Bakır Eksikliğini Anlamak: Bulgular, Risk Grupları ve Çözüm Yolları

Bakır minerali, insan vücudunun görünmez mimarı olarak hücre enerji üretiminden sinir kılıfı tamirine kadar hayati bir rol üstlenir. Ancak günümüzde bilinçsiz/yanlış takviye kullanımı ve modern beslenme alışkanlıkları, bakır eksikliği (hipokupremi) vakalarının artmasına neden olmaktadır. Genellikle B12 vitamini eksikliğiyle karıştırılan bu sinsi tablo; kronik yorgunluktan ciddi nörolojik hasarlara, kansızlıktan kemik erimesine kadar geniş bir yelpazede sağlığımızı tehdit edebilir. Bu rehberde, anne karnından yetişkinliğe kadar bakırın vücuttaki işlevlerini, eksikliğin nedenlerini, çinko-bakır dengesinin önemini ve laboratuvar testleriyle doğru tanı yöntemlerini bilimsel referanslar ışığında detaylandırıyoruz.

Canlılar Aleminde Bakır

Bakır minerali, mikroorganizmalardan bitkilere, hayvanlardan insanlara kadar yeryüzündeki tüm canlılar için hayati önem taşır. Eksikliği, yalnızca insanlarda değil, hayvanlarda da ciddi sonuçlar doğurur. Örneğin koyunlarda bakır yetersizliği “enzootik ataksi” adı verilen bir tabloya yol açar; yavrular yürürken sendeleyip düşer, kas koordinasyonları bozulur. Sığır ve keçilerde ise bakır eksikliği tüylerin rengini açar, hayvanlar solgun ve güçsüz görünür. Kuşlarda pigment kaybı ve tüy dökülmesi, balıklarda ise büyüme geriliği görülebilir.

Bakırın İnsan Bedenindeki Temel İşlevleri

1. Yapısal Sağlık ve Gelişim

• Anne karnında bebeğin organ büyümesi ve genel gelişimi için kritiktir.

• Kemik mineral yoğunluğunu korur ve kemik metabolizmasını yönetir.

• Lizil oksidaz enzimi aracılığıyla kolajen ve elastini çapraz bağlar sentezinde yer alır. Eksikliğinde damar duvarlarında zayıflama (anevrizma riski), kemik erimesi ve ciltte sarkmalar görülebilir.

2. Nörolojik Fonksiyonlar ve Sinir İletimi

• Omurilikte ve beyinde miyelin kılıfı yapımı ve hasarlı sinirlerin tamirinde rol oynar. Merkezi sinir sistemi hücrelerinin sağlığını ve hücreler arası sinyal iletimini düzenler.

• Dopaminden noradrenaline dönüşümü sağlayan dopamin beta hidroksilaz yapısında bulunur. Eksikliği; ayağa kalkınca tansiyon düşmesi (ortostatik hipotansiyon) ve otonom sinir sistemi bozukluklarına  yol açabilir.

3. Enerji Üretimi ve Kan Metabolizması

• Mitokondrilerde enerji üretiminin son aşaması olan sitokrom C oksidaz yapısında yer alır. Bakır eksikliğinde hücre enerji üretemez.

• Demirin emilmesi, taşınması ve oksidasyonunda (seruloplazmin aracılığıyla) görev alır. Bakır eksikliği, demir düzeyleri yeterli olsa bile ikincil bir anemiye (kansızlık) neden olur.

• Kan hücrelerinin sağlıklı üretimi ve hemoglobin sentezi için gereklidir.

4. Metabolik ve Hormonal Denge

• Tiroid bezinin T4 (Tiroksin) üretmesi için bakır şarttır. Eksikliği, hormon düzeyleri normal görünse bile doku düzeyinde "gizli hipotiroidi"ye yol açabilir.

• Karaciğerde depolanan Vitamin A'yı kana salan taşıma mekanizmasında rol alır. Bakır eksikse, Vitamin A olsa dahi gece körlüğü yaşanabilir.

• Glikoz ve kolesterol metabolizmasının dengelenmesine yardımcı olur.

• Bakır, karaciğerin "trafik polisi" gibidir. Eksikliğinde karaciğer yağlanması ortaya çıkar:

• Hücrenin enerji santralleri olan mitokondriler yağları yakıp enerjiye (ATP) dönüştüremez; yakılamayan yağlar karaciğer dokusunda birikmeye başlar.

•Bakır eksikse, demir karaciğerden kana salınamaz ve dokuda "hapis" kalır. Bu durum karaciğerde oksidatif stres (paslanma etkisi) yaratarak doku hasarını tetikler.

5. Bağışıklık, Onarım ve Antioksidan Savunma

• Antioksidan Koruma: Hücreleri yaşlandıran serbest radikalleri temizleyen süperoksit dismutaz (SOD) enziminin merkezinde yer alır.

• Bakır, hematopoetik süreçte özellikle granülosit serisinin olgunlaşmasında kritik bir kofaktör rolü üstlenir. Kemik iliğinde nötrofil öncüllerinin maturasyonu sırasında bakır, hücresel enzimatik mekanizmaların işlevsel devamlılığını sağlar. Eksiklik durumunda bu biyokimyasal zincir kesintiye uğrar; olgunlaşmamış prekürsör hücreler dolaşıma katılmadan önce artmış oksidatif stres nedeniyle apoptoza sürüklenir. Sonuç olarak nötrofil sayısında belirgin azalma (nötropeni) ortaya çıkar ve bu durum konak organizmayı fırsatçı enfeksiyonlara karşı savunmasız hale getirir.

• Sıkı Bağlantılar: Bağırsak duvarındaki "sıkı bağlantıları" stabilize ederek geçirgen bağırsak oluşumunu engeller.

6. Estetik ve Hücresel Uzun Ömür

• Pigmentasyon (Melanin): Saç ve cilt rengini veren melanin sentezinde görev alan tirozinaz enziminin yapısına katılır. Eksikliğinde saçlarda erken beyazlama ve vitiligo riski artar.

• Anti-Aging (Telomer): Telomer boylarının kısalmasını yavaşlatarak hücresel yaşlanmayı geciktirici etkisi vardır.

• Epigenetik: DNA metilasyonu ve epigenetik döngülerde kritik bir düzenleyicidir.

7.  Histamin İntoleransı ve Alerjiler

• Bağırsaklarda ve kanda histamini yıkan DAO (diamin oksidaz) enzimi, bakıra bağımlı bir enzimdir. Bakır eksik olduğunda DAO enzimi üretilse bile "anahtarı olmayan bir motor" gibi çalışamaz. Bu durum, besinlerle alınan histaminin parçalanamayıp kana karışmasına ve "yalancı alerji" denilen histamin intoleransı tablosuna (kaşıntı, kızarıklık, migren, şişkinlik) neden olur. Bakır, bağırsak epitel hücrelerinin sıkı bağlantılarını güçlendirerek histaminin kontrolsüz bir şekilde kana sızmasını engeller.

• Mast Hücre Stabilizasyonu: Bakır, histamin salgılayan mast hücrelerinin aşırı duyarlılığını dizginlemeye yardımcı olur.

Gebelikten Bebekliğe Bakır Serüveni

Gebeliğin son aylarında bebek, annesinden aldığı bakırı karaciğerinde depolamaya başlar. Bu depolar, doğumdan sonraki ilk aylarda adeta bir “bakır bataryası” gibi çalışarak bebeğe bakır sağlar. Çünkü anne sütü bakır açısından zengin değildir; doğa bu açığı bebeğin karaciğerindeki stoklarla kapatacak şekilde programlanmıştır. Ancak annenin bakır düzeyleri düşükse, bebek bu depoyu yeterince dolduramaz ve doğum sonrası gelişme geriliği, kas güçsüzlüğü gibi sorunlar ortaya çıkabilir. Dahası, gebelikte sık kullanılan yüksek doz demir ve çinko takviyeleri bakırın emilimini baskılayarak bu dengeyi daha da bozabilir.

Anne sütü bakırdan fakir olsa da biyoyararlanımı dengelidir ve bebeğin ihtiyaçlarını depolarla birlikte karşılar. Buna karşılık inek sütü bakır açısından çok daha yoksuldur. Bu nedenle anne sütü yerine erken dönemde inek sütüne geçilmesi, bebekteki mevcut bakır depolarının hızla tükenmesine yol açar.

 Eksiklik Belirtileri ve Risk Grupları

• Bakır depoları boşsa veya alım yetersizse bebeklerde motor becerilerde bozulma, kansızlık, halsizlik, kemik erimesi ve kolay kırık oluşumu görülebilir.

• Bağışıklık sistemi zayıflar, sık tekrarlayan nezle ve grip gibi enfeksiyonlar ortaya çıkar.

• Özellikle prematüre doğan bebekler, hızlı büyüme dönemindeki çocuklar ve sık enfeksiyon geçirenler daha yüksek risk altındadır. Çünkü prematüre bebekler karaciğer deposunu doldurmadan doğar, hızlı büyüyen bebeklerin bakır ihtiyacı artar, sık enfeksiyon geçirenlerde ise bağışıklık sistemi bakır stoklarını hızla tüketir.

Bakırın Vücutta Rotası

1. Emilim (Onikiparmak Bağırsağı)

• Emilimi Artıranlar: Hayvansal proteinler, sitrat ve fosfat varlığı bakırın emilimini artırır; bakır glukonat, asetat ve sülfat formları vücut tarafından daha kolay kabul edilir.
• Bakır, demirin emilimi ve taşınması için kilit bir yardımcıdır. Bakır eksikse, demir içeri giremez ve bu durum ikincil bir demir eksikliğine (anemi) yol açar.

2. Dağıtım ve Depolama (Karaciğer)

• Emilen bakır, doğrudan vücudun ana deposu olan karaciğere gönderilir. Bakır burada seruloplazmin adlı protein "otobüslerine" biner. Bu protein sayesinde dokulara ve organlara güvenle dağıtılır.
• Depolama: Vücut, ihtiyacı olanı kullanır, geri kalanını karaciğerde yedekler.

Hassas Denge

Bakır yönetiminde "azı karar, çoğu zarar" kuralı geçerlidir.

Bakır Eksikliği Bulguları

Hematolojik

• Anemi (kansızlık)
• Akyuvar sayısında azalma (nötropeni)

Nörolojik

• Miyelonöropati (bacaklarda güçsüzlük, yürüme güçlüğü, uyuşma, karıncalanma, derin duyu kaybı, denge bozukluğu)
• Serebellar ataksi (dengesizlik, titreme, ince motor hareketlerde yavaşlama)
• Otonom nöropati (ortostatik hipotansiyon, uygunsuz terleme, bayılma hissi)
• Optik nöropati (ani görme kaybı)
• Depresyona eğilim, yorgunluk, baş dönmesi
• Gövdede titreme hissi
• Lhermitte Belirtisi: Boyun öne eğildiğinde sırttan aşağı inen elektrik çarpması hissi. Genellikle B12 eksikliğiyle özdeşleştirilse de bakır eksikliğinde de (omurilik arka kordon tutulumu nedeniyle) sıkça görülür.

Dermatolojik

• Saçlarda erken beyazlama
• Saç yapısında bozulma: Saçın kendi ekseni etrafında bükülmesi (Pili Torti) veya aşırı kırılgan, "çelik tel" gibi sert bir doku alması karakteristiktir (Menkes hastalığındaki "kinky hair" bulgusunun hafif formu).
• Vitiligo

Metabolik

• Metabolik sendrom, insülin direnci
• Karaciğer yağlanması, enzim yüksekliği
• Total kolesterol ve LDL yükselmesi
• Kemik erimesi
• Eklem ağrısı

İmmünolojik

• Sık enfeksiyon geçirme
• Histamin intoleransı (DAO enzimi düşüklüğü)

Bakır Eksikliğinin Nedenleri ve Risk Faktörleri

Takviyeler ve Beslenme

• Yüksek doz çinko takviyesi veya çinko içeren diş hekimliği malzemeleri bakır emilimini baskılar. Çinko ve bakır bağırsakta aynı taşıyıcıyı kullanır, bu yarışta kazanan her zaman çinko olur.
• Uzun süreli demir takviyesi bakırın emilimini azaltır, bu nedenle demir tedavisi görenlerde bakır eksikliği daha sık görülür.
• Çok yüksek dozlarda kalsiyum ve magnezyum takviyesi almak, bağırsaklardaki emilim sahasında bakır ile rekabet ederek emilimi kısmen de olsa engelleyebilir.
• Uzun süreli ve yüksek doz (genellikle 1000 mg/gün üzeri) C vitamini takviyesi, bakırın bağırsaklardan emilimini kimyasal olarak bozabilir. C vitamini bakırı "indirgeyerek" emilimi zorlaştırabilir.
• Fazla şeker ve fruktoz tüketimi bakır emilimini bozar, karaciğer yağlanmasını ve metabolik sorunları artırır.
• Fitatlar: Baklagillerin içindeki fitatlar bakırı bağlayarak emilimi azaltır
• Pektin ve aşırı lifli beslenme: Elma gibi meyvelerde bulunan pektin ve genel olarak aşırı miktarda tüketilen diyet lifleri, bakırı bağırsakta hapsederek (şelasyon yaparak) dışkıyla atılmasına neden olabilir. Baklagillerdeki fitatlara benzer bir mekanizma ile çalışır.
• Aşırı çay ve kahve tüketimi (tanenler/polifenoller): Bu içeceklerde bulunan polifenolik bileşikler bakırla kompleksler oluşturarak mineralin biyoyararlanımını düşürebilir. Özellikle yemekle birlikte tüketildiklerinde etkileri daha belirgindir.
• İşlenmiş gıda ve Batı tipi beslenme: Modern gıda işleme teknikleri (rafinasyon), besinlerin içindeki bakır oranını ciddi ölçüde azaltır. Ayrıca yüksek doymuş yağ içeren diyetler, bakıra olan metabolik ihtiyacı artırarak mevcut depoların daha hızlı tükenmesine yol açabilir.
• Alkolizm: Hem beslenme yetersizliği hem de karaciğer hasarı nedeniyle bakır metabolizması bozulur.

Sindirim Sistemi ve Emilim Bozuklukları

Vücuda giren bakırın kana karışmasını engelleyen fiziksel durumlar:

• Mide ve Bağırsak Ameliyatları: Gastrik bypass (mide küçültme) operasyonları sonrası bakır emilim sahası daralır.
• Kronik Hastalıklar: Çölyak, SIBO, non çölyak gluten hassasiyeti, İnflamatuar Bağırsak Hastalıkları (Crohn, Ülseratif Kolit) ve disbiyozis emilim yüzeyini bozar.
• İlaç Kullanımı: 
  • Uzun süreli PPİ (Mide koruyucu) kullanımı mide asidini düşürerek bakırın çözünmesini engeller.
  • Sık antibiyotik kullanımı ise flora üzerinden emilimi etkiler.
  • Yüksek Doz Antiasitler: Özellikle kalsiyum karbonat içerenler emilimi bozabilir.
  • Penisilamin: Genellikle romatoid artrit veya Wilson tedavisinde kullanılır ama başka amaçla kullanıldığında bakırı hızla tüketir.

Özel Durumlar (Kritik Gruplar)

Bazı dönemlerde vücudun bakır ihtiyacı standartların çok üzerine çıkar:

• Prematüre Bebekler: Karaciğer bakır deposu gebeliğin son aylarında dolar; erken doğanlar bu depodan mahrumdur.
• Anne ve Bebek: Hamilelik ve emzirme döneminde ihtiyaç artar. İnek sütüyle beslenen bebeklerde risk yüksektir.
• Sporcular: Yoğun terleme ve artmış enerji metabolizması (ATP üretimi) nedeniyle bakır hızla tüketilir.
• İleri Yaş: Hem iştahın azalması hem de sindirim sisteminin yavaşlaması yaşlıları risk grubuna sokar.

Tıbbi Durumlar ve Kayıplar

• Diyaliz ve Yanıklar: Hemodiyaliz hastalarında bakır kaybı artarken, geniş yanıkları olanlarda doku onarımı için bakır ihtiyacı zirve yapar.
• TPN (Damardan Beslenme): Uzun süre sadece serumla (içeriğinde bakır yoksa) beslenen hastalarda ağır eksiklik görülebilir.

Bakır Fazlalığı ve Genetik Hastalıklar 

• Uzun süreli yüksek doz bakır takviyesi toksiktir; baş ağrısı, bulantı, karaciğer yetmezliği ve siroza yol açabilir.

• Menkes hastalığında bakır kullanılamaz; saçlar kırılgan ve soluktur, nörolojik ve bağ dokusu sorunları görülür.

• Wilson hastalığında ise bakır karaciğer, beyin ve gözlerde birikir; yüksek doz çinko tedavisi bakır emilimini azaltarak bulguları hafifletebilir.

İki “Taklitçi”: B₁₂ Vitamini ve Bakır Arasındaki İnce Çizgi

Bakır ve B₁₂ vitamini, sinir sisteminin koruyucu kalkanı olan miyelin kılıfın bütünlüğü için kritik rol oynar. Her ikisinin eksikliğinde ortaya çıkan klinik tablolar birbirine son derece benzer ve ayırt edilmesi güçtür.

• Miyelin Sentezi ve Metilasyon:
  • B₁₂ vitamini, metilasyon döngüsü üzerinden miyelin sentezini destekler.
  • Bakır ise miyelin üreten oligodendrositlerin enerji metabolizmasını düzenler; mitokondriyal fonksiyon bozulduğunda hücre miyelin sentezleyemez.
• Subakut Kombine Dejenerasyon (SCD):
  • Klasik olarak B₁₂ eksikliği ile ilişkilendirilir.
  • Ancak bakır eksikliği de aynı anatomik bölgeyi, yani omuriliğin arka kordonlarını etkiler.
  • Her iki durumda da MR görüntülerinde sinyal artışı izlenir; bu bulgular multipl skleroz veya transvers miyelit ile karışabilir.
• Tedavi Direnci:
  • Yüksek doz B₁₂ vitamini takviyesi ile serum düzeyleri normale dönmesine rağmen nörolojik bulgular (yürüme güçlüğü, paresteziler) düzelmiyorsa, altta yatan neden bakır eksikliği olabilir.

Tanı

24 saatlik idrarda 60 mcg üzeri bakır olması:

• Östrojen etkisi: Gebelik, doğum kontrol hapları.
• Karaciğer/Safra sorunları: Hepatit, siroz, safra yolu tıkanıklıkları (kolestaz).
• Böbrek sorunları: Nefrotik sendrom (idrara sızma).
• Metabolik hastalıklar: Wilson hastalığı (genellikle >100 mcg).
• Endokrin: Hipertiroidi.
• Dışsal Faktörler: Bakır zehirlenmesi veya şelasyon ilaçları.

🥗 Besin Kaynakları Tablosu

Bakır Dengesi İçin Temel Öneriler

1. Takviye Kullanımında "Terazi" Kuralı

Bakır ve çinko vücutta birbirini dengeleyen iki mineraldir; birinin aşırı artışı diğerini baskılar.

• Beraber Kullanım: Çinko takviyelerini tek başına uzun süre kullanmaktan kaçının. Emilim yarışında bakırı korumak için, çinkoyu ya bakır içeren formüllerle birlikte alın ya da diyetinizi bakırdan zengin besinlerle destekleyin.
• Çinko eksikliği de bakır düzeylerinin kontrolsüz yükselmesine neden olabilir. Bu nedenle mineral dengesini korumak için bu iki takviyeyi kombine almak en güvenli yoldur.

2. Beslenme ve Yaşam Tarzı Müdahaleleri

Beslenme tercihleriniz, bakırın vücutta ne kadar verimli kullanılacağını belirler.

• Fruktoz ve Rafine Şeker: Bakır düzeyleriniz düşükse, yüksek fruktozlu mısır şurubu (HFCS) ve rafine şeker tüketimini minimuma indirin; mümkünse tamamen hayatınızdan çıkarın. Fruktoz, bakır emilimini doğrudan baltalar.
• Karaciğer Sağlığı: Karaciğer yağlanması veya metabolik sendrom varlığında bakır metabolizması bozulabilir. Bu durumda fruktoz kısıtlaması, karaciğeri korumak ve bakır dengesini geri kazanmak için hayati önem taşır.
• Diş Sağlığı Ürünleri: Protez yapıştırıcınızın içeriğini kontrol edin. Çinko içeren yapıştırıcılar, fark edilmeden vücuda yüksek doz çinko girmesine ve bakır eksikliğine yol açabilir. Çinko içermeyen alternatiflere yönelin.

3. Tanı ve İleri Araştırma Gerektiren Durumlar

Bazı klinik belirtiler doğrudan bakır eksikliğini işaret ediyor olabilir:

• Histamin ve DAO ilişkisi: Eğer histamin intoleransınız varsa, sadece histamin düzeylerine değil, bu maddeyi yıkan DAO enziminin yapısında bulunan bakır seviyelerinize de mutlaka baktırın.
• Açıklanamayan nörolojik bulgular: Bağırsak problemleri ve demir eksikliği ile birlikte seyreden; nedeni bulunamayan dengesizlik, baş dönmesi veya yürüme güçlüğü gibi durumlarda bakır düzeylerinize baktırın.
• Kolesterol düzeylerinde inatçı yükseklik: Diyet ve egzersize rağmen kolesterol düzeyleriniz (özellikle LDL) düşmüyorsa, altta yatan neden bakır eksikliği olabilir.
• Emilim Bozuklukları: Demir, folik asit ve B12 vitamini eksikliğine bakır eksikliği de eşlik ediyorsa—mide-bağırsak yakınmanız olmasa bile—hekiminizden Çölyak hastalığı taraması yapmasını isteyin.

↽⇁

Özetle, bakır eksikliği sadece bir mineral noksanlığı değil; vücudun biyokimyasal dengesini ve hücresel uzun ömürlülüğünü (telomer sağlığı) doğrudan etkileyen kritik bir sağlık sorunudur. Özellikle mide operasyonu geçirmiş kişiler, yüksek doz çinko kullananlar ve açıklanamayan nörolojik belirtiler yaşayanlar için bakır düzeylerinin kontrol edilmesi hayati önem taşır.

Mineral takviyelerinde "fazlası her zaman daha iyi" değildir; aslolan vücudun hassas dengesini korumaktır. Eğer siz de bu rehberde belirtilen risk gruplarındaysanız veya kronik belirtiler yaşıyorsanız, bir uzman danışmanlığında serum bakır ve eritrosit içi bakır testlerinizi yaptırarak sağlığınız için en doğru adımı atabilirsiniz.

Referanslar

• Wazir SM, Ghobrial I. Copper deficiency, a new triad: anemia, leucopenia, and myeloneuropathy. J Community Hosp Intern Med Perspect. 2017;7(4):265-268. Published 2017 Sep 19. doi:10.1080/20009666.2017.1351289
• Qu R, Jia Y, Liu J, Jin S, Han T, Na L. Dietary Flavonoids, Copper Intake, and Risk of Metabolic Syndrome in Chinese Adults. Nutrients. 2018;10(8):991. Published 2018 Jul 29. doi:10.3390/nu10080991
• Lin Z, Gao H, Wang B, Wang Y. Dietary Copper Intake and Its Association With Telomere Length: A Population Based Study. Front Endocrinol (Lausanne). 2018;9:404. Published 2018 Jul 30. doi:10.3389/fendo.2018.00404
• Lizaola-Mayo BC, Dickson RC, Lam-Himlin DM, Chascsa DM. Exogenous copper exposure causing clinical wilson disease in a patient with copper deficiency. BMC Gastroenterol. 2021 Jul 8;21(1):278. doi: 10.1186/s12876-021-01859-6. PMID: 34238237; PMCID: PMC8265109.
• Nishime K, Kondo M, Saito K, Miyawaki H, Nakagawa T. Zinc Burden Evokes Copper Deficiency in the Hypoalbuminemic Hemodialysis Patients. Nutrients. 2020 Feb 23;12(2):577. doi: 10.3390/nu12020577. PMID: 32102170; PMCID: PMC7071503.
• Rohm CL, Acree S, Lovett L. Progressive myeloneuropathy with symptomatic anaemia. BMJ Case Rep. 2019 Dec 2;12(12):e230025. doi: 10.1136/bcr-2019-230025. PMID: 31796451; PMCID: PMC7001683.
• Song M, Li X, Zhang X, Shi H, Vos MB, Wei X, Wang Y, Gao H, Rouchka EC, Yin X, Zhou Z, Prough RA, Cave MC, McClain CJ. Dietary copper-fructose interactions alter gut microbial activity in male rats. Am J Physiol Gastrointest Liver Physiol. 2018 Jan 1;314(1):G119-G130. doi: 10.1152/ajpgi.00378.2016. Epub 2017 Oct 12. PMID: 29025734; PMCID: PMC5866377.
• Wei X, Song M, Yin X, Schuschke DA, Koo I, McClain CJ, Zhang X. Effects of Dietary Different Doses of Copper and High Fructose Feeding on Rat Fecal Metabolome. J Proteome Res. 2015 Sep 4;14(9):4050-8. doi: 10.1021/acs.jproteome.5b00596. Epub 2015 Aug 7. PMID: 26216400; PMCID: PMC6545594.
• Song M, Vos MB, McClain CJ. Copper-Fructose Interactions: A Novel Mechanism in the Pathogenesis of NAFLD. Nutrients. 2018 Nov 21;10(11):1815. doi: 10.3390/nu10111815. PMID: 30469339; PMCID: PMC6266129.
• Song M, Schuschke DA, Zhou Z, et al. High fructose feeding induces copper deficiency in Sprague-Dawley rats: a novel mechanism for obesity related fatty liver. J Hepatol. 2012;56(2):433-440. doi:10.1016/j.jhep.2011.05.030
• Bjørklund G, Dadar M, Pivina L, Doşa MD, Semenova Y, Aaseth J. The Role of Zinc and Copper in Insulin Resistance and Diabetes Mellitus. Curr Med Chem. 2020;27(39):6643-6657. doi: 10.2174/0929867326666190902122155. PMID: 31475889.
• Nakamura M, Miura A, Nagahata T, Shibata Y, Okada E, Ojima T. Low Zinc, Copper, and Manganese Intake is Associated with Depression and Anxiety Symptoms in the Japanese Working Population: Findings from the Eating Habit and Well-Being Study. Nutrients. 2019 Apr 15;11(4):847. doi: 10.3390/nu11040847. PMID: 30991676; PMCID: PMC6521019.
• Odai T, Terauchi M, Suzuki R, Kato K, Hirose A, Miyasaka N. Severity of subjective forgetfulness is associated with high dietary intake of copper in Japanese senior women: A cross-sectional study. Food Sci Nutr. 2020 Jul 1;8(8):4422-4431. doi: 10.1002/fsn3.1740. PMID: 32884722; PMCID: PMC7455963.
• Goodman BP, Mistry DH, Pasha SF, Bosch PE. Copper deficiency myeloneuropathy due to occult celiac disease. Neurologist. 2009 Nov;15(6):355-6. doi: 10.1097/NRL.0b013e31819428a8. PMID: 19901719.
• Altarelli M, Ben-Hamouda N, Schneider A, Berger MM. Copper Deficiency: Causes, Manifestations, and Treatment. Nutr Clin Pract. 2019 Aug;34(4):504-513. doi: 10.1002/ncp.10328. Epub 2019 Jun 17. PMID: 31209935.
• Barber RG, Grenier ZA, Burkhead JL. Copper Toxicity Is Not Just Oxidative Damage: Zinc Systems and Insight from Wilson Disease. Biomedicines. 2021 Mar 20;9(3):316. doi: 10.3390/biomedicines9030316. PMID: 33804693; PMCID: PMC8003939.
• Al-Tabbaa MM, Horvath E. Idiopathic Copper Deficiency Induced Myeloneuropathy. Cureus. 2021 Sep 20;13(9):e18130. doi: 10.7759/cureus.18130. PMID: 34692339; PMCID: PMC8528345.
• Grossman JT, Ruiz S. Copper Deficiency Myeloneuropathy in Autoimmune Disease. Cureus. 2021 Jul 23;13(7):e16591. doi: 10.7759/cureus.16591. PMID: 34434682; PMCID: PMC8380469.
• Cavallieri F, Fini N, Contardi S, Fiorini M, Corradini E, Valzania F. Subacute copper-deficiency myelopathy in a patient with occult celiac disease. J Spinal Cord Med. 2017 Jul;40(4):489-491. doi: 10.1080/10790268.2016.1246639. Epub 2016 Nov 14. PMID: 27841075; PMCID: PMC5537968.
• Martín-Masot R, Nestares MT, Diaz-Castro J, López-Aliaga I, Alférez MJM, Moreno-Fernandez J, Maldonado J. Multifactorial Etiology of Anemia in Celiac Disease and Effect of Gluten-Free Diet: A Comprehensive Review. Nutrients. 2019 Oct 23;11(11):2557. doi: 10.3390/nu11112557. PMID: 31652803; PMCID: PMC6893537.