Buğday Proteinleri ve Bağışıklık Sistemi: Moleküler Bir Bakış Açısı

Modern tıpta buğday tartışmaları genellikle sadece gluten üzerinden yürütülse de, tablo aslında çok daha karmaşıktır. Bu makale, buğdayın immünojenik yapısını; sadece gluteni değil, bağışıklık sistemini doğrudan uyaran buğday ruşeymi agglutinini (WGA) ve amilaz tripsin inhibitörlerini (ATI) mercek altına almaktadır. İnsan fizyolojisinin evrimsel süreçte tahıllara adaptasyonu, modern tarım ilaçlarının (glifosat) bağırsak mikrobiyotası üzerindeki yıkıcı etkisi ve non çölyak gluten hassasiyeti'nin nörolojik yansımalarını moleküler düzeyde inceliyoruz.

Bugün dirençli migren ataklarından beyin sisine, kronik yorgunluktan otoimmün hastalıklara ve sindirim krizlerine kadar pek çok klinik tablonun arkasında tek bir ortak sanık kürsüye çıkarılıyor: buğday ve gluten. Ancak insanlığın milyonlarca yıllık evrimsel serüveninde son derece yeni bir besin olan modern buğdayı incelerken, resmi sadece "gluten" üzerinden okumak büyük bir eksikliktir. Son 50 yılda geçirdiği genetik ve endüstriyel değişimlerle modern buğday; sadece gluten miktarını artırmakla kalmamış; amilaz tripsin inhibitörleri (ATI) ve buğday rüşeymi agglutinini (WGA) gibi doğuştan bağışıklığı doğrudan tetikleyen proteinleri ve tarımda yaygınlaşan glifosat gibi mikrobiyota sabotajcılarını da hayatımıza sokmuştur. Dolayısıyla karşımızdaki tablo basit bir hazımsızlık problemi değil, vücudun hiç tanımadığı moleküllerle girdiği sistemik bir bağışıklık savaşıdır.

Bu kapsamlı bölümde; buğdayın 12 bin yıl önce başlayan evrimsel kırılma noktasından yola çıkarak, sindirilemeyen tahıl proteinlerinin bağırsak bariyerini nasıl yıktığını ve sinir sistemine sızan morfin benzeri bileşikleri (ekzorfinler) nasıl ürettiğini inceleyeceğiz. Çölyak hastalığından non çölyak gluten/buğday hassasiyetine uzanan klinik yelpazeyi, modern tarım ilaçlarının bağırsak florasındaki yıkıcı etkilerini (disbiyozis) ve glutensiz beslenirken düşülen metabolik tuzakları tüm mekanizmalarıyla deşifre ediyoruz.

𖤉𖨆 Buğday: Evrimsel Perspektif

• İnsan yaklaşık 2 milyon yıl boyunca tahılsız veya çok az tahılla beslendi.

• Tarım devrimiyle birlikte (yaklaşık 12.000 yıl önce) buğday ve diğer tahıllar düzenli beslenmeye girdi.

• Tarım devriminden sonra geçen süre; 100 metrelik koşunun son yarım metresine, son 50 sene son 2.5 milimetresine tekabül eder.

• Son 50 yılda buğdayın genetik yapısı ve pişirme şekli değişti:

𖤉𖨆 Gluten ve Diğer Proteinler

Bir buğday tanesi, tüm tahıllar gibi nişasta, protein ve yağlardan oluşur. Tanenin en baskın ve fonksiyonel protein kompleksi glutendir. Gluten, temelde gliadin ve glutenin adı verilen iki ana protein fraksiyonunun (peptid zincirinin) birleşmesiyle oluşur. Ancak buğdayın bağışıklık sistemi, sinir sistemi ve bağırsak bariyeri üzerindeki yıkıcı etkilerini sadece glutene bağlamak resmi eksik bırakır; tahılın yapısındaki diğer immünonutrisyonel proteinler de en az gluten kadar etkindir.

1. Çözülemeyen Düğüm: Gluten (Gliadin ve Glutenin)

Gluten, suyla birleştiğinde hamura elastikiyetini ve viskozitesini veren devasa bir protein ağıdır. İnsan sindirim sistemi için bu molekülü asıl tehlikeli kılan özellik, tam olarak sindirilemez oluşudur.

• Sindirilemeyen peptid yapısı: Gliadin molekülü, insan mide asidi ve pankreas enzimleri (pepsin, tripsin) tarafından tamamen parçalanamayan prolin ve glutamin amino asitleri açısından son derece zengindir. Bu durum, bağırsak lümeninde sindirilmemiş büyük peptid fragmanlarının kalmasına neden olur.

• Zonulin tetiklenmesi ve geçirgen bağırsak: Bu sindirilmemiş gliadin fragmanları (özellikle p31-43 ve p57-68 peptidleri), bağırsak epitel hücrelerindeki CXCR3 reseptörlerine bağlanır. Bu bağlanma, hücreler arasındaki sıkı bağları (Tight Junctions) bir kilit gibi açan zonulin proteininin kontrolsüzce salgılanmasına yol açar. Sonuç; histamin, toksinler ve sindirilmemiş gıdaların kana sızdığı geçirgen bağırsak tablosudur.

• İmmünoraktivite: Genetik yatkınlığı (HLA-DQ2/DQ8) olan bireylerde, doku transglutaminaz (tTG) enzimi bu gliadin peptidlerini deamide ederek bağışıklık sistemi için çok daha agresif ve "yabancı" bir forma sokar; bu da otoimmün yanıtın (Çölyak hastalığının) fitilini ateşler.

2. Buğday Rüşeymi Agglutinini (WGA - Wheat Germ Agglutinin)

WGA, buğdayın embriyo kısmında (rüşeym) bulunan ve bitkiyi dış zararlılardan koruyan güçlü bir lektindir.

• Hücresel yapışma: Karbonhidrat bağlayıcı bir protein olan WGA, bağırsak epitel hücrelerinin yüzeyindeki glikoproteinlere (özellikle N-asetilglukozamin zincirlerine) doğrudan yapışır.

• Mutlak direnç: Tamamen sindirilemez bir yapıdadır; pişirme, endüstriyel öğütme, suda bekletme, fermente etme veya çimlendirme gibi geleneksel yöntemlerle aktivitesi ve yapısı asla bozulmaz.

• Bağışıklık reaktivitesi: Bağırsak çeperine yapıştığı andan itibaren epitelyal hücre hasarına yol açar ve proinflamatuar sitokin salınımını tetikler. Makrofajları ve T hücrelerini doğrudan aktive ederek, özellikle  non çölyak gluten hassasiyeti olan bireylerde kronik enflamatuar ve otoimmün süreçleri başlatır.

• Sistemik sızıntı ve nöroenflamasyon: Küçüklüğü ve yapısı sayesinde bağırsak bariyerini aşabilen WGA, dolaşıma katılarak kan-beyin bariyerini de geçebilir. Beyindeki mikrogliya hücrelerini uyararak beyin sisi, anksiyete ve nöroenflamasyon süreçleriyle doğrudan ilişkilendirilir.

3. Amilaz Tripsin İnhibitörleri (ATI)

ATI’ler, buğdayın böcek ve parazit saldırılarına karşı kendini savunmak için ürettiği doğal haşere ilaçlarıdır.

• Enzim Blokajı: Temel görevleri, tahılı tüketmeye çalışan canlıların nişasta ve protein sindiren enzimlerini (amilaz ve tripsin) bloke etmektir.

• Doğumsal Bağışıklık Aktivasyonu: ATI'ler, klasik gluten alerjisinden veya antikor yanıtından tamamen bağımsız olarak, bağırsaktaki dendritik hücreler ve makrofajlar üzerindeki Toll-Like Reseptör 4 (TLR4) sinyal yolunu doğrudan uyarır. Bu uyarı, doğuştan gelen bağışıklık sistemini (innate immunity) sürekli bir alarm durumuna geçirir.

• Siyez ve emmer gibi eski buğday türlerinde ATI miktarı oldukça düşükken; son 50 yılda geliştirilen modern, hibrit ve hekzaploid (büyük kromozomlu) endüstriyel buğday türlerinde ATI miktarı böcek direncini artırmak adına yükseltilmiştir.

• Sürekli Enflamasyon: Tıpkı WGA gibi pişirme, kaynatma veya fırınlama ile aktivitesini kaybetmez. Besin yoluyla her alım, bağırsakta düşük yoğunluklu ama kalıcı ve sistemik bir kronik enflamasyona neden olur.

4. Proteaz İnhibitörleri ve Ekzorfin Tehlikesi

Bu bileşikler, proteinlerin yapı taşlarına ayrılmasını sağlayan proteaz enzimlerini (özellikle sindirim sistemindeki pepsin ve kemotripsini) inhibe ederek çalışır.

• Kısır Döngü (Glutenin Parçalanamaması): Proteaz inhibitörleri ortamda aktif olduğunda, zaten prolin ve glutamin bağları yüzünden sindirilmesi çok zor olan gluten zincirleri hiç parçalanamaz. Sonuçta bağırsakta yoğun miktarda yarı sindirilmiş protein artığı kalır.

• Glutenin tam olarak sindirilemeyip proteinaz inhibitörleri nedeniyle büyük peptitler halinde kalması, gluteomorfin (ekzorfin) adı verilen morfin benzeri peptidlerin açığa çıkmasına yol açar.

• Geçirgen bağırsaktan kana karışan bu ekzorfinler, kan-beyin bariyerini aşarak beyindeki opioid reseptörlerine bağlanır. Bu durum; dopaminerjik ve opioiderjik sistemleri sabote ederek beyin sisi ve dikkat dağınıklığı, migren atakları, ani tatlı/karbonhidrat aşermeleri ve duygu durum dalgalanmalarına (anksiyete/depresyon) doğrudan katkıda bulunur.

𖤉𖨆 Lektinler ve Sindirime Direnç

Doğada buğdayın sindirilmemesi, soyun devamı için avantajdır, bunun için tahıl ve bakliyat tohumları, sindirilmeyi engelleyen lektinler içerir

Bunlardan prolamin ve agglutininler bağışıklık sistemini direkt olarak uyarırlar. İnsan vücudu bu proteinleri tam olarak sindiremez ve bağışıklık sistemiyle çatışma başlar

Besin maddelerini bağlayarak, vitamin ve mineral eksikliklerine neden olurlar

Hayvan çalışmalarında ayrıca bağırsak emici yüzeyine ve villuslara zarar verdikleri gösterilmiştir.

• Prolaminler

Proteaz inhibitörü içerirler.

- Buğday → gliadin

- Çavdar → sekalin

- Arpa → hordein

- Mısır → zein

- Yulaf → avenin

- Kepekli pirinç → Orzenin

- Sorgum →Kafirin

• Agglutininler

- Buğday ruşeymi agglutinini

𖤉𖨆 Glutenin Vücuda Etki Mekanizmaları

Gluten ve diğer tahıl proteinleri şu yollarla zarar verebilir:

• Bağırsak geçirgenliğini arttırarak

• Bağırsak içi ve çevresinde bağışıklık sistemini uyararak

• Vücut dokularıyla moleküler benzerlik nedeniyle otoimmün yanıt ve çapraz reaksiyona neden olarak

• Tip I ve tip IV alerjik yanıtlara (özellikle nikel alerjisi) neden olarak

• Besin, histamin ve FODMAP  intoleransı gelişimine neden olarak

• Parmaksı çıkıntıların (villus) hasarı sonucu malabsorbsiyon (emilim bozukluğu) yol açarak

• Tam sindirilemeyen proteinlerden ekzorfin (gluteomorfin) oluşumu ile eksitotoksik etki

• Oksidatif strese neden olarak

𖤉𖨆 Klinik Tablolar

Buğday Alerjisi

• IgE aracılı yanıtla oluşur

• Buğday ve içindeki proteinlere (gluten, gliadin, buğday rüşeymi agglütinini ve alfa amilaz inhibitörleri) ve buğday tohumu peroksidazlarına karşı gelişir

• Semptomlar: Ürtiker, atopik dermatit, anjioödem, sindirim sistemi (bulantı, karın ağrısı), bronkospazm, anafilaksi

• Erişkinlerde sadece gaz, hazımsızlık ve ishal ile seyredebilir. 

• Fırıncı astımı nedenidir

• Türkiye’de süt ürünlerinden sonra en sık gıda alerjisidir

Çölyak Hastalığı

• Gliadine karşı oluşan otoimmün yanıt nedeniyle gelişir. Gelişen villus atrofisi sonucu makro ve mikrobesin emilim bozukluğu ortaya çıkar. 

• Genetik yatkınlığı olan insanlarda, her yaşta görülebilir

• Emilim bozuklukları, büyüme gelişme geriliği, ishal, gaz, kilo kaybı, bulantı, kusma, anemi, yorgunluk, kas ağrıları, kemik erimesi ve diş problemleri görülür

• Bazı hastalarda merkezi ve çevresel (periferik) sinir sistemi tutulumu, pankreas, safra kesesi, karaciğer ve dalakta problemler ve kısırlık görülebilir

• Asemptomatik olabilir, yani hiçbir bulgu vermeyebilir.

• Sadece IBS benzeri bulgular ile seyredbilir.

• Duygu durum bozuklukları, gluten ataksisi (dengesizliği), tiroid fonksiyon bozuklukları ve cilt problemleri ile de görülebilir.

• Çok nadiren bazı hastalarda bağırsak lenfoması gelişebilir.

•  Ekstraintestinal çölyak hastalığının en sık ortaya çıkış şekli migren ağrısı ve kemik erimesidir.

• Tanı: Seroloji (antikorlar) + biyopsi

• Tedavi: %100 glutensiz beslenme

Non-Çölyak Gluten/Buğday Hassasiyeti (NÇG/BH)

• Buğday amilaz tripsin inhibitörleri ve diğer tahıl prolamin ve lektinlerine karşı doğumsal  bağışıklık sistemi aktivasyonu nedeniyle ortaya çıkar

• Çölyak hastası ve buğday alerjisi olmadığı testlerle belirlenmiş olan kişilerde, gluten alımı sonrasında ortaya çıkan bulgulardır.

• Semptomlar: İshal, şişkinlik, kramp, karın ağrısı, ishal ve/veya kabızlık gibi irritabl bağırsak sendromu bulguları, beyin sisi, depresyon, baş dönmesi, kulak çınlaması, dikkat dağınıklığı, anemi, deri döküntüleri, eklem ağrısı, fibromiyalji, kemik erimesi, bacak sinirlerinde harabiyet (polinöropati), baş ağrısı ve migren, kronik yorgunluk

• Tanı: Eliminasyon diyeti + semptom takibi

• Çapraz reaksiyonlar: Gluten ve gliadin, süt ürünleri, psödotahıllar ve baklagiller ile çapraz reaksiyona girebilir.   

• Gluten tüketiminin kötüleştirdiği nikel alerjisi ve histamin intoleransı semptomları artırabilir.

𖤉𖨆 Bağırsak Mikrobiyotası ve Disbiyozis

• Gluten,  bağırsak mikrobiyotasında denge bozulmasına (disbiyozis) neden olur

• SİBO (ince bağırsakta aşırı bakteri üremesi) gelişebilir

• İnfantil koliğe neden olabilir

• İrritabl bağırsak sendromu ortaya çıkabilir

• Disbiyozis, serotonin metabolizmasında bozulma yaparak depresyon ve anksiyeteye neden olabilir.

𖤉𖨆 FODMAP hassasiyeti ve fruktanlar

• Fruktanlar; çok sayıda fruktoz molekülünün bir araya gelmesi ile oluşan karbonhidratlardır.

• Bağırsakta fermentasyon sonucu gaz oluşumu ve ozmotik etki ile bağırsakta sıvı artışına neden olurlar.

• Karın ağrısı, gaz, şişkinlik, gaz kaçırma, kötü kokulu gaz ve ishal görülebilir.

𖤉𖨆 Rafine Karbonhidratlar ve Metabolik Etkiler

• Tahıllar %60–75 oranında nişasta içerir

• Rafine karbonhidratların glisemik indeksi yüksektir.

• Etkileri:

𖤉𖨆 Tarım İlaçları ve Glifosatın Bağırsak Üzerindeki Etkileri

Modern buğdayın insan sağlığı üzerindeki etkileri yalnızca genetik yapısıyla sınırlı değildir; tarımda kullanılan kimyasallar da bu tabloyu derinleştirir.

Bu ilaçlar arasında en dikkat çekeni glifosattır.

Glifosat

• 1970’lerden beri mısır, soya ve buğday tarımında yaygın olarak kullanılan, seçici olmayan bir herbisittir.

• Ekim öncesi tohumları korumak, yetişme sürecinde zararlılardan korumak, hasat sırasında kurutmak ve nakliye-depolama sürecinde bozulmayı önlemek amacıyla kullanılır.

• Bitkinin dokusuna işlediği için pişirme, yıkama veya kaynatma ile uzaklaştırılamaz.

• Kanada’da yapılan bir çalışmada süpermarket ürünlerinin yaklaşık %30’unda glifosat kalıntısı tespit edilmiştir.

Glifosatın Etki Mekanizması

• Glifosat etkisini şikimat yolakları üzerinden gösterir. Bu yolak insan hücrelerinde bulunmaz; bu nedenle başlangıçta zararsız olduğu düşünülmüştür.

• Ancak insan bağırsağında yaşayan bakteriler bu yolak üzerinden yaşamsal faaliyetlerini sürdürür.

• Glifosat, bağırsak mikrobiyotasını etkileyerek insan sağlığını doğrudan etkiler.

Mikrobiyota Üzerindeki Etkileri

• Glifosata duyarlı bakteriler genellikle yararlı türlerdir (örneğin laktobasiller, bütirokoklar).

• Dirençli olanlar ise patojen özellik taşıyabilir.

• Uzun süreli glifosat maruziyeti sonuçları:

- Disbiyozis (mikrobiyal denge bozulması)

- Kısa zincirli yağ asidi üretiminde azalma sonycu  bağırsak hücrelerinin beslenmesi bozulma- 

- Artmış bağırsak geçirgenliği

- Enflamasyon ve oksidatif stres artışı

Sistemik Yansımalar

• Glifosatın serotonin düzeylerini etkileyebileceği, ayrıca çölyak hastalarında non-Hodgkin lenfoma riskini artırabileceği düşünülmektedir.

Hayvanlarda Glifosat Etkileri 

• Hayvan yemlerinde (mısır, soya, alfa alfa) yoğun glifosat kullanımı:

- Hayvanlarda bağırsak enflamasyonu

- Antibiyotik kullanımında artış

• Dışkı ve idrar yoluyla çevresel bulaşı sonucu doğal su kaynaklarına geçiş oluşur.

𖤉𖨆 Glutensiz Beslenme: Faydalar ve Riskler

• Glutensiz beslenme ile pek çok hastalık semptomunda belirgin iyileşme; migren, fibromiyalji ve yorgunlukta azalma

Ancak:

• Gluten free ürünler genellikle nişasta ağırlıklıdır, besin kalitesi düşüktür

• Eksiklik riski: B vitamini, demir, çinko, magnezyum, lif

Glutensiz beslenme sırasında dikkat edilmesi gerekenler:

• Çapraz reaksiyonlar (özellikle yalancı tahıllar)

• Süt ürünleri ve lektin içeren gıdaların sınırlanması

≡≡

Özetlemek gerekirse, modern buğdayın ve glutenin vücudumuzda yarattığı tahribat, basit bir "gluten intoleransı" ya da geçici bir sindirim probleminden çok daha fazlasıdır. Evrimsel biyolojimizin hiç tanımadığı hekzaploid genetik yapı; zedelenen müsin tabakası, zonulin üzerinden ardına kadar açılan bağırsak kapıları (geçirgen bağırsak) ve sinir sistemine sızan opioid benzeri ekzorfinlerle birleştiğinde, sistemik bir biyolojik krize dönüşmektedir. Klinik tecrübelerimiz; migrenden beyin sisine, fibromiyaljiden dirençli histamin ve nikel alerjilerine kadar pek çok tablonun temelinde bu sessiz bağışıklık savaşının yattığını açıkça göstermektedir.

Ancak çözümü sadece paketli "glutensiz (gluten-free)" ürünlere sığınarak aramamak gerekir. Çoğu nişasta ve şeker deposu olan bu hazır alternatifler, bizi B vitaminleri, çinko ve magnezyum gibi kritik mikrobesinlerden mahrum bırakarak metabolik sendrom tuzağına çekebilir. Gerçek bir iyileşme; glifosat ve emülgatör gibi modern dünya sabotajcılarını mutfağımızdan uzaklaştırmayı, polifenol ve bütirat dostu prebiyotiklerle mikrobiyotayı dipten uca restore etmeyi ve bağışıklık sistemine yeniden "tolerans" (sakinlik) kazandırmayı gerektirir. Unutmayın; bağırsak bariyerinizi korumak ve mikrobiyom ekosisteminizi doğru beslemek, sadece sindirim sisteminizi değil, beyninizi, bağışıklığınızı ve geleceğinizi korumaktır.

Referanslar

• Mumolo MG, Rettura F, Melissari S, Costa F, Ricchiuti A, Ceccarelli L, de Bortoli N, Marchi S, Bellini M. Is Gluten the Only Culprit for Non-Celiac Gluten/Wheat Sensitivity? Nutrients. 2020 Dec 10;12(12):3785. doi: 10.3390/nu12123785. PMID: 33321805; PMCID: PMC7762999.
• Lerner A, Shoenfeld Y, Matthias T. Adverse effects of gluten ingestion and advantages of gluten withdrawal in nonceliac autoimmune disease. Nutr Rev. 2017 Dec 1;75(12):1046-1058. doi: 10.1093/nutrit/nux054. PMID: 29202198. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29202198/
• Huo N, Zhang S, Zhu T, Dong L, Wang Y, Mohr T, Hu T, Liu Z, Dvorak J, Luo MC, Wang D, Lee JY, Altenbach S, Gu YQ. Gene Duplication and Evolution Dynamics in the Homeologous Regions Harboring Multiple Prolamin and Resistance Gene Families in Hexaploid Wheat. Front Plant Sci. 2018 May 23;9:673. doi: 10.3389/fpls.2018.00673. PMID: 29875781; PMCID: PMC5974169. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29875781/
• Huo N, Zhu T, Altenbach S, Dong L, Wang Y, Mohr T, Liu Z, Dvorak J, Luo MC, Gu YQ. Dynamic Evolution of α-Gliadin Prolamin Gene Family in Homeologous Genomes of Hexaploid Wheat. Sci Rep. 2018 Mar 26;8(1):5181. doi: 10.1038/s41598-018-23570-5. PMID: 29581476; PMCID: PMC5980091.
• Prandi B, Tedeschi T, Folloni S, Galaverna G, Sforza S. Peptides from gluten digestion: A comparison between old and modern wheat varieties. Food Res Int. 2017 Jan;91:92-102. doi: 10.1016/j.foodres.2016.11.034. Epub 2016 Dec 2. PMID: 28290332. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28290332/
• van den Broeck HC, de Jong HC, Salentijn EM, et al. Presence of celiac disease epitopes in modern and old hexaploid wheat varieties: wheat breeding may have contributed to increased prevalence of celiac disease. Theor Appl Genet. 2010;121(8):1527-1539. doi:10.1007/s00122-010-1408-4 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2963738/
• Ficco DBM, Prandi B, Amaretti A, Anfelli I, Leonardi A, Raimondi S, Pecchioni N, De Vita P, Faccini A, Sforza S, Rossi M. Comparison of gluten peptides and potential prebiotic carbohydrates in old and modern Triticum turgidum ssp. genotypes. Food Res Int. 2019 Jun;120:568-576. doi: 10.1016/j.foodres.2018.11.007. Epub 2018 Nov 5. PMID: 31000273. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31000273/
• Pathogenesis of Celiac Disease and Other Gluten Related Disorders in Wheat and Strategies for Mitigating Them. Sharma N, Bhatia S, Chunduri V, et al.  Front Nutr. 2020;7:6.  https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32118025/
• Modern diagnosis of celiac disease and relevant differential diagnoses in the case of cereal intolerance https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4479435
• Juan Pedro Ortiz Sánchez, Verónica Mata Haro, Francisco Cabrera Chávez & Ana María Calderón de la Barca (2016) Prolamins of maize and wheat differentially affect intestinal cells both in biopsies of celiac patients and CACO-2 cell line, Food and Agricultural Immunology, 27:2, 259-272, DOI: 10.1080/09540105.2015.1086316
• Bovine Milk Caseins and Transglutaminase-Treated Cereal Prolamins Are Differentially Recognized by IgA of Celiac Disease Patients According to Their Age Francisco Cabrera-Chávez et al.  J. Agric. Food Chem. 2009, 57, 9, 3754–3759 https://doi.org/10.1021/jf802596g
• Cabrera-Chávez F, de la Barca AM. Bovine milk intolerance in celiac disease is related to IgA reactivity to alpha- and beta-caseins. Nutrition. 2009;25(6):715-716. doi:10.1016/j.nut.2009.01.006
• Maize Prolamins Could Induce a Gluten-Like Cellular Immune Response in Some Celiac Disease Patients. Juan P. Ortiz-Sánchez 1, Francisco Cabrera-Chávezand Ana M. Calderón De la Barca Nutrients 2013, 5(10), 4174-4183; https://doi.org/10.3390/nu5104174/
• Akhondi H, Ross AB. Gluten And Associated Medical Problems. [Updated 2020 Jul 6]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2020 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538505//
• Engström N, Sandberg AS, Scheers N. Sourdough fermentation of wheat flour does not prevent the interaction of transglutaminase 2 with α2-gliadin or gluten. Nutrients. 2015;7(4):2134-2144. Published 2015 Mar 25. doi:10.3390/nu7042134
• Ortiz-Sánchez JP, Cabrera-Chávez F, de la Barca AM. Maize prolamins could induce a gluten-like cellular immune response in some celiac disease patients. Nutrients. 2013;5(10):4174-4183. Published 2013 Oct 21. doi:10.3390/nu5104174
• Barnett JA, Gibson DL. Separating the Empirical Wheat From the Pseudoscientific Chaff: A Critical Review of the Literature Surrounding Glyphosate, Dysbiosis and Wheat-Sensitivity. Front Microbiol. 2020;11:556729. Published 2020 Sep 25. doi:10.3389/fmicb.2020.556729