Hücresel Sağlığın Görünmez Koruyucusu: A’dan Z’ye Selenyum

Hiç geçmeyen yorgunluğun, sabahları kalkmak bilmeyen enerjinin ve bir türlü dağılmayan zihin sisinin arkasında "Ay’ın" elementi saklanıyor olabilir mi?

Günümüzde modern yaşamın getirdiği stres ve besin kalitesindeki düşüş, vücudumuzun savunma hattında sessiz bir boşluk yaratıyor: Selenyum eksikliği. Sadece bir mineralden fazlası olan selenyum; tiroid hormonlarının aktivasyonundan ağır metal detoksuna, bağışıklık sisteminin gücünden ruh sağlığının dengelenmesine kadar hücresel düzeyde bir "orkestra şefi" görevi görür. Türkiye gibi toprakları selenyum açısından fakir olan bölgelerde yaşayanlar için bu mineral, kronik hastalıkların önlenmesinde hayati bir anahtar niteliğindedir.

Bu yazıda; kronik yorgunluğun selenyum ile ilişkisini, Hashimoto ve hipotiroidi üzerindeki etkilerini, cıva detoksundaki kritik rolünü ve doğru takviye kullanımının sınırlarını bilimsel veriler ışığında, A'dan Z'ye inceliyoruz.

Selenyum

Selenyum, 1817 yılında İsveçli kimyager Jöns Jacob Berzelius tarafından keşfedildiğinde yalnızca kimyasal bir merak konusuydu. Berzelius, elemente Yunanca “selene” yani “Ay” kelimesinden türetilen adını verdi; çünkü daha önce keşfedilen tellür (Latince tellus, Dünya) ile benzerlik gösteriyor, ona karşıt bir anlam taşıyordu. Böylece selenyum, “ayın elementi” olarak bilim tarihine geçti.

Bugün biliyoruz ki bu eser element, hücresel sağlığın görünmez koruyucularından biridir. Ancak dünyada dağılımı eşit değildir. Kuzey Amerika’nın orta kesimleri ve Kanada’nın bazı bölgeleri selenyum açısından zengin topraklara sahipken, Çin’in bazı bölgeleri, Avrupa’nın kuzeyi ve Türkiye gibi ülkeler selenyum bakımından fakir sayılır. Bu farklılık, aynı besinlerin yetiştirildiği coğrafyaya göre içeriklerinin neredeyse on kat değişmesine yol açar.

Türkiye’de özellikle İç Anadolu ve Doğu Anadolu topraklarında selenyum düzeyleri düşük bulunmuştur. Karadeniz bölgesinde ise nispeten daha yüksek seviyeler saptanmıştır. Bu nedenle Türkiye, selenyum bakımından orta–fakir ülkeler arasında yer almakta ve toplumda eksiklik riski yaygın olarak görülmektedir. Beslenme yoluyla alınan miktarın sınırlı olması, özellikle tiroid sorunları yaşayanlar, bağırsak hastalıkları olanlar ve vegan beslenenler için daha belirgin bir risk oluşturur.

Selenyum eksikliği neredeyse toplumun yarısında mevcuttur.

Antioksidan Olarak Selenyum

Selenyum, vücudun en güçlü savunma mekanizmalarından biri olan antioksidan sistemin temel yapı taşlarından biridir. Birçok selenoproteinin ve özellikle glutatyon peroksidaz enziminin yapısında yer alır. Bu enzim serbest radikalleri etkisiz hale getirerek hücre membranlarını ve lipit açısından zengin organelleri oksidatif hasardan korur. Eksikliğinde en belirgin sonuç oksidatif stres ve buna eşlik eden kronik enflamasyondur. Özellikle antioksidan kapasitesi çok düşük olan beyin için yeterli selenyum ve glutatyon düzeyleri kritik öneme sahiptir.

Selenyumun antioksidan rolü bununla sınırlı değildir. Endoplazmik retikulumda kalsiyum giriş çıkışını düzenleyerek endoplazmik retikulum stresini azaltır, böylece hücresel protein katlanması ve enerji üretimi süreçlerini dengeler.

Ayrıca E vitamini ile sinerji içinde çalışarak antioksidan kapasiteyi güçlendirir. Eksiklik durumunda hem oksidatif stres artar hem de bağışıklık sistemi fonksiyonları zayıflar; bu da kronik yorgunluk, nörolojik sorunlar ve enfeksiyonlara yatkınlık gibi klinik sonuçlara yol açabilir.

Selenyumun Diğer İşlevleri

Selenyum yalnızca antioksidan sistemin bir parçası değil; bağışıklık, nörotransmitter dengesi, tiroid fonksiyonları ve detoksifikasyon süreçlerinde de kritik rol oynayan "çok fonksiyonlu" bir mineraldir.

1. Bağışıklık Sistemi ve Pıhtılaşma Kontrolü

Doğumsal ve edinsel bağışıklık sistemi hücrelerinin olgunlaşması, farklılaşması ve fonksiyonlarında görev alır. Ayrıca trombosit aktivasyon faktörü (PAF) sentezini azaltarak pıhtılaşma komplikasyonlarının (mikropıhtı oluşumu vb.) önüne geçer.

2. Ruh Sağlığı ve Nörotransmitter Dengesi

Nörotransmitter metabolizmasında önemli bir yere sahiptir. Serotonin ve dopamin sentezinde rol alır. Yeterli selenyum düzeyleri depresyon riskini azaltırken, eksiklik depresyon ve kaygı bozukluklarına zemin hazırlayabilir.

**Selenyumun fazlası da (takviye doz aşımı) paradoksal olarak depresyon riskini artırabilir; bu yüzden denge kritiktir.

3. Tiroid Sağlığı ve İyot Sinerjisi

İnaktif T4 hormonunu aktif T3 formuna dönüştüren deiyodinaz enzimleri selenyuma bağımlıdır. Bu enzimler olmadan T4 hormonu hücre düzeyinde işlev göremez. Vücutta hem bu dönüşüm enzimleri hem de antioksidan enzimler (GPx) selenyum için yarışır. Eksiklik durumunda hem oksidatif stres artar hem de hipotiroidi tablosu gelişir. Ayrıca selenyum, tiroidi iyot metabolizması sırasında oluşan hidrojen peroksit hasarından korur.

4. Viral Enfeksiyonlarla Mücadele ve Uzun COVID

Bağışıklık sistemi açısından selenyum replasmanı, özellikle viral enfeksiyonlar sonrasında oluşan sistemik enflamasyonu dizginler. COVID-19 ve diğer viral hastalıklarda, selenyum düzeyi yüksek olan hastaların daha hızlı iyileştiği ve uzun COVID riskinin belirgin şekilde azaldığı gözlemlenmiştir.

5. Alerji Kontrolü: Mast Hücreleri ve Histamin

Selenyum, mast hücrelerinin aşırı aktivasyonunu frenler. Oksidatif stres, mast hücrelerini uyararak kontrolsüz histamin salınımına yol açar; bu da histamin intoleransı ve mast hücresi aktivasyon sendromu (MCAS) gibi tabloları tetikler. Laboratuvar çalışmalarında selenyum takviyesinin, mast hücrelerinden salınan histamin ve prostaglandin D2 miktarını azalttığı kanıtlanmıştır.

6. Ağır Metal Detoksifikasyonu (Cıva Kalkanı)

En hayati işlevlerinden biri ağır metal detoksifikasyonudur. Selenyum, vücutta cıvaya (Hg) bağlanarak onu nötralize eder ve atılımını sağlar. Ancak cıva yükü fazlaysa (amalgam dolgular, yüksek cıvalı balık tüketimi), vücut elindeki selenyumu cıvayı bağlamak için harcar. Bu durumda antioksidan enzimler (GPx) için selenyum kalmaz, bu da kronik yorgunluğun gizli nedenlerinden biri olarak karşımıza çıkabilir. 

7. Hücresel Koruma ve ER Stresi

Selenyum, endoplazmik retikulum (ER) üzerinde kalsiyum dengesini denetleyerek hücresel stresin (ER stresi) azaltılmasında rol oynar. Ayrıca hücre membranlarını ve beyin gibi lipit içeriği yüksek organelleri peroksidatif hasara karşı koruyarak nörodejenerasyonu (bilişsel yavaşlamayı) engeller.

Selenyum Eksikliği Bulguları ve Klinik Tablolar

Selenyum eksikliği, vücudun antioksidan kapasitesini doğrudan düşürdüğü için çok geniş bir yelpazede belirti verir. Bu bulgular bazen sinsi bir yorgunlukla başlarken, bazen ciddi organ disfonksiyonlarına kadar ilerleyebilir.

1. Metabolik ve Endokrin Sistem

• Tiroid Fonksiyon Bozuklukları: T4'ten T3'e dönüşümün bozulması (hipotiroidi), otoimmün tiroidit (Hashimoto) riski ve antikor düzeylerinde (TPO) artış.
• İnsülin Direnci: Kan şekerinde yükselme ve metabolik sendrom eğilimi.
• Oksidatif Stres: Hücresel düzeyde "paslanma" ve buna bağlı erken yaşlanma belirtileri.

2. Nörolojik ve Psikiyatrik Bulgular

• Bilişsel Fonksiyonlarda Yavaşlama: Beyin sisi, odaklanma güçlüğü ve uzun vadede Alzheimer ile Parkinson hastalığı riskinde artış.
• Duygudurum Bozuklukları: Depresyon, kaygı (anksiyete) bozukluğu ve genel bir huzursuzluk hali.
• Kronik Yorgunluk Sendromu: Mitokondriyal düzeyde enerji üretiminin aksaması.

3. Kas ve İskelet Sistemi

• Kas Fonksiyonları: Yaygın kas zayıflığı, miyopati ve fiziksel performansta düşüş.
• Kronik ve Yaygın Ağrı: Fibromiyalji benzeri tablolar ve oksidatif hasara bağlı kas ağrıları.
• Kashin-Beck Hastalığı: Özellikle büyüme çağında eklem kıkırdaklarının bozulmasıyla seyreden osteoartrit tablosu.

4. Bağışıklık Sistemi ve Enfeksiyonlar

• Viral Yatkınlık: Grip, uçuk ve diğer viral hastalıklara sık yakalanma.
• Uzun COVID: COVID-19 sonrası enflamasyonun sönümlenememesi ve semptomların kronikleşmesi.
• HIV ve Bağışıklık: Mevcut viral yükün artması ve bağışıklık yanıtının zayıflaması.

5. Dermatolojik ve Fiziksel Bulgular

• Saç ve Tırnaklar: Belirgin saç dökülmesi ve tırnak yataklarında beyazlaşma (lökonişi) veya tırnak kırılganlığı.
• Raynaud Fenomeni: Soğukta el ve ayak parmaklarında renk değişimi ve dolaşım bozukluğu.

6. Üreme Sağlığı

• Erkek İnfertilitesi: Sperm motilitesinin (hareketliliğinin) azalması ve sperm yapısının bozulması.
• Kadın Sağlığı: Tekrarlayan düşük riski ve gebelik komplikasyonlarında artış.

7. Kardiyovasküler ve Diğer Sistemler

• Keshan Sendromu: Ağır eksiklikte görülen, kalp kasının zayıflaması (kardiyomiyopati) ve ağır ritim bozuklukları.
• Kanser Riski: Özellikle prostat, akciğer ve kolon kanseri riskinde artış.
• Organ Yetmezliği: Kronik böbrek hastalıklarında tabloyu ağırlaştıran düşük selenyum düzeyleri.

Selenyum Eksikliği Riski Yüksek Olan Gruplar

1. Sindirim Sistemi ve Emilim Bozuklukları (En Büyük Risk Grubu)

Bu gruptaki temel sorun, besinlerle alınan selenyumun bağırsak lümeninden kan dolaşımına geçememesidir.

• Çölyak Hastalığı ve Non-Çölyak Gluten Hassasiyeti: Mukozal hasardaki emilim bozukluğu nedeniyle.
• İnflamatuar Bağırsak Hastalıkları (IBH): Crohn ve Ülseratif Kolit hastaları.
• Cerrahi Müdahaleler: İnce bağırsak operasyonları ve mide küçültme (bariatrik) cerrahisi geçirenler.
• Bağırsak Disbiyozisi: Mikrobiyota bozulması selenyum biyo-yararlanımını doğrudan etkiler.
• Düşük Mide Asidi (Hipoklorhidri): Protein sindirimi bozulduğunda selenyum içeren amino asitlerin emilimi zorlaşır.

2. Beslenme Alışkanlıkları ve Diyet Kısıtlamaları

• Vegan ve Vejetaryen Beslenenler: Hayvansal proteinlerin (et, balık, yumurta) eksikliği riski artırır.
• Batı Tipi Beslenme: İşlenmiş gıdalardan zengin, mineralden fakir diyetler.
• Metiyonin Eksikliği / Az Alımı: Selenyum vücutta genellikle selenometiyonin olarak taşınır; bu amino asidin azlığı taşıma kapasitesini düşürür.
• Toprak Yapısı: Selenyum bakımından fakir topraklarda (Türkiye gibi) yetişen gıdalarla beslenenler.

3. Metabolik ve Genetik Durumlar

• Fenilketonüri (PKU): Çok kısıtlı diyet uygulamak zorunda kaldıkları için.
• İyot Eksikliği Olanlar: İyot ve selenyum tiroid üzerinde birbirine bağımlı çalışır; birinin eksikliği diğerinin tüketimini artırabilir.
• Genetik Varyasyonlar: Selenoprotein sentez genlerinde (SELENOP vb.) polimorfizmi olanlar.

4. Yaşam Tarzı ve Artmış Oksidatif Stres

Bu gruplarda vücut, serbest radikalleri temizlemek için elindeki selenyumu (GPx yoluyla) hızla tüketir.

• Kronik Stres Altındaki Kişiler: Sürekli kortizol ve oksidatif stres yükü.
• Kronik Enflamasyonu Olanlar: Süregelen düşük dereceli enflamasyon depoları eritir.
• Sigara Tüketimi: Serbest radikal yükü nedeniyle selenyum ihtiyacı çok daha yüksektir.
• Ağır Metal Yükü: Özellikle cıva maruziyeti olanlar (amalgam dolgu, sık büyük balık tüketimi).

5. Tıbbi Durumlar ve Yaş Faktörü

• Hemodiyaliz Hastaları: Diyaliz işlemi sırasında selenyum kandan temizlenebilir; bu hastalarda kardiyovasküler riskin bir nedeni de budur.
• Parenteral Beslenenler: Sadece damardan beslenen (TPN) ve karışımına selenyum eklenmeyen hastalar.
• Yaşlılık: Hem iştah azalması hem de emilim kapasitesindeki düşüş nedeniyle.
• Gebelik ve Emzirme Dönemi: Artmış fizyolojik talep nedeniyle eksiklik daha sık görülür.

Selenyum Eksikliği Tanısı ve Laboratuvar Değerlendirmesi

Laboratuvar sonuçlarını yorumlarken, değerlerin "referans aralığında" olması her zaman "optimal fonksiyonda" olduğunuz anlamına gelmez. Özellikle tiroid sağlığı ve kanserden korunma için 90-120 µg/L (mikrogram/litre) bandı genellikle "optimal" aralık olarak kabul edilir.-

Selenyum durumunu değerlendirmek için kullanılan yöntemler şunlardır:

1. Serum/Plazma Selenyumu (Kısa Vadeli Gösterge)

• Nedir: Kanın sıvı kısmındaki selenyum miktarıdır.
• Klinik Yorum: Son birkaç gün içindeki beslenmeyi ve anlık durumu yansıtır. Akut eksiklikleri saptamak için uygundur ancak vücuttaki toplam depo (rezerv) hakkında yanıltıcı olabilir.

2. Eritrosit (Alyuvar) İçi Selenyum (Uzun Vadeli Gösterge)

• Nedir: Kırmızı kan hücrelerinin içindeki selenyum seviyesidir.
• Klinik Yorum: Alyuvarların ömrü yaklaşık 120 gün olduğu için, son 3-4 aylık selenyum durumunu ve doku depolarını yansıtır. Kronik yorgunluk gibi süreçlerde serum değerinden çok daha kıymetlidir.

3. Glutatyon Peroksidaz (GPx) Aktivitesi (Fonksiyonel Gösterge)

• Nedir: Selenyuma bağımlı olan bu ana antioksidan enzimin ne kadar aktif olduğunun ölçümüdür.
• Klinik Yorum: "Vücutta selenyum var mı?" sorusundan ziyade, "Var olan selenyum işini yapıyor mu?" sorusuna yanıt verir. Selenyum düzeyi normal görünse bile GPx aktivitesi düşükse, fonksiyonel bir eksiklikten söz edilebilir.

4. Selenoprotein P (SePP) - (En Hassas Belirteç)

• Nedir: Selenyumun ana taşıyıcı proteinidir.
• Klinik Yorum: Hafif ve orta dereceli eksikliklere karşı serum selenyumundan çok daha hassastır. Karaciğerden dokulara selenyum transferini gösterdiği için beslenme durumunu değerlendirmede "altın standart" kabul edilmeye başlanmıştır.

5. Saç ve Tırnak Analizi

• Klinik Yorum: Geçmişe dönük (aylarca) maruziyeti gösterir ancak dışsal kirlenme (şampuanlar, boyalar) nedeniyle klinik tanıda rutin olarak ilk tercih değildir. Daha çok toksisite (selenozis) şüphesinde anlamlıdır.

Selenyum Takviyesi: Formlar, Dozaj ve Stratejik Kullanım

Takviye kullanımı rastgele değil, ihtiyaca ve hedeflenen klinik tabloya (akut enfeksiyon vs. kronik depo desteği) göre seçilmelidir.

Selenyum Formları: Hangisi, Ne Zaman?

Piyasada bulunan formların vücuttaki kaderi birbirinden farklıdır:

• Selenometiyonin (Organik Form): Besinlerde bulunan doğal formdur. Vücut bunu bir amino asit gibi algılar, dokularda (özellikle kaslarda) depolar ve uzun süreli selenyum rezervi sağlar. Kronik eksikliklerde ve uzun vadeli desteklerde tercih edilir.
• Sodyum Selenit/Selenat (İnorganik Form): Dokularda depolanmaz, doğrudan selenoprotein sentezine girer. Plazma düzeyini organik formdan daha hızlı yükseltir. Viral enfeksiyonlar gibi akut durumlarda (hızlı yanıt istendiğinde) daha efektif olabilir.
• Selenize Maya (L-selenometiyonin içerir): Doğal bir kompleks formdur ve biyo-yararlanımı oldukça yüksektir.

Emilimi Etkileyen Sinerjistler ve Engelleyiciler

• Sinerji Grubu: A, D ve E vitaminleri selenyumun emilimini ve antioksidan etkinliğini artırır. Özellikle E vitamini ve selenyum, hücre zarlarını korumada birbirinin etkisini katlar.
• Vitamin C Paradoksu: C vitamini selenyum ile birlikte alınabilir ancak Sodyum Selenit (inorganik form) kullanıyorsanız C vitamini ile aynı anda almamalısınız. Yüksek doz C vitamini, inorganik selenyumu elementer selenyuma indirgeyerek emilimini bozabilir. Organik formlarda (selenometiyonin) bu sorun yaşanmaz.
• Çinko: Selenyum ve çinko genellikle birlikte çalışır; ancak çok yüksek dozlarda birbirlerinin emilimiyle yarışabilirler.

Dozaj ve "Güvenli Bölge"

• Günlük İhtiyaç: Kadınlarda en az 55 mcg, erkeklerde 70 mcg temel ihtiyaçtır. Fonksiyonel tıp perspektifinde, eksikliği önlemek ve optimal GPx aktivitesi için 90-150 mcg aralığı ideal kabul edilir.
• Üst Limit (UL): Erişkinler için günlük güvenli üst sınır 400 mcg'dir. Tıbbi gözetim olmaksızın bu dozun üzerine uzun süre çıkılmamalıdır.

Kritik Uyarı: İyot ve Tiroid Dengesi

Selenyum ve İyot, tiroid metabolizmasında bir terazinin iki kefesi gibidir.

• Ciddi iyot eksikliği varken tek başına yüksek doz selenyum yüklemek, T4ten T3’e dönüşümü aşırı hızlandırarak iyot depolarını daha da tüketebilir ve tiroid fonksiyonlarını kaosa sürükleyebilir.
• Özellikle Hashimoto hastalarında selenyum; antikor (anti-TPO) seviyelerini düşürmek için çok etkilidir ancak mutlaka iyot durumuyla birlikte takip edilmelidir.

Selenozis (Selenyum Zehirlenmesi)

Doz aşımı durumunda vücut "alarm" verir. Belirtiler genellikle kademeli başlar:

• Sarımsak Kokusu: Nefeste ve terde belirgin sarımsak benzeri koku (en tipik belirti).
• Dermatolojik Sorunlar: Saç dökülmesi, tırnaklarda kolay kırılma ve beyazlaşma, deride kızarıklıklar.
• Sistemik Belirtiler: Bulantı, kusma, metalik tat ve depresif ruh hali.
• Uzun Vadeli Risk: Gereksiz yere ve çok yüksek dozda (yıllarca) selenyum kullanımının tip 2 diyabet riskini hafifçe artırabileceğine dair çalışmalar mevcuttur.

Selenyum İçeriği Yüksek Besinler

Selenyumun besinlerdeki miktarı, bitkinin yetiştiği veya hayvanın otladığı toprağın selenyum zenginliğine doğrudan bağlıdır. Bu nedenle aynı besin, farklı coğrafyalarda 10 kat farklı değerlere sahip olabilir.

1. En Zengin Kaynaklar (Süper Gıdalar)

• Brezilya Cevizi: Tartışmasız en zengin kaynaktır. Tek bir adet Brezilya cevizi yaklaşık 68–91 mcg selenyum içerebilir.
  • Kritik Uyarı: Günde 2-3 adetten fazlası (düzenli tüketimde) selenyum zehirlenmesine (selenozis) yol açabilir. Takviye alıyorsanız bu sayıyı 1 ile sınırlayın.
• Deniz Ürünleri: Ton balığı, sardalya, karides, somon ve istiridye.
  • Not: Balıklardaki selenyumun bir kısmı oradaki cıvayı bağlamak için harcanabilir, bu nedenle biyoyararlanımı bitkilere göre biraz daha değişken olabilir.
• Sakatat ve Etler: Karaciğer, böbrek, kırmızı et ve hindi/tavuk eti. Hayvansal gıdalarda selenyum daha çok selenosistein formundadır.

2. Bitkisel Kaynaklar ve Tohumlar

Bitkilerde selenyum selenometiyonin formunda bulunur ve emilimi oldukça yüksektir (%90 civarı).

• Tohumlar: Ay çekirdeği (çok zengin), kabak çekirdeği, chia, kinoa ve karabuğday.
• Baklagiller: Özellikle çimlendirilmiş mercimek ve maş fasulyesi (çimlendirme biyoyararlanımı artırır).
• Mantarlar: Topraktaki mineralleri emme kapasiteleri yüksektir (istiridye ve şitaki mantarı öne çıkar).
• Sebzeler: Ispanak, pazı gibi yeşil yapraklılar ve brokoli.

3. Diğer Önemli Kaynaklar

• Yumurta: Özellikle sarısı selenyum ve amino asit dengesi açısından değerlidir.

4. Mutfak ve Emilim Sırları

• Pişirme Kayıpları: Selenyum ısıya karşı nispeten dayanıklıdır ancak haşlama sırasında selenyumun bir kısmı haşlama suyuna geçer. Bu nedenle sebzelerin suyunu dökmemek veya buharda pişirmek daha mantıklıdır. Çok yüksek ısılı kızartmalar ise selenyum düzeyini %40'a kadar düşürebilir.
• Sinerji (E Vitamini): Selenyum, E vitamini ile "muhteşem ikili"dir. Birlikte alındıklarında birbirlerinin antioksidan etkisini katlarlar. Örneğin; ay çekirdeği hem selenyum hem de E vitamini içerdiği için mükemmel bir pakettir.
• Amino Asit Gereksinimi: Selenyumun işlenmesi için vücutta yeterli Metiyonin ve Sistein bulunmalıdır. Protein fakiri bir diyette selenyumun hücre içine taşınması ve enzimlere dönüşmesi zorlaşır.
• A, D ve E Vitaminleri: Bu vitaminler yağda çözündüğü için, selenyum içeren öğünlere sağlıklı yağlar eklemek emilimi destekler.

Selenyum Eksikliği: Biyokimyasal Etki ve Klinik Sonuç İlişkisi

⬝⬞⬝

Vücudumuzun paslanmasını önleyen bu güçlü antioksidan, eksikliğinde kronik yorgunluktan nörodejenerasyona kadar geniş bir sorun yelpazesi oluştururken; fazlalığında ise "selenozis" dediğimiz toksik tabloya yol açabilir. Bu nedenle, Brezilya cevizinden gelen doğal desteği veya eczaneden alınan takviyeyi bir strateji dahilinde kullanmak en doğrusudur.

Eğer siz de geçmeyen yorgunluk, tiroid antikorlarında yükseklik veya zihin sisi gibi belirtiler yaşıyorsanız, kan tahlillerinizde sadece serum selenyumuna değil, eritrosit içi düzeylere ve GPx enzim aktivitesine baktırmayı ihmal etmeyin. Unutmayın, sağlığınız bir bütündür ve selenyum bu bütünün en parlak, ancak en hassas parçalarından biridir.