Gluten Hassasiyeti Nedir? Çölyak, Buğday Alerjisi ve Gluten Hassasiyeti Farkı

"Ekmek ya da börek yediğimde karnım davul gibi oluyor, kafam bulanıyor. Ama çölyak testlerim temiz çıktı." Bu cümle size tanıdık geliyorsa, gluten ve buğdayla ilgili tablonun tek bir hastalıktan ibaret olmadığını bilmek size yol gösterecektir.

Buğday ve gluten üç farklı tabloya yol açabilir: otoimmün bir hastalık olan çölyak hastalığı, IgE aracılı buğday alerjisi ve testlerle açıklanamayan ama glutenle tetiklenen non-çölyak gluten hassasiyeti. Üçünün belirtileri birbirine benzer, ama tanıları ve tedavileri farklıdır. Buğdayın yalnızca gluten değil, bağışıklık sistemini uyarabilen başka proteinler ve sindirimi zor karbonhidratlar da içermesi tabloyu daha da karmaşık hale getirir. Bu yazıda üç tablonun farkını, glutenin vücudu nasıl etkilediğini ve glutensiz beslenmeye geçmeden önce bilmeniz gerekenleri bulabilirsiniz.

Çölyak hastalığı, buğday alerjisi ve gluten hassasiyeti arasındaki fark nedir?

Bugün dirençli migren ataklarından beyin sisine, kronik yorgunluktan otoimmün hastalıklara ve sindirim krizlerine kadar pek çok tablonun arkasında tek bir ortak sanık kürsüye çıkarılıyor: buğday ve gluten. Ancak "gluten bana dokunuyor" cümlesi, birbirinden çok farklı üç tablodan birini anlatıyor olabilir. Üçü de buğdayla tetiklenir ve belirtileri birbirine benzer; ama tanıları, tedavileri ve ne kadar katı bir diyet gerektirdikleri farklıdır.

Çölyak hastalığı

• Nedir? Genetik yatkınlığı olan kişilerde glutene karşı gelişen otoimmün bir hastalıktır. İnce bağırsaktaki emici çıkıntılar (villuslar) hasar görür.
• Tanı: Kanda çölyak antikorları ve ince bağırsak biyopsisi.
• Tedavi: Ömür boyu, kırıntı düzeyinde bile glutensiz beslenme.

Buğday alerjisi

• Nedir? Buğday proteinlerine karşı IgE aracılı bir alerjik reaksiyondur. Belirtiler genellikle yedikten dakikalar ya da birkaç saat sonra başlar.
• Tanı: Deri testi ve kanda buğdaya özgü IgE.
• Tedavi: Buğdaydan kaçınma; ağır reaksiyon riski olanlarda acil durum planı.

Non-çölyak gluten (buğday) hassasiyeti

• Nedir? Çölyak ve buğday alerjisi testlerle dışlanmış kişilerde, gluten veya buğday yendikten sonra ortaya çıkan ve buğday kesilince düzelen belirtilerdir.
• Tanı: Diğer iki tablo dışlandıktan sonra eliminasyon ve kontrollü tekrar deneme ile konur.
• Tedavi: Glutenin azaltılması veya kesilmesi; tolerans kişiden kişiye değişir.

Önemli uyarı: Glutensiz beslenmeye geçmeden önce, gluten yemeye devam ederken çölyak testlerini yaptırın. Gluten kesildikten sonra antikorlar düşer ve biyopsi bulguları düzelir; bu durumda çölyak tanısı konamayabilir. Gluteni zaten kestiyseniz, testler için tekrar ne kadar süre gluten yemeniz gerektiğini hekiminizle planlayın.

Buğday demek sadece gluten demek midir?

İnsanlığın milyonlarca yıllık evrimsel serüveninde oldukça yeni bir besin olan buğdayı yalnızca "gluten" üzerinden okumak resmi eksik bırakır. Buğday; gluten dışında amilaz-tripsin inhibitörleri (ATI) ve buğday rüşeymi aglütinini (WGA) gibi doğuştan bağışıklığı uyarabilen proteinler ve sindirimi zor karbonhidratlar da içerir. Son yüzyılda ıslah, rafine un ve hızlı ekmek üretimiyle değişen beslenme biçimimiz de buna eklenince, tablo çoğu zaman basit bir hazımsızlıktan çok daha karmaşık hale gelir.

Buğdayın vücutta yaratabileceği etkilerde rol oynayan başlıca bileşenler şunlardır:

1. Gluten (gliadin ve glutenin)

Gluten, hamura esnekliğini veren protein ağıdır ve iki ana parçadan oluşur: gliadin ve glutenin. Gliadin, sindirim enzimlerinin tam olarak parçalayamadığı prolin ve glutamin aminoasitlerinden zengindir. Bu yüzden bağırsakta sindirilmemiş büyük peptit parçaları kalır. Çölyak hastalığında bağışıklık sisteminin hedefi bu gliadin parçalarıdır.

2. Amilaz-tripsin inhibitörleri (ATI)

ATI'ler, buğdayın böcek ve zararlılara karşı kendini korumak için ürettiği proteinlerdir. Bağırsaktaki bağışıklık hücrelerinde TLR4 adı verilen bir alarm reseptörünü uyararak, antikor yanıtından bağımsız bir enflamasyon başlatabilirler. Non-çölyak gluten hassasiyetinin olası nedenlerinden biri olarak üzerinde durulmaktadır. Pişirmeye karşı oldukça dirençlidirler.

3. Buğday rüşeymi aglütinini (WGA)

WGA, buğdayın rüşeym kısmında bulunan bir lektindir. Lektinler, hücre yüzeyindeki şeker zincirlerine bağlanabilen proteinlerdir. Hücre ve hayvan çalışmalarında WGA'nın bağırsak hücrelerine bağlanarak enflamasyonu artırabildiği gösterilmiştir. İnsandaki etkisinin boyutu ise henüz net değildir. WGA, haşlama ve buharda pişirme gibi nemli ısıyla kısmen etkisizleşir; en yüksek miktarlar buğday rüşeymi ve kepekte bulunur.

4. Fruktanlar (FODMAP)

Fruktanlar, buğdayda bulunan ve ince bağırsakta sindirilemeyen karbonhidratlardır. Kalın bağırsakta fermente olarak gaz, şişkinlik, karın ağrısı ve ishal yapabilirler. "Gluten dokunuyor" diyen bazı kişilerde asıl sorumlunun gluten değil fruktanlar olduğu gösterilmiştir. Ayrıntılar: [FODMAP Nedir?]

Diğer tahıllardaki benzer proteinler (prolaminler)

Gliadin, prolamin adı verilen bir protein ailesinin üyesidir. Diğer tahıllarda da benzer proteinler vardır:

• Buğday → gliadin
• Çavdar → sekalin
• Arpa → hordein
• Yulaf → avenin
• Sorgum → kafirin
• Mısır → zein

Çölyak hastalığında buğday, çavdar ve arpa mutlaka kesilmelidir. Yulaf ise sıklıkla buğdayla bulaşık olduğu için yalnızca "glutensiz" etiketli olanlar tercih edilmelidir.

Diğer tahılların prolaminleri özellikle non-çölyak gluten hassasiyeti olan kişilerde önem kazanır. Bu kişilerde yalnızca buğdayı kesmek her zaman yeterli olmayabilir; klinik pratikte bazı hastaların yulaf (avenin) ve sorgum (kafirin) gibi glutensiz kabul edilen tahıllara da tepki verdiği görülür. Bazı çalışmalarda az sayıda çölyak hastasında mısır zeinine karşı da benzer bir bağışıklık yanıtı saptanmıştır. Buğdayı kestiğiniz halde belirtileriniz sürüyorsa, diğer tahılları da tek tek gözlemlemek yol gösterici olabilir.

Modern buğday: Neler değişti, neler değişmedi?

İnsan yaklaşık 2 milyon yıl boyunca tahılsız ya da çok az tahılla beslendi. Buğday ve diğer tahıllar, yaklaşık 10–12 bin yıl önce tarım devrimiyle düzenli beslenmeye girdi. Bu süreyi 100 metrelik bir koşuya benzetirsek, tarım sonrası dönem son yarım metreye, son 50 yıl ise son 2,5 milimetreye karşılık gelir.

Bilinenler

• Hekzaploid yapı yeni değil: Ekmeklik buğdayın altı takım kromozomlu (hekzaploid) yapısı, yaklaşık 8–10 bin yıl önce doğal melezlenmeyle oluştu. Siyez gibi eski türler ise daha az kromozom takımına sahiptir.
• Islah değişti: Son yüzyılda verim, hastalık direnci ve ekmeklik kalite için yoğun ıslah yapıldı. Ticari olarak yaygın yetiştirilen GDO'lu buğday ise yoktur.
• Çölyak epitopları ve ATI: Modern ve eski buğday çeşitlerini karşılaştıran çalışmalar, modern çeşitlerde çölyak hastalığını tetikleyen protein parçalarının (epitoplar) ve ATI miktarının daha yüksek olduğunu göstermiştir. Bu farklılığın ıslahın bir sonucu olabileceği ve çölyak sıklığındaki artışa katkıda bulunmuş olabileceği düşünülmektedir; çeşitler arasında belirgin farklılıklar da bildirilmektedir.
• İşleme değişti: Ekmek üretiminde dışarıdan "vital gluten" eklenmesi, hızlı mayalanma ve rafine un kullanımı yaygınlaştı. Geleneksel uzun fermantasyonun yerini hızlı üretim aldı.

Tartışmalı olanlar

• Gluten miktarı: Modern buğdayda gluten miktarının arttığı sık söylense de çalışmaların sonuçları karışıktır. Ancak dışarıdan eklenen vital gluten nedeniyle tüketilen toplam gluten artmış olabilir.
• Eski buğday türleri: Siyez ve emmer gibi eski türler bazı kişilerde daha iyi tolere edilebilir. Ancak gluten içerirler ve çölyak hastaları için kesinlikle uygun değildirler.

Gluten vücudu nasıl etkiler?

Gluten ve diğer buğday bileşenleri, yatkın kişilerde şu yollarla etki gösterebilir:

• Bağırsak geçirgenliği: Sindirilmemiş gliadin parçaları bağırsak hücrelerindeki bir reseptöre (CXCR3) bağlanarak zonulin salınımını artırır. Zonulin, hücreler arasındaki sıkı bağlantıları gevşetir ve bağırsak geçirgenliğini geçici olarak artırır. Bu etki çölyak hastalarında belirgin, diğer kişilerde daha sınırlıdır. Ayrıntılar: [Artmış Bağırsak Geçirgenliği]
• Otoimmün yanıt: Genetik yatkınlığı (HLA-DQ2 veya DQ8) olan kişilerde doku transglutaminaz enzimi gliadin parçalarını değiştirir ve bağışıklık sistemi için daha "yabancı" hale getirir. Bu, çölyak hastalığını başlatan temel mekanizmadır.
• Doğumsal bağışıklığın uyarılması: ATI'ler ve bazı gliadin parçaları, antikor oluşturmadan da bağırsakta düşük dereceli enflamasyon başlatabilir.
• Emilim bozukluğu: Çölyak hastalığında villusların hasar görmesi demir, folat, B12, D vitamini, kalsiyum ve çinko gibi besin öğelerinin emilimini bozar. Ayrıntılar: [Çölyak ve Non-Çölyak Gluten Hassasiyetinde Mikrobesin Eksiklikleri]
• Ekzorfinler: Glutenin tam sindirilemeyen parçalarından, opioid reseptörlerine bağlanabilen "gluteomorfin" adı verilen peptitler oluşabilir. Laboratuvar çalışmalarında opioid benzeri etkileri gösterilmiştir; insanda kan-beyin bariyerini ne ölçüde aştıkları ve beyin sisi, aşerme veya duygu durum değişikliklerindeki rolleri ise henüz araştırılmaktadır. 
• Bağırsak florası: Hem çölyak hem de non-çölyak gluten hassasiyeti olan kişilerde bağırsak florasının bozulduğu gösterilmiştir. Non-çölyak gluten hassasiyetinde, bağırsağı koruyan mukus tabakasının sağlığından sorumlu bakterilerden Akkermansia muciniphila'nın azaldığı bildirilmektedir. Bu durum bağırsak bariyerinin zayıflamasına, SIBO'ya ve irritabl bağırsak sendromu benzeri yakınmalara katkıda bulunabilir.
• Çapraz duyarlılıklar: Bazı kişilerde gluten tüketimi histamin intoleransı, nikel alerjisi ve FODMAP hassasiyeti yakınmalarını artırabilir. 

Çölyak hastalığı

Çölyak, genetik yatkınlığı olan kişilerde glutene karşı gelişen otoimmün bir hastalıktır. Toplumun yaklaşık %1'inde görülür ve hastaların çoğu tanı almadan yaşar. Her yaşta ortaya çıkabilir.

Belirtiler

Çölyak her zaman ishal ve kilo kaybıyla gelmez; birçok hastada belirtiler hafif, atıpik veya hiç yoktur.

• Sindirim: İshal veya kabızlık, gaz, şişkinlik, karın ağrısı; bazen yalnızca irritabl bağırsak benzeri yakınmalar
• Emilim bozukluğu: Açıklanamayan demir eksikliği anemisi (bağırsak dışı en sık bulgu), kilo kaybı, çocuklarda büyüme geriliği
• Kemik ve dişler: Erken kemik erimesi, diş mine bozuklukları
• Sinir sistemi: Migren, el ve ayaklarda uyuşma (nöropati), denge bozukluğu (gluten ataksisi), duygu durum değişiklikleri
• Diğer: Yorgunluk, karaciğer enzim yüksekliği, kaşıntılı cilt döküntüsü (dermatitis herpetiformis), kısırlık, tiroid hastalıklarıyla birliktelik

Tanı almamış ve tedavi edilmemiş çölyakta çok nadiren bağırsak lenfoması gelişebilir; glutensiz beslenme bu riski azaltır.

Tanı

1. Kan testleri: DDoku transglutaminaz IgA ve IgG antikorları (tTG-IgA, tTG-IgG), deamide gliadin peptit IgA ve IgG antikorları (DGP-IgA, DGP-IgG) ve toplam IgA düzeyi. IgA eksikliği olan kişilerde IgA testleri yalancı negatif çıkabileceği için IgG testleri özellikle önemlidir. Gerekirse doğrulama için endomisyum antikoru (EMA-IgA) bakılır.
2. İnce bağırsak biyopsisi: Endoskopi ile alınır ve tanıyı doğrular.
3. Genetik test (HLA-DQ2/DQ8): Negatif çıkarsa çölyak büyük ölçüde dışlanır. Pozitif olması ise tek başına hastalık anlamına gelmez; toplumun yaklaşık üçte biri bu genleri taşır.

Testler gluten yemeye devam ederken yapılmalıdır.

Tedavi

Ömür boyu, kırıntı düzeyinde bile glutensiz beslenme. Aynı tezgahı, tost makinesini veya kızartma yağını paylaşmak gibi çapraz bulaşmalar da belirtileri ve bağırsak hasarını sürdürebilir.

Buğday alerjisi

Buğday alerjisi, buğdaydaki proteinlere (gluten, gliadin, ATI ve diğerleri) karşı gelişen IgE aracılı bir alerjidir. Çocuklarda daha sık görülür ve çoğu zaman yaşla birlikte azalır.

• Belirtiler: Kurdeşen, egzama alevlenmesi, dudak ve göz çevresinde şişlik, bulantı, karın ağrısı, hışıltı ve nadiren anafilaksi. Erişkinlerde yalnızca gaz, hazımsızlık ve ishalle de seyredebilir.
• Egzersizle tetiklenen tip: Bazı kişilerde buğday yedikten sonra spor yapıldığında ağır alerjik reaksiyon gelişir; tek başına buğday veya tek başına egzersiz reaksiyon yapmaz.
• Fırıncı astımı: Un tozunun solunmasıyla gelişen meslek astımıdır.
• Tanı: Deri prick testi ve kanda buğdaya özgü IgE ölçümü.

Non-çölyak gluten (buğday) hassasiyeti

Çölyak hastalığı ve buğday alerjisi testlerle dışlanmış kişilerde, gluten veya buğday yendikten sonra ortaya çıkan ve buğday kesilince düzelen belirtilerdir. Bağırsak hasarı veya antikor oluşumu görülmez, ama belirtiler gerçektir.

Olası nedenler

Mekanizma henüz tam olarak netleşmedi. Üzerinde durulan etkenler:

• Glutenin kendisi
• ATI'lerin doğuştan bağışıklığı uyarması
• Fruktanlar (FODMAP)
• Bağırsak florasının bozulması ve bağırsak geçirgenliği; özellikle bağırsak bariyerini koruyan Akkermansia muciniphila bakterisinin azalması
• Histamin intoleransı: Gluten, bağırsak geçirgenliğini artırarak ve histamini parçalayan DAO enzimini üreten bağırsak hücrelerini etkileyerek histamin yükünü artırabilir. İki tablo sıklıkla birlikte görülür.
• Nikel alerjisi: Tahıllar, baklagiller ve kuruyemişler nikel açısından zengindir. Sistemik nikel alerjisi olan kişilerde buğday tüketimi belirtileri artırabilir ve tablo gluten hassasiyetiyle karışabilir. 

Otoimmün zemin: Çalışmalarda non-çölyak gluten hassasiyeti olan hastaların yaklaşık yarısında veya daha fazlasında çölyakla ilişkili HLA-DQ2/DQ8 genleri ve ANA (antinükleer antikor) pozitifliği saptanmıştır. Bu bulgu, non-çölyak gluten hassasiyetinin bazı hastalarda bağışıklık sistemiyle sanıldığından daha yakın ilişkili olabileceğini düşündürüyor.

Bu yüzden "gluten hassasiyeti" yerine giderek daha sık "buğday hassasiyeti" ifadesi kullanılıyor

Bildirilen belirtiler

• Sindirim: Şişkinlik, karın ağrısı, ishal veya kabızlık
• Sinir sistemi: Beyin sisi, baş ağrısı ve migren, baş dönmesi, kulak çınlaması, el ve ayaklarda uyuşma
• Genel: Yorgunluk, eklem ve kas ağrıları, cilt döküntüleri, depresif duygu durumu

Tanı

1. Çölyak hastalığı ve buğday alerjisi gluten yerken yapılan testlerle dışlanır.
2. Birkaç hafta glutensiz beslenilir ve belirtiler izlenir.
3. Belirgin düzelme varsa gluten kontrollü şekilde yeniden eklenir; belirtilerin geri gelmesi tanıyı destekler.

Destekleyici testler

Non-çölyak gluten hassasiyetini tek başına kesin olarak gösteren bir test yoktur. Ancak aşağıdaki testler, özellikle belirtilerle birlikte değerlendirildiğinde tanıya yardımcı olabilir:

• Anti-gliadin IgA ve IgG antikorları (AGA): Non-çölyak gluten hassasiyeti olan hastaların bir kısmında, özellikle IgG sınıfında pozitif bulunur. Çölyaka özgü değildir ama glutenin bağışıklık sistemi tarafından tanındığını gösterir.
• I-FABP (FABP2, bağırsak yağ asidi bağlayıcı protein): Bağırsak hücrelerindeki hasarın bir göstergesidir. Non-çölyak gluten hassasiyeti olan hastalarda yüksek bulunabilir ve glutensiz beslenmeyle düşer.
• sCD14 (çözünür CD14): Doğuştan bağışıklığın aktive olduğunu ve bağırsaktan kana bakteri bileşenlerinin geçtiğini gösteren bir belirteçtir. Non-çölyak gluten hassasiyetinde artış bildirilmiştir.
• Dışkıda zonulin: Bağırsak geçirgenliği hakkında fikir verebilir; sonuç tek başına değil, klinik tabloyla birlikte yorumlanmalıdır.

Glutensiz beslenme: Faydalar ve tuzaklar

Glutensiz beslenme çölyak hastalığının tek tedavisidir. Non-çölyak gluten hassasiyeti olan birçok kişide de sindirim yakınmaları, beyin sisi, baş ağrısı ve yorgunlukta belirgin rahatlama sağlayabilir. Ancak doğru yapılmazsa yeni sorunlar yaratabilir.

Tuzaklar

• Test yaptırmadan başlamak: Çölyak tanısı konamaz hale gelir (yukarıdaki uyarıya bakın).
• Paketli glutensiz ürünler: Çoğu pirinç, mısır ve patates nişastasından yapılır; lif ve mikrobesin yönünden fakir, şeker ve yağ yönünden zengindir. Kan şekeri dalgalanmalarına ve kilo alımına yol açabilir.
• Eksiklikler: B vitaminleri, demir, çinko, magnezyum ve lif eksikliği riski artar.
• Çapraz bulaşma (çölyakta): Kırıntı düzeyindeki gluten bile bağırsak hasarını sürdürebilir.

Doğru glutensiz beslenme

• Paketli ürünler yerine doğal olarak glutensiz besinleri temel alın: sebze, meyve, et, balık, yumurta, baklagiller, karabuğday, kinoa, darı ve glutensiz yulaf.
• Bazı kişiler glutene benzer proteinler içeren süt ürünlerine veya bazı yalancı tahıllara da tepki verebilir; belirtiler sürüyorsa bunları hekiminizle değerlendirin.
• İlk aylarda kan değerlerinizi kontrol ettirin ve eksiklikleri hekim kontrolünde tamamlayın.

Rafine karbonhidratlar

Tahılların %60–75'i nişastadır ve rafine undan yapılan ürünlerin glisemik indeksi yüksektir. Düzenli ve fazla tüketim insülin direnci, karın çevresinde yağlanma, trigliserit yüksekliği ve tip 2 diyabet riskini artırır. Bu metabolik yük, sistemik enflamasyon yoluyla migren, fibromiyalji ve yorgunluğun şiddetini de etkileyebilir. Bu etki gluten hassasiyeti olmayan kişiler için de geçerlidir.

Glifosat ve tarım ilaçları

Glifosat, tahıl tarımında yaygın kullanılan bir herbisittir. Kanada'da yapılan bir taramada market ürünlerinin yaklaşık %30'unda kalıntısı saptanmıştır. Glifosatın etki ettiği yolak insan hücrelerinde yoktur, ama bazı bağırsak bakterilerinde bulunur. Bu nedenle bağırsak florasını etkileyebileceği ve buğday hassasiyetine katkıda bulunabileceği öne sürülmüştür. 

Ne zaman doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda, glutensiz beslenmeye kendi başınıza geçmeden önce mutlaka bir hekime başvurun:

• Açıklanamayan kilo kaybı veya demir eksikliği anemisi
• Dışkıda kan, siyah dışkı veya gece uykudan uyandıran ishal
• 50 yaşından sonra yeni başlayan bağırsak yakınmaları
• Çocuklarda büyüme ve kilo alma geriliği
• Ailede çölyak hastalığı olması
• Tip 1 diyabet, otoimmün tiroid hastalığı veya Down sendromu gibi çölyak riskini artıran durumlar
• El ve ayaklarda uyuşma, denge bozukluğu

Buğday yedikten sonra dudak veya boğazda şişlik, nefes darlığı ya da bayılma hissi gelişirse vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

Sıkça sorulan sorular

• Çölyak testim negatif, ama ekmek yiyince kötü oluyorum. Neden?

Bu durum non-çölyak gluten (buğday) hassasiyeti, buğday alerjisi veya fruktan (FODMAP) hassasiyetinden kaynaklanabilir. Testlerin gluten yerken yapılmış olması da önemlidir.

• HLA-DQ2 genim pozitif çıktı, çölyak mıyım?

Hayır, tek başına değil. Toplumun yaklaşık üçte biri bu genleri taşır ve çoğunda çölyak gelişmez. Gen testi daha çok negatif çıktığında çölyakı dışlamak için değerlidir.

• Ekşi maya ekmek çölyak hastaları için uygun mu?

Hayır. Ekşi maya fermantasyonu glutenin yapısını tamamen ortadan kaldırmaz. Çölyak hastaları buğday içeren hiçbir ekmeği tüketmemelidir.

• Siyez buğdayı glutensiz mi?

Hayır. Siyez ve diğer eski buğday türleri gluten içerir. Çölyak hastaları için uygun değildir; non-çölyak gluten hassasiyeti olan bazı kişilerde ise daha iyi tolere edilebilir.

• Gluten hassasiyeti geçer mi?

Çölyak hastalığı ömür boyu sürer. Non-çölyak gluten hassasiyetinde ise bağırsak sağlığı düzeldikçe tolerans artabilir; bazı kişiler zamanla az miktarda buğdayı tolere edebilir hale gelir.

• Hangi doktora gitmeliyim?

Sindirim yakınmaları ön plandaysa gastroenteroloji, alerjik belirtiler ön plandaysa alerji ve klinik immünoloji, beyin sisi, baş ağrısı, uyuşma veya denge sorunları ön plandaysa nöroloji uzmanına başvurabilirsiniz.

Referanslar

• Mumolo MG, Rettura F, Melissari S, Costa F, Ricchiuti A, Ceccarelli L, de Bortoli N, Marchi S, Bellini M. Is Gluten the Only Culprit for Non-Celiac Gluten/Wheat Sensitivity? Nutrients. 2020 Dec 10;12(12):3785. doi: 10.3390/nu12123785. PMID: 33321805; PMCID: PMC7762999.
• Lerner A, Shoenfeld Y, Matthias T. Adverse effects of gluten ingestion and advantages of gluten withdrawal in nonceliac autoimmune disease. Nutr Rev. 2017 Dec 1;75(12):1046-1058. doi: 10.1093/nutrit/nux054. PMID: 29202198. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29202198/
• Huo N, Zhang S, Zhu T, Dong L, Wang Y, Mohr T, Hu T, Liu Z, Dvorak J, Luo MC, Wang D, Lee JY, Altenbach S, Gu YQ. Gene Duplication and Evolution Dynamics in the Homeologous Regions Harboring Multiple Prolamin and Resistance Gene Families in Hexaploid Wheat. Front Plant Sci. 2018 May 23;9:673. doi: 10.3389/fpls.2018.00673. PMID: 29875781; PMCID: PMC5974169. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29875781/
• Huo N, Zhu T, Altenbach S, Dong L, Wang Y, Mohr T, Liu Z, Dvorak J, Luo MC, Gu YQ. Dynamic Evolution of α-Gliadin Prolamin Gene Family in Homeologous Genomes of Hexaploid Wheat. Sci Rep. 2018 Mar 26;8(1):5181. doi: 10.1038/s41598-018-23570-5. PMID: 29581476; PMCID: PMC5980091.
• Prandi B, Tedeschi T, Folloni S, Galaverna G, Sforza S. Peptides from gluten digestion: A comparison between old and modern wheat varieties. Food Res Int. 2017 Jan;91:92-102. doi: 10.1016/j.foodres.2016.11.034. Epub 2016 Dec 2. PMID: 28290332. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28290332/
• van den Broeck HC, de Jong HC, Salentijn EM, et al. Presence of celiac disease epitopes in modern and old hexaploid wheat varieties: wheat breeding may have contributed to increased prevalence of celiac disease. Theor Appl Genet. 2010;121(8):1527-1539. doi:10.1007/s00122-010-1408-4 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2963738/
• Ficco DBM, Prandi B, Amaretti A, Anfelli I, Leonardi A, Raimondi S, Pecchioni N, De Vita P, Faccini A, Sforza S, Rossi M. Comparison of gluten peptides and potential prebiotic carbohydrates in old and modern Triticum turgidum ssp. genotypes. Food Res Int. 2019 Jun;120:568-576. doi: 10.1016/j.foodres.2018.11.007. Epub 2018 Nov 5. PMID: 31000273. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31000273/
• Pathogenesis of Celiac Disease and Other Gluten Related Disorders in Wheat and Strategies for Mitigating Them. Sharma N, Bhatia S, Chunduri V, et al.  Front Nutr. 2020;7:6.  https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32118025/
• Hahn M, Hagel AF, Hirschmann S, Bechthold C, Konturek P, Neurath M, Raithel M. Modern diagnosis of celiac disease and relevant differential diagnoses in the case of cereal intolerance. Allergo J Int. 2014;23(2):67-77. doi: 10.1007/s40629-014-0006-4. Epub 2014 Mar 19. PMID: 26120517; PMCID: PMC4479435.
• Juan Pedro Ortiz Sánchez, Verónica Mata Haro, Francisco Cabrera Chávez & Ana María Calderón de la Barca (2016) Prolamins of maize and wheat differentially affect intestinal cells both in biopsies of celiac patients and CACO-2 cell line, Food and Agricultural Immunology, 27:2, 259-272, DOI: 10.1080/09540105.2015.1086316
• Bovine Milk Caseins and Transglutaminase-Treated Cereal Prolamins Are Differentially Recognized by IgA of Celiac Disease Patients According to Their Age Francisco Cabrera-Chávez et al.  J. Agric. Food Chem. 2009, 57, 9, 3754–3759 https://doi.org/10.1021/jf802596g
• Cabrera-Chávez F, de la Barca AM. Bovine milk intolerance in celiac disease is related to IgA reactivity to alpha- and beta-caseins. Nutrition. 2009;25(6):715-716. doi:10.1016/j.nut.2009.01.006
• Maize Prolamins Could Induce a Gluten-Like Cellular Immune Response in Some Celiac Disease Patients. Juan P. Ortiz-Sánchez 1, Francisco Cabrera-Chávezand Ana M. Calderón De la Barca Nutrients 2013, 5(10), 4174-4183; https://doi.org/10.3390/nu5104174/
• Akhondi H, Ross AB. Gluten And Associated Medical Problems. [Updated 2020 Jul 6]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2020 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538505//
• Engström N, Sandberg AS, Scheers N. Sourdough fermentation of wheat flour does not prevent the interaction of transglutaminase 2 with α2-gliadin or gluten. Nutrients. 2015;7(4):2134-2144. Published 2015 Mar 25. doi:10.3390/nu7042134
• Barnett JA, Gibson DL. Separating the Empirical Wheat From the Pseudoscientific Chaff: A Critical Review of the Literature Surrounding Glyphosate, Dysbiosis and Wheat-Sensitivity. Front Microbiol. 2020;11:556729. Published 2020 Sep 25. doi:10.3389/fmicb.2020.556729