Skip to main content

Non Çölyak Gluten Hassasiyeti Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Fibromiyalji
Non Çölyak Gluten Hassasiyeti Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Çölyak hastalığı testleriniz negatif çıkmasına rağmen ekmek veya makarna yediğinizde karın şişliği, geçmeyen yorgunluk, eklem ağrıları veya beyin sisi yaşıyor musunuz? Yalnız değilsiniz. Tıbbi literatürde Non-Çölyak Gluten Hassasiyeti (NCGH) olarak tanımlanan bu durum, toplumun yaklaşık %6'sını etkileyen, ancak teşhisi en zor konulan tablolardan biridir.

Sadece sindirim sistemini değil; migrenden depresyona, egzama benzeri döküntülerden otoimmün hastalıklara kadar vücudun tamamını etkileyebilen bu klinik tablo, "gizli" bir enflamasyon kaynağı olabilir. Bu yazıda; glutenin ötesinde buğdayın içindeki diğer suçlu proteinleri (ATI, WGA), teşhis kriterlerini, bağırsak florasının rolünü ve iyileşme yol haritasını en güncel bilimsel verilerle inceleyeceğiz.

 Non Çölyak Gluten/Buğday Hassasiyeti 

    2012’den beri tanı kriterleri tanımlanmış, 40 yılı aşkın süredir araştırılan bir klinik tablodur.

  • Çölyak hastalığına benzer semptomlar görülür ancak bağırsakta patolojik değişiklik ve otoimmün antikorlar (anti-transglutaminaz, anti-endomizyum) gelişmez.

  • Toplumun yaklaşık %6’sını etkileyebilir. 

  • 5 hastadan birinin akrabaları arasında çölyak hastası vardır.

  • Gluten hassasiyeti olan hastalar takip edildiklerinde 5 hastadan biri, birkaç sene içinde çölyak hastalığı tanısı alır. 

  • Kadınlarda 5 kat daha sık ve genellikle 40 yaş sonrası görülür.

Klinik Bulgular

🔸Sindirim Sistemi

  • Karın ağrısı, şişkinlik, gaz (%90)

  • İshal (%50), kabızlık (%25)

  • %50’sinde IBS

  • %40’ında laktoz intoleransı

  • Mide ağrısı, bulantı, reflü

  • Ağız aftları

  • Geğirme

🔸Nörolojik ve Sistemik

🔸Dermatolojik

  • Dermatit, ürtiker, egzama benzeri lezyonlar (kolun arka, bacağın ön yüzünde, dirsekte, el sırtında, dizlerde, göğüs ve boyunda kızarıklıklar) 

  • Sedef benzeri döküntüler. Çok kaşıntılı lezyonların üstünde pullanma ve kepeklenme görülebilir

  • Cilt biyopsisinde inflamasyon 

🔸Psikolojik

🔸Hematolojik 

🔸Otoimmünite

  • Obez hastalarda atopik ve otoimmün hastalık riski yüksek (%40)

  • Hastaların %15’inde otoimmün hastalık (Hashimoto, Graves, sedef vb.)

  • Myastenia gravis, atrofik otoimmün gastrit, skleroderma, Tip I diyabet ve Crohn hastalığı sıklığı toplum sıklığından yüksektir

🔸Diğer

  • Kilo kaybı

  • Obezite

  • %20’sinde alerji 

Tanı ve Laboratuvar 

🔹Tanıyı Destekleyen Laboratuvar Bulguları

  • Anti-gliadin IgG artışı (deamidasyon öncesi gliadin)

  • Zonulin düzeylerinde yükselme

  • ANA pozitifliği (özellikle HLA DQ2-DQ8 genetik pozitifliği olan kimselerde)

  • IgA eksikliği, dışkıda sekretuar IgA eksikliği

  • FAB2 ve sCD14 düzeylerinde artış

  • D vitamini, demir, folik asit, magnezyum ve çinko eksiklikleri

  • Hastaların yaklaşık yarısı HLA DQ2 veya DQ8 pozitiftir (toplumda HLA DQ2-DQ8 pozitiflik oranı %30’dur, ailede akraba evliliği varsa olasılık artar).

🔹Tanı Kriteri

  • Gluten/buğday/tahıl kesildikten sonra semptomların gerilemesi

  • Yeniden tüketimle semptomların tekrar ortaya çıkması

🔹Oniki Parmak Bağırsağı Biyopsisi Bulguları

  • Hastaların biyopsilerinde çölyak hastalığındaki gibi bulgular bulunmaz, hafif düzeyde hücre infiltrasyonu görülebilir.

  • Enflamatuar hücre artışı olan ancak çölyak tanısı almayan hastaların 2 yıllık izleminde:

    • %27’si çölyak hastalığı

    • %22’si non-çölyak gluten/buğday hassasiyeti

    • Geri kalanlarda: otoimmün tiroidit, SIBO, Helicobacter pylori enfeksiyonu, kolit, Crohn hastalığı, buğday alerjisi gelişmiş.

bagirsaklar artmis bagirsak gecirgenligi n1

Glutene Nasıl Hassas Hale Geliriz: Bağırsak Florası ve Geçirgenlik Artışı

Non çölyak gluten/buğday hassasiyetinin ortaya çıkışı sürecini başlatan faktörün bağırsak florasındaki değişiklikler (disbiyozis) sonrasında ortaya çıkan artmış bağırsak geçirgenliği ve doğumsal bağışıklık sisteminin aktivasyonu sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir.

🔸Mikrobiyota Değişiklikleri

  • Faecalibacterium prausnitzii, Eubacterium roseburia, Akkermansia muciniphila ve bifidobakterlerde azalma

  • Bütirat üretimi azalır 

    • Epitel savunması zayıflar, bağırsak hücreleri dış etkenlere savunmasız kalır

    • IgA düzeyleri düşer → immün koruma azalır

    • Bağırsak hücrelerinin enerji kaynağı eksilir, hücrelerin farklılaşması ve tamiri sekteye uğrar

    • Müsin tabakası zarar görür 

    • Epitelyal antimikrobiyal peptidlerin üretimi azalır → immün koruma azalır

    • Sıkı bağlantılar zarar görür; bağırsaklar geçirgen hale gelir

    • Bağırsak cidarından LPS geçişi başlar; geçirgenlik artar

    • Kalın bağırsakta parmaksı çıkıntılarda silinme ve bağırsak hücrelerinin ölümü gerçekleşir

    • İnce ve kalın bağırsakta intestinal alkalen fosfataz azalır

🔸Artmış Geçirgenlik ve İmmün Aktivasyon

  • LPS ve flajellin gibi bakteriyel ürünlere karşı bağışıklık yanıtı oluşur

  • FABP2 düzeyleri yükselir

  • Sıkı bağlantılar zarar görmesi sonucu zonulin düzeyleri artar 

  • Gliadin ve ATI (amilaz tripsin inhibitörü) gibi buğday proteinleri doğumsal bağışıklığı uyarır

LPS’e karşı gelişen bağışıklık yanıtı ve enflamasyon, bu hastaların bilişsel problemleri ve beyin sisinin önemli etkenlerinden kabul edilmektedir. 

Çölyak hastalığından farklı olarak non çölyak gluten/buğday hassasiyetinde ince bağırsağın baş ve son kısımları ve kalın bağırsak etkilenir. 

Gluten Ve Gliadin Dışında Hangi Buğday Proteinleri Zarar Verir?

Amilaz tripsin inhibitörleri (ATI)

ATI’ler tahıl proteinlerinin %2–4’ünü oluşturur, sindirime dirençlidir

  • Makrofaj, monosit ve dendritik hücreleri aktive eder → sitokin salınımı

  • Sıkı bağlantılara zarar verir→ Geçirgenlik artışına neden olur

  • Genetik olarak modifiye tahıllarda ATI miktarı daha yüksektir

  • Pişirme/işleme ATI’leri azaltmaz

  •  ATI’ların doğumsal bağışıklık uyarıcı etkisi çölyak hastalarında, gluten/buğday hassasiyeti olan hastalarda ve normal insanlarda benzer düzeydedir. Ancak bağırsak çeperinde enflamasyon olduğu zaman bağışıklık sistemini uyarıcı etkisi çok daha yüksektir.

  • Fırıncı astımı ve buğday alerjisinde kötüleşmeye neden olur

  • Nitratlarla birleşerek bağışıklık sistemini daha fazla uyarabilir

Buğday rüşeymi aglütininleri (WGA) 

  • Bağırsak geçirgenliğini artırır

  • Sitokin salgılanmasına neden olur

  • Mast hücrelerinden histamin salgılanmasına yol açar

  • Enflamasyon artışına neden olur

Problem Proteinler Dışında Bir Besin Maddesinde Olabilir mi? Karbonhidratlar, Lipitler ve FODMAP Etkisi

  • Tahıllardaki fruktan, FODMAP (özellikle laktoz) ve lipitler sindirim sistemi semptomlarına neden olur: Gaz, şişkinlik, ishal görülebilir

  • Gluten-free un tüketen hastalarda semptomların geri dönmesinde FODMAP etkisi olabilir

Bir Diğer Suçlu: Alerjiler ve Histamin İntoleransı

  • Hastaların %20’sinde alerji görülür: en sık etkenler: ev akarı, ısırgan otu, nikel, kedi/köpek tüyü, kabuklu deniz ürünleri ve çimendir. 

  • Atopi ve çocukluk çağı besin alerjisi öyküsü yaygındır

  • Bağırsakta enflamasyon ve bağırsak hücresi harabiyetine bağlı DAO enzim düzeyleri düşer ve histamin intoleransı gelişir

  • Nikel alerjisi toplumda %15 görülürken, kronik yorgunlukta bu oran %36’ya kadar çıkabilir. Yorgunluğu ön planda olan hastalarda civa toksisitesi ve tiroid otoantikorları saptanabilir

  • Bazı hastalarda mast hücresi aktivasyonu sendromu görülebilir. 

Koruyucu Mekanizmalar ve Risk Faktörleri: Koruyucu Kalkan Zarar Görürse

🔸İntestinal Alkalen Fosfataz (IAP)

  • Bakteri duvarı LPS’leri etkisiz hale getirir (mide asidi ile birlikte)

  • İnce ve kalın bağırsaklarda bulunur

  • Enflamasyonu azaltır

  • Sıkı bağlantıların tamirini destekler

  • Bütirat IAP düzeylerini artırır

  • Sitokinler IAP düzeylerini düşürür

  • Düşük IAP → artmış LPS → artmış geçirgenlik → enflamasyon kısır döngüsüne neden olur

🔸LPS artırıp, IAP Düzeylerini Düşüren Faktörler

  • Trans/doymuş yağlar, hayvansal protein ağırlıklı beslenme (Batı tipi beslenme)

  • Lif ve polifenol eksikliği

  • Aşırı egzersiz, kronik stres

  • Düşük HDL düzeyleri ( metabolik sendrom, dislipidemi, kilolu ve/veya hareket etmeyen hastalar) nedeniyle LPS temizliği azalır ve enflamasyon artar 

🔸Folik asit ve demir

  • Düşük düzeylerde bağırsak mukozasında bağışıklık hücreleri (intraepitelyal lenfositozis) görülmesi olasılığı daha yüksektir

Tedavi Yaklaşımı: Sadece "Gluteni Kesmek" Yeterli mi?

Non-Çölyak Gluten Hassasiyeti sadece bir "tahıl sindirememe" sorunu değil; bağırsak geçirgenliği, mikrobiyota dengesizliği (disbiyozis) ve bağışıklık sistemi aktivasyonu ile giden çok faktörlü bir süreçtir. Bu nedenle tedavi yaklaşımı bütüncül olmalıdır.

Sadece glutensiz beslenmek, semptomları hafifletse de altta yatan hasarı onarmak için genellikle tek başına yeterli değildir. Tedavide asıl hedefler şunlar olmalıdır:

  1. Eliminasyon: Sadece gluteni değil; ATI, WGA tümüyle ve gerekirse FODMAP kaynaklarını içeren tetikleyici besinleri diyetten geçici bir süre çıkarmak.

  2. Bağırsak Onarımı: Bozulan "sıkı bağlantıları" onarmak için kolajen, kemik suyu, glutamin ve polifenollerden zengin beslenmek.

  3. Mikrobiyota Restorasyonu: Kaybolan Faecalibacterium prausnitzii, Bifidobakteri ve Akkermansia gibi dost bakterileri geri kazanmak için fermente gıdalar ve lif (prebiyotik) çeşitliliğini artırmak.

  4. Enflamasyon Kontrolü: İntestinal Alkalen Fosfataz (IAP) düzeylerini artırmak ve LPS toksisitesini azaltmak için trans yağlardan kaçınmak ve omega-3/zeytinyağı tüketimini artırmak.

🌾

Yıllardır süren "sebebi bulunamayan" ağrılarınızın, kronik yorgunluğunuzun veya dirençli kilonuzun altında, tabağınızdaki masum görünen buğday yatıyor olabilir.

Eğer çölyak testleriniz negatif olduğu halde buğday ürünleri tükettiğinizde kendinizi "hasta" hissediyorsanız, bu durumu psikolojik bir kuruntu olarak görmeyin. Vücudunuz size bağırsağındaki savunma hattının (bariyerin) zayıfladığını ve yardıma ihtiyacı olduğunu söylüyor olabilir. Doğru bir eliminasyon diyeti ve bağırsak onarım protokolü ile hem sindirim sisteminizi hem de beyninizi bu "sisli" tablodan kurtarmak mümkündür.

Referanslar

  • Volta U, De Giorgio R, Caio G, Uhde M, Manfredini R, Alaedini A. Nonceliac Wheat Sensitivity: An Immune-Mediated Condition with Systemic Manifestations. Gastroenterol Clin North Am. 2019;48(1):165-182. doi:10.1016/j.gtc.2018.09.012.
  • Volta U, Bardella MT, Calabrò A, Troncone R, Corazza GR; Study Group for Non-Celiac Gluten Sensitivity. An Italian prospective multicenter survey on patients suspected of having non-celiac gluten sensitivity. BMC Med. 2014;12:85. doi:10.1186/1741-7015-12-85.
  • Balakireva AV, Zamyatnin AA. Properties of Gluten Intolerance: Gluten Structure, Evolution, Pathogenicity and Detoxification Capabilities. Nutrients. 2016;8(10):644. doi:10.3390/nu8100644.
  • Cutaneous Manifestations of Non-Celiac Gluten Sensitivity: Clinical Histological and Immunopathological Features. PMID: 26389946.
  • Losurdo G, Piscitelli D, Giangaspero A, et al. Evolution of nonspecific duodenal lymphocytosis over 2 years of follow-up. World J Gastroenterol. 2015;21(24):7545-7552. doi:10.3748/wjg.v21.i24.7545.
  • Carroccio A, D'Alcamo A, Cavataio F, et al. High Proportions of People With Nonceliac Wheat Sensitivity Have Autoimmune Disease or Antinuclear Antibodies. Gastroenterology. 2015;149(3):596-603.e1. doi:10.1053/j.gastro.2015.05.040.
  • Losurdo G, Principi M, Iannone A, et al. Extra-intestinal manifestations of non-celiac gluten sensitivity: An expanding paradigm. World J Gastroenterol. 2018;24(14):1521-1530. doi:10.3748/wjg.v24.i14.1521.
  • Isasi C, Colmenero I, Casco F, et al. Fibromyalgia and non-celiac gluten sensitivity: a description with remission of fibromyalgia. Rheumatol Int. 2014;34(11):1607-1612. doi:10.1007/s00296-014-2990-6.
  • Fritscher-Ravens A, Schuppan D, Ellrichmann M, et al. Confocal endomicroscopy shows food-associated changes in the intestinal mucosa of patients with irritable bowel syndrome. Gastroenterology. 2014;147(5):1012-20.e4. doi:10.1053/j.gastro.2014.07.046.
  • Raftery T, Martineau AR, Greiller CL, et al. Effects of vitamin D supplementation on intestinal permeability, cathelicidin and disease markers in Crohn's disease. United European Gastroenterol J. 2015;3(3):294-302. doi:10.1177/2050640615572176.
  • Mansueto P, Soresi M, La Blasca F, Fayer F, D'Alcamo A, Carroccio A. Body Mass Index and Associated Clinical Variables in Patients with Non-Celiac Wheat Sensitivity. Nutrients. 2019;11(6):1220. doi:10.3390/nu11061220.
  • Molina-Infante J, et al. Systematic review: noncoeliac gluten sensitivity. Aliment Pharmacol Ther. 2015. doi:10.1111/apt.13155.
  • Usai-Satta P, Bassotti G, Bellini M, Oppia F, Lai M, Cabras F. Irritable Bowel Syndrome and Gluten-Related Disorders. Nutrients. 2020;12(4):1117. doi:10.3390/nu12041117.
  • Roszkowska A, Pawlicka M, Mroczek A, Bałabuszek K, Nieradko-Iwanicka B. Non-Celiac Gluten Sensitivity: A Review. Medicina (Kaunas). 2019;55(6):222. doi:10.3390/medicina55060222.
  • Zevallos VF, Raker V, Tenzer S, et al. Nutritional Wheat Amylase-Trypsin Inhibitors Promote Intestinal Inflammation via Activation of Myeloid Cells. Gastroenterology. 2017;152(5):1100-1113.e12. doi:10.1053/j.gastro.2016.12.006.
  • Caminero A, McCarville JL, Zevallos VF, et al. Lactobacilli Degrade Wheat Amylase Trypsin Inhibitors to Reduce Intestinal Dysfunction Induced by Immunogenic Wheat Proteins. Gastroenterology. 2019;156(8):2266-2280. doi:10.1053/j.gastro.2019.02.028.
  • Ziegler K, Neumann J, Liu F, et al. Nitration of Wheat Amylase Trypsin Inhibitors Increases Their Innate and Adaptive Immunostimulatory Potential in vitro. Front Immunol. 2019;9:3174. doi:10.3389/fimmu.2018.03174.
  • Chladkova B, Kamanova J, Palova-Jelinkova L, Cinova J, Sebo P, Tuckova L. Gliadin fragments promote migration of dendritic cells. J Cell Mol Med. 2011;15(4):938-948. doi:10.1111/j.1582-4934.2010.01066.x.
  • Junker Y, Zeissig S, Kim SJ, et al. Wheat amylase trypsin inhibitors drive intestinal inflammation via activation of toll-like receptor 4. J Exp Med. 2012;209(13):2395-2408. doi:10.1084/jem.20102660.
  • Clemente E, Efthymakis K, Carletti E, et al. An explorative study identifies miRNA signatures for the diagnosis of non-celiac wheat sensitivity. PLoS One. 2019;14(12):e0226478. doi:10.1371/journal.pone.0226478.
  • Alaedini A, Latov N. Transglutaminase-independent binding of gliadin to intestinal brush border membrane and GM1 ganglioside. J Neuroimmunol. 2006;177(1-2):167-172. doi:10.1016/j.jneuroim.2006.04.022.
  • Rinninella E, Cintoni M, Mele MC, Gasbarrini A. Irritable Bowel Syndrome (IBS) and Non-Celiac Gluten Sensitivity (NCGS): Where Is the Culprit Hiding? Nutritional Tips for Gastroenterologists. Nutrients. 2019;11(10):2499. doi:10.3390/nu11102499.
  • Shahbazkhani B, Fanaeian MM, Farahvash MJ, et al. Prevalence of Non-Celiac Gluten Sensitivity in Patients with Refractory Functional Dyspepsia: a Randomized Double-blind Placebo Controlled Trial. Sci Rep. 2020;10:2401. doi:10.1038/s41598-020-59532-z.
  • Pruimboom L, Fox T, Muskiet FA. Lactase persistence and augmented salivary alpha-amylase gene copy numbers might have been selected by the combined toxic effects of gluten and (food born) pathogens. Med Hypotheses. 2014;82(3):326-334. doi:10.1016/j.mehy.2013.12.020.
  • Jönsson T, Memon AA, Sundquist K, et al. Digested wheat gluten inhibits binding between leptin and its receptor. BMC Biochem. 2015;16:3. doi:10.1186/s12858-015-0032-y.
  • Carroccio A, D'Alcamo A, Iacono G, et al. Persistence of Nonceliac Wheat Sensitivity, Based on Long-term Follow-up. Gastroenterology. 2017;153(1):56-58.e3. doi:10.1053/j.gastro.2017.03.034.
  • Elli L, Marinoni B. Gluten Rhapsody. Nutrients. 2019;11(3):589. doi:10.3390/nu11030589.
  • Losurdo G, Piscitelli D, Pezzuto F, et al. T Helper Lymphocyte and Mast Cell Immunohistochemical Pattern in Nonceliac Gluten Sensitivity. Gastroenterol Res Pract. 2017;2017:5023680. doi:10.1155/2017/5023680.
  • Leccioli V, Oliveri M, Romeo M, Berretta M, Rossi P. A New Proposal for the Pathogenic Mechanism of Non-Coeliac/Non-Allergic Gluten/Wheat Sensitivity: Piecing Together the Puzzle of Recent Scientific Evidence. Nutrients. 2017;9(11):1203. doi:10.3390/nu9111203.
  • D'Alcamo A, Mansueto P, Soresi M, et al. Contact Dermatitis Due to Nickel Allergy in Patients Suffering from Non-Celiac Wheat Sensitivity. Nutrients. 2017;9(2):103. doi:10.3390/nu9020103.
  • Carroccio A, Mansueto P, D'Alcamo A, Iacono G. Non-celiac wheat sensitivity as an allergic condition: personal experience and narrative review. Am J Gastroenterol. 2013;108(12):1845-1853. doi:10.1038/ajg.2013.353.
  • Liu PH, Lebwohl B, Burke KE, et al. Dietary Gluten Intake and Risk of Microscopic Colitis Among US Women without Celiac Disease: A Prospective Cohort Study. Am J Gastroenterol. 2019;114(1):127-134. doi:10.1038/s41395-018-0267-5.
  • Harper L, Bold J. An exploration into the motivation for gluten avoidance in the absence of coeliac disease. Gastroenterol Hepatol Bed Bench. 2018;11(3):259-268.
Son Güncelleme: 10 Ekim 2026
Yazar Dr. Banu Taşcı Fresko

Dr. Banu Taşcı Fresko

Nöroloji Uzmanı, Fonksiyonel Tıp Hekimi (IFMCP)