COVID-19 Sonrası Eller ve Bacaklarda Titreme

Pandemi geride kalmış gibi görünse de, milyonlarca insan için uzun COVID sessiz bir mücadele olarak devam ediyor. Bu sürecin en kafa karıştırıcı belirtilerinden biri de ellerde ve bacaklarda görülen titremeler. Bu yazıda COVID-19 sonrası ortaya çıkan ya da artan titremelerin olası nedenlerini, tanı sürecini ve beslenmeden mikrobesinlere, otonom sinir sistemini yatıştırmaya kadar iyileşmeye yardımcı olabilecek yolları anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

Uzun COVID ve Titreme

Uzun COVID'de görülen nörolojik belirtiler arasında titreme (tremor) önemli bir yer tutar. Titreme en sık ellerde görülür, ama bacaklarda, başta ve seste de ortaya çıkabilir. Birçok hasta “COVID bitti ama ellerim neden hâlâ titriyor?” sorusuna yanıt arar; bu titremenin yalnızca bir stres tepkisi olmadığını bilmek önemlidir.

Titreme günlük yaşamı doğrudan kısıtlayabilir:

• İnce işler: Çay karıştırmak, düğme iliklemek, yemek yemek, telefonda mesaj yazmak zorlaşır.
• Ses: Ses titrek ve kesik kesik bir hal alabilir.
• Baş ve bacaklar: Başta istemsiz sallanmalar, bacaklarda ise yürüyüş ve denge sorunları olabilir.

Bu titremeler genellikle uykuda ve tam dinlenme halinde kaybolur, hareket sırasında ise belirginleşir.

Kimlerde Görülür?

COVID-19 sonrası titreme hem daha önce hiç titremesi olmayan kişilerde hem de zaten titreme yakınması olanlarda ortaya çıkabilir. Araştırmalarda bu titremeler genellikle üç grupta incelenir.

• Yeni başlayan titreme: Daha önce hiç titreme yakınması olmayan bazı kişilerde enfeksiyondan sonra ilk kez titreme gelişir.
• Var olan titremede artış: Ailesel yatkınlığa bağlı esansiyel tremoru olan kişilerde titreme enfeksiyondan sonra belirgin şekilde artabilir.
• Eşlik eden belirtiler: Titremeye sıklıkla denge kaybı, yürüme güçlüğü, koku ve tat kaybı ile beyin sisi eşlik eder.

COVID-19 sonrası kas sertliği ve hareketlerde yavaşlama gibi Parkinson'a benzeyen belirtilerin ilk kez ortaya çıktığı vakalar da bildirilmiştir, ama bu durum nadirdir. Parkinson hastalığı olan kişilerde ise enfeksiyon sırasında ve sonrasında belirtiler geçici olarak ağırlaşabilir.

Neden Olur?

Uzun COVID'de titremenin nedeni tam olarak bilinmiyor. Ancak virüsün sinir sisteminde bıraktığı iz ve süren enflamasyonla ilişkili olduğu düşünülüyor. Öne çıkan olası mekanizmalar şunlardır:

• Beyincik: Beyindeki enflamasyon, hareketlerin koordinasyonunu ve dengesini sağlayan beyincikteki Purkinje hücrelerini etkileyerek titremeye katkıda bulunabilir.
• GABA eksikliği: GABA, sinir sisteminin ana “fren” maddesidir. Düzeyi azaldığında sinir hücreleri aşırı uyarılabilir hale gelir ve titreme ortaya çıkabilir.
• Otonom dengesizlik: Virüsün tansiyonu ve sıvı dengesini yöneten sistemleri etkilemesiyle vücut sürekli bir “savaş ya da kaç” modunda kalabilir. Bu otonom sinir sistemi dengesizliği titremeye çarpıntı, tansiyon dalgalanmaları ve aşırı terleme gibi belirtilerin eklenmesine yol açar.

Tetikleyiciler

Sinir sisteminin hassaslaştığı bu dönemde bazı alışkanlıklar ve durumlar titremeyi belirgin şekilde artırabilir.

• Yaşam tarzı: Yoğun stres, uykusuzluk, aşırı kafein, alkol ve sigara.
• Beslenme: İşlenmiş gıdalar, MSG (çin tuzu), olgun peynirler, tütsülenmiş etler, çok uzun süre kaynatılmış kemik suyu (glutamat içeriği nedeniyle) ve aşırı şeker.
• Magnezyum eksikliği: Rafine un, az sebze ve meyve, kronik stres, fazla kahve ve uzun süreli mide koruyucu (PPI) kullanımı magnezyumu azaltır ve titremeyi artırabilir.
• Vitamin ve mineral eksiklikleri: D vitamini, B1, B6, B12, folat, E vitamini ve bakır eksiklikleri.
• Metabolik durumlar: Kan şekeri düşüklüğü ve tiroid bezinin fazla çalışması.
• İlaçlar: Bazı antidepresanlar, epilepsi ilaçları, kortizonlu ilaçlar, astım ilaçları, bağışıklığı baskılayan ilaçlar ve yüksek doz tiroid ilacı. Bu ilaçları ilaçlara bağlı tremor yazısında anlattım.

Hormonal Etki

Kadınlarda progesteron, beyindeki GABA alıcılarını destekleyen doğal bir sakinleştiricidir. Progesteron düzeyi yeterli olduğunda sinir hücrelerinin aşırı uyarılması engellenir ve titreme hafifler. Ancak düşük progesteron, östrojen-progesteron dengesizliği ya da adet dönemi gibi hormonal dalgalanmalar sırasında, özellikle stresle birlikte, titreme ve kaygı belirgin şekilde artabilir.

Tanı Süreci

Doğru tedaviye ulaşmak için titremenin tipini ve altında yatan, düzeltilebilecek nedenleri ortaya koymak gerekir.

Muayene

Nörolojik muayene, tanının temelidir.

• Öykü: Titremenin ne zaman başladığı, neyle arttığı, ailede titreme olup olmadığı ve COVID-19 ile zaman ilişkisi sorgulanır.
• Titremenin tipi: Titremenin dinlenirken mi, kolları öne uzatınca mı, yoksa hareket sırasında mı ortaya çıktığına bakılır.
• Eşlik eden bulgular: Kas sertliği, hareketlerde yavaşlama, denge ve yürüyüş değerlendirilir.

Tetkikler

Tetkikler, titremeyi artıran düzeltilebilir nedenleri bulmak için istenir.

• Kan tahlilleri: Tiroid testleri, kan şekeri, B12, folat, D ve E vitaminleri ile magnezyum, bakır, çinko ve selenyum.
• Ağır metaller: Gerekirse kurşun ve cıva gibi ağır metallere bakılabilir.
• Beyin MR'ı: Şüpheli durumlarda beyincik ve hareket merkezlerini değerlendirmek için.
• Tremor analizi: Titremenin hızını ve şiddetini ölçmek için EMG ile yapılan titreme analizi.
• Otonom testler: Ayağa kalkınca çarpıntı ve göz kararması varsa, tansiyon ve nabızın yatıp kalkmayla değişimini ölçen testler.

Çözüm Önerileri

Titremeyi azaltmanın yolu, yalnızca belirtiyi bastırmak değil, sinir sistemini sakinleştirmek ve enflamasyonu azaltmaktır. Aşağıdaki adımlar bu sürece birlikte katkıda bulunur.

Yaşam Tarzı

Günlük alışkanlıklardaki küçük değişiklikler titremeyi belirgin şekilde azaltabilir.

• Kafein: Kahve, kola, enerji içecekleri ve yeşil çay gibi kafeinli içecekleri kademeli olarak azaltın; günde 1 fincanı aşmayın.
• Alkol ve sigara: Düzenli ve fazla alkol kullananlarda aniden bırakmak yoksunluk titremesine yol açabilir; bu yüzden azaltarak bırakmak daha güvenlidir. Sigara ve nikotin hem oksidatif stresi hem de titremeyi artırır.
• Yapay tatlandırıcılar: Aspartam içeren içecekler sinir sisteminde uyarıcı etki yapabilir.

Beslenme ve Mikrobesinler

Eksik vitamin ve mineralleri tamamlamak ve sinir sistemini uyaran besinleri azaltmak, titremeyi azaltmanın temel adımlarındandır.

• Magnezyum: Sinir sistemini sakinleştiren magnezyum glisinat ya da magnezyum taurat formları, hekiminize danışarak eklenebilir.
• B12: Kan düzeyini 400 pg/ml'nin üzerinde tutmayı hedefleyin.
• Folat: Eksikliği homosisteini yükselterek enflamasyonu artırır. Yeşil yapraklı sebzeler, avokado ve baklagiller iyi kaynaklardır.
• B1 ve B6: Sinirlerin sağlığı için balık, yumurta, mantar ve kuruyemiş tüketin.
• D ve E vitaminleri: D vitamini düzeyini 50-80 ng/ml arasında tutmak için güneşten ve takviyeden yararlanın. E vitamini için zeytinyağı, avokado ve brokoliyi sofranızdan eksik etmeyin.
• Omega-3: Somon, sardalya ve uskumru gibi yağlı balıklar sinir hücrelerinin zarlarını korur ve enflamasyonu azaltır. İşlenmiş gıdalardaki rafine omega-6 yağlarını ise azaltın.
• Taurin: GABA alıcılarını destekleyen bir amino asittir; deniz ürünlerinden ya da magnezyum taurat formuyla alınabilir.
• Oktanoik asit: Saf oktanoik asidin esansiyel tremorda titremeyi azaltabileceği araştırılıyor. Hindistan cevizi yağı da oktanoik asit (kaprilik asit) içerir ve yemeklere eklenebilir.
• Kan şekeri ve glutamat: Kan şekeri dalgalanmaları titremeyi tetikler; rafine şekerden uzak durun. Olgun peynir, tütsülenmiş et, çok uzun kaynatılmış kemik suyu ve MSG içeren paketli gıdaları kısıtlayın.
• Pişirme yöntemi: Kırmızı etin ızgara ve mangal gibi yüksek ısıda pişirilmesiyle oluşan bazı maddeler esansiyel tremorla ilişkilendirilmiştir. Eti düşük ısıda ve sulu yemek olarak pişirmeyi tercih edin.
• Melatonin: Kaliteli uyku sinir sisteminin kendini onarmasını sağlar. Güçlü bir antioksidan olan melatonin, hekim danışmanlığında gece yatmadan önce 1 mg ile başlayıp tolere edildikçe 3-6 mg'a çıkarılabilir.

Otonom Denge

Vagus sinirini uyarmak, vücudu “savaş ya da kaç” modundan çıkarıp gevşeme moduna geçirir.

• Nefes: Diyaframdan yapılan yavaş nefesler vagus sinirini uyarır. 4-7-8 tekniği (4 saniye nefes al, 7 saniye tut, 8 saniyede yavaşça ver) günde 2-3 kez 5'er dakika uygulanabilir.
• Yoga ve meditasyon: Restoratif yoga, yin yoga ve farkındalık meditasyonu kas gerginliğini ve stres hormonu kortizolü azaltır.
• Gevşeme: Ilık duş, hafif masaj ve kasları sırayla gerip gevşetme egzersizleri.

Titremeyle birlikte ayağa kalkınca göz kararması, baş dönmesi ya da ani çarpıntı (POTS bulguları) yaşıyorsanız, titreme tedavisinde sık kullanılan beta bloker gibi ilaçlar tansiyonu daha da düşürerek yakınmaları artırabilir. Bu yüzden süreç mutlaka bir nörolog takibinde yönetilmelidir.

⥈

COVID-19 sonrası gelişen titremeler, sinir sistemindeki bir ayar bozukluğuna işaret eden önemli bir sinyaldir. Bu titremeleri yalnızca ilaçlarla bastırmak yerine vagus sinirini harekete geçirmek, eksik mikrobesinleri tamamlamak, GABA sistemini desteklemek ve enflamasyonu beslenmeyle kontrol altına almak kalıcı iyileşmenin anahtarıdır.

Unutmayın, sinir sisteminiz kendini yenileyebilen bir yapıya sahiptir; doğru destek, sabır ve bütüncül bir yaklaşımla kendini yeniden dengeleyebilir.

Referanslar

• Klein S, Davis F, Berman A, Koti S, D'Angelo J, Kwon N. A Case Report of Coronavirus Disease 2019 Presenting with Tremors and Gait Disturbance. Clin Pract Cases Emerg Med. 2020;4(3). https://escholarship.org/uc/item/11x2s3bp
• Diezma-Martín AM, Morales-Casado MI, García-Alvarado N, et al. Tremor and ataxia in COVID-19. Neurologia. 2020;35(6):409-410. doi: 10.1016/j.nrl.2020.06.005.
• Piscitelli D, Perin C, Tremolizzo L, et al. Functional movement disorders in a patient with COVID-19. Neurol Sci. 2020;41(9):2343-2344. doi: 10.1007/s10072-020-04593-1.
• Lowell SY, Kelley RT, Monahan M, et al. The Effect of Octanoic Acid on Essential Voice Tremor: A Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Laryngoscope. 2019;129(8):1882-1890. doi: 10.1002/lary.27695.
• Cao H, Thompson-Westra J, Hallett M, Haubenberger D. The response of the central and peripheral tremor component to octanoic acid in patients with essential tremor. Clin Neurophysiol. 2018;129(7):1467-1471. doi: 10.1016/j.clinph.2018.03.016.
• Hedera P. Emerging strategies in the management of essential tremor. Ther Adv Neurol Disord. 2017;10(2):137-148. doi: 10.1177/1756285616679123.
• Ong YL, Deng X, Tan EK. Etiologic links between environmental and lifestyle factors and Essential tremor. Ann Clin Transl Neurol. 2019;6(5):979-989. doi: 10.1002/acn3.758.
• Laviță SI, Aro R, Kiss B, Manto M, Duez P. The Role of β-Carboline Alkaloids in the Pathogenesis of Essential Tremor. Cerebellum. 2016;15(3):276-84. doi: 10.1007/s12311-015-0751-z.
• Scarmeas N, Louis ED. Mediterranean diet and essential tremor. A case-control study. Neuroepidemiology. 2007;29(3-4):170-7. doi: 10.1159/000111579.
• Boulos C, Yaghi N, El Hayeck R, Heraoui GN, Fakhoury-Sayegh N. Nutritional Risk Factors, Microbiota and Parkinson's Disease: What Is the Current Evidence? Nutrients. 2019;11(8):1896. doi: 10.3390/nu11081896.
• Louis ED, Keating GA, Bogen KT, et al. Dietary epidemiology of essential tremor: meat consumption and meat cooking practices. Neuroepidemiology. 2008;30(3):161-166. doi: 10.1159/000122333.