoğun alkol kullananlarda bakır eksikliği daha sık görülür.

 C Vitamini Eksikliği Bulguları

  • Serotonin sentezinde ve histamin yıkımında azalma sonucu ağrı ve yorgunluk

  • Düşük serotonin, yüksek histamin düzeyleri

Risk grupları: Sigara kullanımı, alkol tüketimi, yaşlılar, Batı tipi beslenme, kronik bağırsak hastalıkları, emziren anneler.

E Vitamini Eksikliği Bulguları

  • Oksidatif stres, kronik enflamasyon

  • Hipertansiyon

  • Unutkanlık, beyin sisi

  • Ellerde/ayaklarda uyuşma/yanma

  • Fibromiyalji benzeri ağrılar

  • Kronik yorgunluk

Risk grupları / nedenler: Yağ emilim bozukluğu olanlarda (kistik fibrozis, kronik pankreatit, safra asidi eksiklikleri), çölyak ve inflamatuar bağırsak hastalıklarında malabsorpsiyon nedeniyle, uzun süreli düşük yağlı diyet uygulayanlarda, prematüre bebeklerde düşük depolar nedeniyle, yoğun alkol kullananlarda oksidatif stres artışıyla birlikte, kronik böbrek hastalarında ve yaşlılarda antioksidan kapasite azalması sonucu E vitamini eksikliği daha sık görülür.

Dikkat: Yüksek doz E vitamininin kan sulandırıcı etkisi vardır; aspirin, NSAID, omega-3 kullananlarda pıhtılaşma bozuklukları sonucu kanama eğilimine neden olabilir.

Omega-3 Doymamış Yağ Asitleri Eksikliği Bulguları

  • Unutkanlık, beyin sisi, bilişsel yavaşlama

  • Alzheimer riski artışı

  • Baş ağrısı, fibromiyalji benzeri ağrılar

  • Depresyon, kaygı bozukluğu, stresle baş edememe

  • Beyinde uyarılabilirlik artışı

  • Serotonin ve BDNF düzeylerinde düşme

Risk grupları / nedenler Balık ve deniz ürünlerini az tüketenlerde, vegan ve vejetaryenlerde, gebelerde ve emziren annelerde artmış ihtiyaç nedeniyle, yaşlılarda nöroplastisite azalmasıyla birlikte, kronik inflamatuvar hastalığı olanlarda, yüksek omega-6 tüketenlerde denge bozulması nedeniyle, bağırsak hastalıkları olanlarda emilim bozukluğu nedeniyle Omega-3 eksikliği daha sık görülür.

Not Fazla omega-3 takviyesi sonucu enfeksiyonlara karşı direnç düşüklüğü görülebilir.

Potasyum Eksikliği (Hipokalemi) Bulguları

  • Çarpıntı, aritmi, POTS (Postüral Ortostatik Taşikardi Sendromu) semptomlarının şiddetlenmesi

  • Şiddetli kas güçsüzlüğü, yorgunluk, kramp, huzursuz bacaklar sendromu bulgularında artış

  • Şişkinlik, kabızlık

  • Halsizlik ve bitkinlik.

Nedenler: Akut COVID-19 sırasında viral tutulum veya ishale bağlı kayıplar, uzun süreli diüretik (idrar söktürücü) kullanımı, yetersiz sebze ve meyve tüketimi (Batı tipi beslenme), magnezyum eksikliği (magnezyum, potasyumun hücre içinde tutulmasına yardımcı olur; magnezyum eksikliği dolaylı olarak potasyum kaybına neden olabilir).

Uzun Vadeli Etkiler

Uzun COVID yalnızca birkaç haftalık bir sorun değil; aylar ve yıllar sürebilen kalıcı etkiler doğurabilir.

  • Hastalık bulgularının üzerinden 7 ay geçtikten sonra hastaların yaklaşık %50’si hastalık öncesi performansına dönememektedir.

  • Hastaların %25’i ise işlerine veya günlük aktivitelerine geri dönememektedir.

  • Bu durum, uzun COVID’in yalnızca sağlık değil, aynı zamanda sosyal ve ekonomik bir yük oluşturduğunu göstermektedir.

  • Uzun vadeli etkiler arasında iş gücü kaybı, sosyal izolasyon, psikolojik sorunlar ve yaşam kalitesinde belirgin düşüş öne çıkar.

 

Uzun COVID Olan Hastalara Öneriler

Genel Yaşam Tarzı

  • Dinlenin, kendinize zaman tanıyın.

  • Su için, susuz kalmayın (2–3 litre/gün).

  • Sigara içmeyin.

  • Alkol kullanmayın.

  • Çay ve kahve tüketimini azaltın; histamin intoleransı varsa çaydan, titreme/çarpıntı varsa kahveden kaçının.

  • Rafine şeker, un, fruktoz ve işlenmiş katkı maddeli besinlerden uzak durun.

  • Gluten tüketmeyin (eksitotoksik etki gösterir, histamin intoleransını ve bağırsak geçirgenliğini artırır).

  • Sağlıklı, sebze (polifenol ve lif), meyve, kuruyemiş, tohum-çekirdek ve balıktan zengin beslenin.

  • Her öğünde lifli besin tüketin.

  • Omega-3 ve Omega-9 tüketiminizi artırın.

  • Histamin intoleransı veya mast hücresi aktivasyonu varsa düşük histaminli (beslenin.

  • Tuz Tüketimi (POTS için): Otonom sinir sistemi tutulumu ve POTS (Postüral Ortostatik Taşikardi Sendromu) bulguları olan hastalarda, doktor kontrolünde tuz ve sıvı alımını artırmak (sodyum klorür ve sodyum sitrat tabletleri dahil) bulgulara iyi gelir; kan hacmini artırarak baş dönmesi ve çarpıntıyı azaltır.

  • Küçük, Sık Öğünler: Mide-bağırsak yakınmaları (bulantı, çabuk doyma, karın ağrısı) ve otonom yutulumu olan hastalarda, sindirim sistemini yormamak için günde 5-6 kez küçük, sık öğünler tüketilmesi önerilir.

Uyku ve Dinlenme

  • Uykunuza dikkat edin, uykusuz kalmayın.

  • Doktorunuza danışarak magnezyum glisinat ve/veya melatonin kullanabilirsiniz.

  • Uykuyu destekleyin; düzenli uyku hijyeni uygulayın.

Egzersiz ve Fiziksel Aktivite

  • Her gün en az 5 dakika hareket edin.

  • Düzenli düşük yoğunluklu egzersiz yapın.

  • Yatarak veya oturarak egzersiz, bacak direnç egzersizleri, ağırlık çalışmaları uygulayın.

  • Sabah yataktan kalkmadan yatak içi egzersiz yapın.

  • Otururken baldr ve bacakları hareket ettirin.

  • Varis çorabı kullanın.

  • Sıcak, sauna, güneş ve aşırı terlemeye dikkat edin; oturarak ılık duş tercih edin.

  • Ağrılı dönemlerde (https://www.youtube.com/watch?v=PyS7564Bcmw) restoratif yoga, yin yoga, yoga terapi veya masa başı egzersizleri yapın.

  • Enerji Yönetimi: Uzun COVID'in en kritik yönetim ilkesi olan Pacing’dir. Hastanın kendini zorlayarak semptomlarının alevlenmesine neden olduğu 'crash' durumundan kaçınması esasına, hız ayarlamaya dayanır. Yapılabilecek aktivite miktarının %70'inde kalınması hedeflenmelidir.

  • Hava Durumu Hassasiyeti: Hava basıncı, nem veya sıcaklık değişikliklerinin semptomları (özellikle baş ağrısı, eklem ağrısı ve yorgunluğu) tetikleyebilir.

Nörolojik / Bilişsel Odaklanma

  • Beyin Sisi İçin Rutinler: Beyin sisi olan hastaların rutinler oluşturmaları, listeler kullanmaları ve karmaşık görevleri daha küçük parçalara ayırmaları bulguların daha az şiddette hissedilmesini sağlar.

  • Koku Eğitimi (Parosmi/Anosmi İçin): Koku ve tat alma bozuklukları devam eden hastalara, sinir yollarını uyarmak için lavanta, limon, karanfil ve okaliptüs gibi 4 ana kokuyu düzenli aralıklarla koklama esasına dayanan koku eğitimi uygulamaları önerilir.

Tıbbi Takip ve Muayene

  • Dahiliye, nöroloji ve kardiyoloji muayenesi olun.

  • Gerekirse EMG (RR intervali ve SSR ile birlikte), ritim ve tansiyon holteri, ekokardiyografi yaptırın.

  • Çarpıntınız varsa kardiyoloji hekimine muayene olun.

  • Çölyak hastalığı testlerinizi yaptırın (anti-transglutaminaz, anti-gliadin, endomizyal antikorlar).

  • Kronik yorgunluk ve egzama varsa, nikel alerjisi açısından patch veya LTT testi için hekiminizle görüşün.

  • Otonom tutulumu olan kadınlarda -kullanılyorsa- drospirenon kesilmesi için kadın doğum uzmanı ile görüşün.

  • Otonom tutulumu olan hastalarda beta blokerlerin yakınmaları artırabilir, kardiyoloji uzmanınız ile görüşün.

Laboratuvar, Takviyeler, Kullanılan İlaçlar

  • Tiroid hormonları ve antikorları, kan şekeri, açlık insülin, demir, B12, D, folik asit, çinko, selenyum, sabah kortizol, idrar iyot ve bakır düzeylerini ölçtürün.

  • Eksiklerin yerine konması:

  • D vitamini takviyesi (düzeyler en az 50–60 ng/dL olmalı).

  • Magnezyum takviyesi

  • Koenzim Q10, fosfotidilkolin/fosfotidilserin, alfa lipoik asit, kurkumin düşünülebilir.

  • Proton pompası inhibitörü kullanıyorsanız doktorunuza danışarak değiştirilmesini veya doz azaltılmasını isteyin.

Stres ve Nöroregülasyon

  • Stresle baş etmeyi öğrenin.

  • Meditasyon yapın (her gün 1–2 dakika bile olsa).

  • Derin ve karından nefes alıp verme egzersizleri yapın.

  • Yoga ve meditasyon ile parasempatik baskınlığı artırın, sempatik baskınlığı azaltın.

  • Oturmak yorucuysa yatakta meditasyon yapın.

 ∞

Uzun COVID, psikolojik bir yorgunluk hali değil; viral rezervuarlar, mitokondriyal disfonksiyon, mikrotrombüsler ve bozulmuş bağırsak-beyin aksı ile karakterize çok sistemli, biyolojik ve inflamatuar bir tablodur. Bu karmaşık sürecin yönetimi, tek bir ilaçla iyileşmeyi beklemekten ziyade; vücuttaki kronik enflamasyonu azaltmayı, otonom sinir sistemini (vagus siniri) dengelemeyi ve hücresel enerji üretimini desteklemeyi hedefler.

İyileşme süreci doğrusal olmayabilir; ancak doğru mikrobesin takviyeleri, anti-enflamatuar beslenme ve "pacing" (enerji yönetimi) stratejileriyle vücudun onarım mekanizmalarını (nöroplastisite ve rejenerasyon) aktif hale getirmek ve yaşam kalitesini yeniden kazanmak mümkündür.

Kaynaklar:

  1. Fresko, Banu Taşcı. Sunum, Viral İnfeksiyonlar Sempozyumu, Sapanca, Kasım 18–20, 2023.

  2. Fresko, Banu Taşcı, and Sıla Akhan. Koronavirüs Enfeksiyonu ve Sonrası: Büyük Yorgunluk – Nedenler, Niçinler, Çözümler. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2021. ISBN: 9786257409863.

  3. Taşcı Fresko Banu. Ne Yesem Dokunuyor: Histamin İntoleransı; Bulguları, Nedenleri, Çözümleri. İstanbul: Doğan Kitap; 2023. ISBN: 9786256417569.

  4. Ramakrishnan RK, Kashour T, Hamid Q, Halwani R, Tleyjeh IM. Unraveling the Mystery Surrounding Post-Acute Sequelae of COVID-19. Front Immunol. 2021 Jun 30;12:686029. doi: 10.3389/fimmu.2021.686029. PMID: 34276671; PMCID: PMC8278217.

  5. Aiyegbusi OL, Hughes SE, Turner G, Rivera SC, McMullan C, Chandan JS, Haroon S, Price G, Davies EH, Nirantharakumar K, Sapey E, Calvert MJ; TLC Study Group. Symptoms, complications and management of long COVID: a review. J R Soc Med. 2021 Jul 15:1410768211032850. doi: 10.1177/01410768211032850. Epub ahead of print. PMID: 34265229.

  6. Chippa V, Aleem A, Anjum F. Post Acute Coronavirus (COVID-19) Syndrome. 2021 Jun 4. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2021 Jan–. PMID: 34033370.

  7. Davis HE, Assaf GS, McCorkell L, et al. Characterizing long COVID in an international cohort: 7 months of symptoms and their impact [published online ahead of print, 2021 Jul 15]. EClinicalMedicine. 2021;101019. doi:10.1016/j.eclinm.2021.101019

  8. Garg M, Maralakunte M, Garg S, Dhooria S, Sehgal I, Bhalla AS, Vijayvergiya R, Grover S, Bhatia V, Jagia P, Bhalla A, Suri V, Goyal M, Agarwal R, Puri GD, Sandhu MS. The Conundrum of 'Long-COVID-19': A Narrative Review. Int J Gen Med. 2021 Jun 14;14:2491-2506. doi: 10.2147/IJGM.S316708. PMID: 34163217; PMCID: PMC8214209.

  9. Fernández-de-Las-Peñas C, Gómez-Mayordomo V, Cuadrado ML, Palacios-Ceña D, Florencio LL, Guerrero AL, García-Azorín D, Hernández-Barrera V, Arendt-Nielsen L. The presence of headache at onset in SARS-CoV-2 infection is associated with long-term post-COVID headache and fatigue: A case-control study. Cephalalgia. 2021 Jun 16:3331024211020404. doi: 10.1177/03331024211020404. Epub ahead of print. PMID: 34134526; PMCID: PMC8212025.

  10. Paterson I, Ramanathan K, Aurora R, et al. Long COVID-19: A Primer for Cardiovascular Health Professionals, on Behalf of the CCS Rapid Response Team [published online ahead of print, 2021 Jun 6]. Can J Cardiol. 2021;S0828-282X(21)00287-7. doi:10.1016/j.cjca.2021.05.011

  11. Orrù G, Bertelloni D, Diolaiuti F, Mucci F, Di Giuseppe M, Biella M, Gemignani A, Ciacchini R, Conversano C. Long-COVID Syndrome? A Study on the Persistence of Neurological, Psychological and Physiological Symptoms. Healthcare (Basel). 2021 May 13;9(5):575. doi: 10.3390/healthcare9050575. PMID: 34068009; PMCID: PMC8152255.

  12. Wierdsma NJ, Kruizenga HM, Konings LA, et al. Poor nutritional status, risk of sarcopenia and nutrition related complaints are prevalent in COVID-19 patients during and after hospital admission. Clin Nutr ESPEN. 2021;43:369-376. doi:10.1016/j.clnesp.2021.03.021

  13. Korompoki E, Gavriatopoulou M, Hicklen RS, Ntanasis-Stathopoulos I, Kastritis E, Fotiou D, Stamatelopoulos K, Terpos E, Kotanidou A, Hagberg CA, Dimopoulos MA, Kontoyiannis DP. Epidemiology and organ specific sequelae of post-acute COVID19: A narrative review. J Infect. 2021 Jul;83(1):1-16. doi: 10.1016/j.jinf.2021.05.004. Epub 2021 May 14. PMID: 33992686; PMCID: PMC8118709.

  14. Fernández-de-Las-Peñas C, Gómez-Mayordomo V, García-Azorín D, et al. Previous History of Migraine Is Associated With Fatigue, but Not Headache, as Long-Term Post-COVID Symptom After Severe Acute Respiratory SARS-CoV-2 Infection: A Case-Control Study. Front Hum Neurosci. 2021;15:678472. Published 2021 Jun 28. doi:10.3389/fnhum.2021.678472

  15. Wostyn P. Anosmia as a predictor for post-COVID-19 fatigue syndrome. Lancet Reg Health Eur. 2021 Aug;7:100162. doi: 10.1016/j.lanepe.2021.100162. Epub 2021 Jul 6. PMID: 34250519; PMCID: PMC8259663

  16. Nasserie N, Hotez PJ, Sitchareon J, et al. Long COVID: An Update on the Pathogenesis, Symptoms, and Therapy. Int J Mol Sci. 2023 Feb 1;24(3):2780.

  17. Pascual-Gómez P, Vinué L, Abarca B, et al. Long COVID-19: Pathophysiology and Clinical Management. J Clin Med. 2022 Dec 1;11(23):6989.

  18. Pretorius E, Venter C, Laubscher GJ, et al. The potential pathophysiological roles of microclots in long COVID: A narrative review. Semin Thromb Hemost. 2022 Oct;48(7):780-791.

  19. Xu E, Song W, Song Y, et al. Clinical and immunologic effects of gut microbiota in patients with post-acute sequelae of COVID-19. Nat Commun. 2022 Jan 25;13(1):319.

  20. Wang F, Kream RM, Li H. Clinical and Molecular Correlates of Long COVID: A Narrative Review. Brain Sci. 2022 Feb 28;12(3):328.

  21. Theoharides TC, Choleva E, Chon K. Mast cell activation and long COVID. Allergy. 2023 Mar;78(3):700-705.

  22. Blitshteyn S, Friedlander MR, Chemali K. Postural orthostatic tachycardia syndrome (POTS) and chronic fatigue syndrome (CFS/ME) following COVID-19. Clin Auton Res. 2023 Apr;33(2):167-175.

 

 

Son Güncelleme: 18 Temmuz 2026