Tiroidiniz Beyninizi ve Sinirlerinizi Nasıl Yönetiyor?

Sabahları yorgun uyanıyor, ne kadar az yerseniz yiyin kilo veremiyor veya geçmeyen bir 'beyin sisi' içinde mi yaşıyorsunuz? Belki de antidepresan kullanmanıza rağmen ruh haliniz düzelmiyor... Suçlu her zaman psikolojik olmayabilir; sorunun kaynağı boynunuzun hemen önünde, kelebek şeklindeki küçük bir organda saklanıyor olabilir.

Vücudun orkestra şefi olan tiroid bezi; sadece metabolizmayı değil, beyninizin çalışma hızını, sinirlerinizin iletimini ve duygusal dengenizi de yönetir. Tıbbi araştırmalar, tiroid hormonlarındaki en ufak bir dengesizliğin, Alzheimer’dan karpal tünel sendromuna, depresyondan fibromiyaljiye kadar pek çok nörolojik tablonun ana tetikleyicisi olduğunu gösteriyor.

Bu rehberde; tiroidinizin beyninizle nasıl konuştuğunu, tahlilleriniz 'normal' çıksa bile neden hasta hissedebileceğinizi ve ilaçların ötesinde beslenme ve yaşam tarzıyla bu hassas dengeyi nasıl kurabileceğinizi nörolojik ve bütüncül bir bakış açısıyla inceleyeceğiz.

Tiroid bezi, boynun ve boğazın ön kısmında yer alan, tiroid hormonları T3 ve T4 hormonlarını sentezleyip salgılayan bir bezdir.

Vücudun termostatı, ana sinyal gücü ve metabolizmanın orkestra şefi olan tiroid hormonları, tahmin edilenden çok daha fazlasını yönetiyor. Beyinden bağışıklık sistemine, ruh halimizden sinirlerimizin iletim hızına kadar her şey, bu küçük bezin kontrolü altındadır.

Beyinde salgılanan hormonlar -TRH ve TSH- vasıtası ile beyin, tiroid bezinin çalışma düzeyine karar verir. Tiroid bezi az ya da fazla çalıştığında ise beyin TSH salgısının azaltıp artırarak kandaki tiroid hormon düzeylerinin stabil kalmasını sağlar.

Salgılanan TRH, TSH düzeylerini denetler. TSH ise tiroid bezinden ne kadar T3 ve T4 homonu salgılanacağına. T4 hormonu inaktiftir, T3 haline geldiğinde aktif olur. Kanda bulunan tiroid hormonlarının %0.1-0.3’ü serbest haldedir.

Tiroid bezi çoğunlukla T4 (inaktif) hormonu üretir. Vücudunuzun bunu kullanabilmesi için karaciğer ve bağırsaklarda T3’e dönüştürmesi gerekir. Ancak kronik stres, ağır diyetler, travma veya kronik enfeksiyon durumlarında vücut kendini korumaya almak ister ve T4’ü aktif T3 yerine, inaktif olan Reverse T3 (rT3) formuna dönüştürür.

rT3, hücrenizin reseptörüne bağlanır ama onu çalıştırmaz; tam tersine reseptörü meşgul ederek gerçek T3’ün iş yapmasını engeller. Bu durumda kan tahlilinde TSH ve T4 normal görünse bile, hücreleriniz "hipotiroidi" yaşar (hücresel hipotiroidi). Kendinizi yorgun, depresif ve kilolu hissetmeye devam edersiniz.

Tiroid Hormonlarının Bedendeki Etkileri

Tiroid hormonları, vücuttaki hemen her hücreyi etkileyen temel düzenleyici moleküllerdir. Etkileri yalnızca metabolizma ile sınırlı değildir; sinir sistemi gelişiminden bağışıklık yanıtlarına, beyin fonksiyonlarından kemik sağlığına kadar çok geniş bir yelpazeyi kapsar:

◽Hücresel ve Sistemik Etkiler

• Tüm hücrelerin metabolik aktivitesini düzenler

• Mitokondri fonksiyonları ve gen ekspresyonunu etkiler

• Vücut sıcaklığının ayarlanmasında rol oynar

◽Sinir Sistemi ve Beyin Gelişimi

• Anne karnında sinir sisteminin gelişimi

• Nöronların çoğalması, göçü, farklılaşması ve miyelinizasyonu

• Doğum sonrası 0–2 yaş arası beyin gelişimi

• Beynin normal çalışması, hafıza, veri kaydetme ve öğrenme süreçleri

• Sinaptik plastisiteyi destekler

Diğer Sistemik Etkiler

• İskelet sisteminin gelişimi ve kemik sağlığı

• A vitamini sentezinde rol oynar

Tiroid Sağlığı ve Zihinsel Gelişim

Tiroid hormonları, beyin gelişimi ve zihinsel işlevler için kritik öneme sahiptir. Eksiklikleri, özellikle gebelik ve erken çocukluk döneminde, geri dönüşü olmayan nörogelişimsel bozukluklara yol açabilir.

 Konjenital Hipotiroidizm ve İyot Eksikliği

• Konjenital hipotiroidizm ile doğan bebeklere ilk 3 ayda tanı konmazsa, IQ düzeyleri kalıcı olarak 76 civarında kalabilir.

• Ağır iyot eksikliği sonucu gelişen hipotiroidi, kretenizm tablosuna yol açabilir:

• İleri düzeyde zeka geriliği

• Sağırlık

• Yapısal bozukluklar

• Dil büyümesi ve konuşma güçlüğü

• Gebeliğin ilk 3 ayında iyot takviyesi yapılması bu tabloyu önleyebilir.

• 6. aydan sonra başlanan iyot takviyesi ise etkisizdir.

• Hamile kadınların yalnızca %25’inde iyot düzeyleri yeterlidir.

• %50’sinde hafif-orta düzeyde eksiklik, kalan %25’inde ise ciddi eksiklik saptanmıştır.

• Yeni doğanların %50’sinde iyot düzeyleri düşük bulunmuştur.

• Gebelikte düşük tiroid hormon düzeyleri ile birlikte tiroid peroksidaz antikorları pozitif olan annelerin bebeklerinde IQ düzeyleri beklenenden düşük olabilir.

Ergenlik ve Erişkinlikte Tiroid Hastalıkları

Tiroid bezi hastalıkları üç temel tabloya yol açabilir:

1. Hipotiroidi

• Tiroid bezinin az çalışması

• TSH yüksek, T3 ve T4 düşük

• Belirtiler: Halsizlik, kilo alma, depresyon, konsantrasyon güçlüğü

2. Hipertiroidi

• Tiroid bezinin fazla çalışması

• TSH düşük, T3 ve T4 yüksek

• Belirtiler: Çarpıntı, kilo kaybı, sinirlilik, uykusuzluk

3. Ötiroidi

• Tiroid hormonlarının normal düzeyde olması

• TSH, T3 ve T4 normal sınırlar içinde

Tiroid Bezi Hastalıklarının Başlıca Türleri

Tiroid bezi hastalıkları, hormon üretiminde bozulmalara ve sistemik etkilenmelere yol açabilir. En sık görülen tiroid hastalıkları aşağıda özetlenmiştir:

1.  Otoimmün Tiroid Hastalıkları

Bağışıklık sisteminin tiroid dokusuna veya enzimlerine karşı antikor üretmesiyle ortaya çıkar.

a. Hashimoto Hastalığı

• Anti-tiroglobulin ve anti-tiroperoksidaz antikorları gelişir.

• Tiroid bezinde büyüme, nodül oluşumu ve fonksiyon bozukluğu görülür.

• İlerleyen evrelerde tiroid hücrelerinin ölümüyle bez küçülür ve işlev kaybı yaşanır.

• Genellikle hipotiroidi ile seyreder; ancak hipertiroidi veya ötiroidi de görülebilir.

• Toplumda yaklaşık %5 oranında görülür; sıklığı giderek artmaktadır.

• En sık 45–65 yaş arası kadınlarda rastlanır.

b. Graves Hastalığı (Zehirli Guatr)

• Tiroid reseptörlerine karşı antikorlar gelişir.

• Hipertiroidi ile seyreder.

• En belirgin bulgularından biri gözlerde büyüme ve dışa çıkıklıktır. (ekzoftalmi).

• Kadınlarda daha sık görülür.

• Sıklıkla diğer otoimmün hastalıklarla birlikte seyreder.

2. Multinodüler Guatr

• Tiroid bezinde birden fazla nodül oluşur.

• Nodüller hormon üretimini etkileyebilir veya baskılayabilir.

• Fonksiyonel (hormon üreten) veya non-fonksiyonel (sessiz) olabilir.

• Nodüllerin çapı ve ultrasonografi özellikleri kanser riski açısından takip gerektirir. Büyüklük, şekil ve sınırlara bakılarak biyopsi ihtiyacına karar verilir.

• Genellikle ileri yaşlarda ve iyot eksikliği olan bölgelerde daha sık görülür.

3. Tiroid Kanserleri

Tiroid dokusunda kötü huylu hücre çoğalmasıyla oluşur.

• En sık görülen türleri:

• Papiller tiroid kanseri

• Folliküler tiroid kanseri

• Medüller tiroid kanseri

• Anaplastik tiroid kanseri

• Erken tanı ve tedavi ile başarı oranı yüksektir.

• Papiller ve folliküler tipler iyot metabolizması ile ilişkilidir. Tedavide genellikle cerrahi ve gerekli görülen hastalarda radyoaktif iyot (atom) tedavisi kullanılır.

4. Subakut Tiroidit (De Quervain Tiroiditi)

• Genellikle viral enfeksiyon sonrası gelişir.

• Tiroid bezinde ağrı, hassasiyet, ateş ve geçici hipertiroidi ile seyreder.

• Zamanla ötiroidi veya hipotiroidiye dönüşebilir.

5. Sessiz (Ağrısız) Tiroidit

• Otoimmün kökenlidir, ancak ağrı yapmaz.

• Doğum sonrası kadınlarda sık görülür (postpartum tiroidit).

• Genellikle geçici hipertiroidi ardından hipotiroidi gelişir.

6. Riedel Tiroiditi

• Nadir görülen, tiroid bezinin sert fibrotik dokuyla yer değiştirdiği kronik inflamatuar hastalıktır.

• Tiroid bezinde sertlik, disfaji ve ses değişikliği olabilir.

7. Basit (Diffüz) Guatr

• Tiroid bezinde yaygın büyüme vardır, ancak nodül veya fonksiyon bozukluğu yoktur.

• Genellikle iyot eksikliği ile ilişkilidir.

8. Fonksiyonel Nodüller (Toksik Adenom)

• Tek bir nodül tiroid hormonu üretir → hipertiroidi gelişebilir.

• Sintigrafide “sıcak nodül” olarak görülür.

Hipotiroidi: Sistemik ve Nöropsikiyatrik Etkileri

Tiroid hormonlarının yetersizliğiyle seyreden hipotiroidi, vücuttaki tüm sistemleri etkileyen yaygın bir endokrin bozukluktur. Metabolik yavaşlama ile birlikte fiziksel, nörolojik ve psikolojik belirtiler ortaya çıkar.

◽Genel Bulgular ve Sistemik Yakınmalar

• Kilo alma, kilo verememe

• Saç dökülmesi

• Halsizlik, çabuk yorulma, kronik yorgunluk

• Ciltte kuruma, deride kalınlaşma

• Soğuğa tahammülsüzlük

• Göz kapaklarında, ellerde ve ayaklarda ödem

• Tırnaklarda kırılma

• Az terleme

• Ses kısıklığı

• Kabızlık

• Adet düzensizliği

• Boyunda şişlik (guatr)

• Kalp hızında yavaşlama

• Egzersizle nefes darlığı

• Kolesterol ve LDL artışı

◽Nöropsikiyatrik Bulgular

1. Beyin Sisi

• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı, kelime bulma güçlüğü

• Gençlerde öğrenme güçlüğü, okul başarısızlığı

• TSH normal olsa bile Hashimoto hastalarında bilişsel yavaşlama görülebilir

• MR görüntülemelerinde beyin hacminde azalma saptanabilir

2. Depresyon  ve Enerji Azalması

• Serotonin düzeylerinin düşmesiyle depresif belirtiler:Tiroid hormonlarının aktif formu olan T3'ün beyin dokusuna ulaşmasındaki zorluk, bu psikiyatrik bulguları tetikleyen ana nedenlerden biridir.

• Tiroid hormon tedavisiyle belirgin düzelme görülebilir

3. Baş Ağrısı

• Hashimoto hastalarında migren ve gerilim tipi baş ağrısı daha sık

• Özellikle orta yaş üzeri kadınlarda belirgin

4. Uykuya Eğilim ve Hareketlerde Yavaşlama

• Gün içinde uyuklama, zihinsel ve fiziksel yavaşlık

5. Kaygı Bozuklukları

• Anksiyete, huzursuzluk, iç sıkıntısı

6. Polinöropati ve Sinir Basıları

• Cilt altı ödem ve metabolik değişiklikler sinirleri baskılar

• Özellikle diyabetli ve insülin direnci olan hastalarda daha belirgin

Belirtiler:

• Ellerde/ayaklarda uyuşma

• Geceleri artan karıncalanma

• Klavye kullanırken elde uyuşma

• Ayaklarda yanma, hassasiyet

• Geceleri artan hassasiyet (ayaklara çarşaf değmesinin rahatsız etmesi)

• Güçsüzlük, beceri kaybı, boyun kaslarında zayıflık

En sık görülen tablolar:

• Karpal tünel sendromu

• Ulnar sinir sıkışması

• Duysal nöropati

• Motor nöropati

• Otonom nöropati / küçük lif nöropatisi

Tedaviye rağmen bazı bulgular kalıcı olabilir.

7. Kranyal Sinir Tutulumu

• Göz siniri: Bulanık görme, görme keskinliğinde azalma

• İşitme ve denge siniri: İşitme kaybı, kulak çınlaması , baş dönmesi, dengesizlik

8. Miyopati ve Kas Güçsüzlüğü

• Özellikle omuz ve kalça çevresi kaslar etkilenir

• Saç tarama, tıraş olma, merdiven çıkma gibi günlük aktivitelerde zorlanma

• Kaslarda sertlik, tutukluk hissi

• Oksidatif stres kas tutulumu bulgularını artırabilir

9. Kas Krampları

• Gece krampları, ani kas kasılmaları

10. Alzheimer Hastalığı ve Demans

• İleri düzeyde unutkanlık

• Ailevi Alzheimer hastalığı öyküsü olan bireylerin %40’ında otoimmün tiroid hastalığı saptanır

• Tiroid hormonlarının oksidatif stres üzerindeki etkisiyle nörodejenerasyon tetiklenebilir

• Down sendromlu bireylerde Alzheimer ve tiroid bozukluğu birlikteliği sık görülür

11. Steroid Yanıtlı Ensefalopati

• Hashimoto hastalarında nadir görülen, steroid tedavisine yanıt veren ensefalopatik tablo

🚨 Ağır Hipotiroidi: Miksödem Koması

• Enfeksiyon, travma veya soğuk maruziyeti sonrası gelişebilir

• Vücut sıcaklığında düşüş, hipotansiyon, bilinç kaybı ve koma ile seyreder

• Acil müdahale gerektirir

Hipertiroidi: Sistemik ve Nöropsikiyatrik Bulgular

Tiroid hormonlarının aşırı üretimiyle seyreden hipertiroidi, metabolizmanın hızlanmasına ve çok sayıda sistemik bozukluğa yol açar. Belirtiler hem bedensel hem de zihinsel düzeyde kendini gösterir.

◽Genel Bulgular ve Sistemik Yakınmalar

• Çarpıntı

• Yüksek tansiyon

• Sıcağa tahammülsüzlük

• Aşırı terleme

• İshal

• Zayıflama, kilo alamama

• Gözlerde büyüme, canlı ve şaşkın bakış (ekzoftalmi)

• Adet düzensizliği

• Saç dökülmesi

• Karaciğer enzimlerinde artış

◽ Nöropsikiyatrik Bulgular

1. Motor ve Duyusal Belirtiler

• Ellerde titreme (ince tremor)

• Kaslarda seğirme (fasikülasyon)

• Kas krampları

• Kolay yorulma

• Parlak ışığa karşı duyarlılık

2. Psikolojik Belirtiler

• Sinirlilik

• Kaygı bozukluğu

• Uykusuzluk

• Duygusal dalgalanmalar

3. Polinöropati

• Duysal sinirler başta olmakla birlikte tüm sinirler etkilenebilir

• Ellerde/ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma

• Karpal tünel sendromu nadiren görülebilir

• Hipotiroidiye göre daha az sıklıkta olsa da hastaların %70’inde nöropatik bulgular ortaya çıkabilir

4. Myopati (Kas Tutulumu)

• Özellikle bacağın proksimal kaslarında (iliopsoas ve kuadriseps) güçsüzlük

• CK (kreatin kinaz) düzeyleri genellikle normaldir

• Merdiven çıkma, oturup kalkma gibi günlük aktivitelerde zorlanma

5. Paraparezi (Akut Bacak Güçsüzlüğü)

• Tiroid hormonları çok yüksek olan hastalarda

• Aşırı karbonhidrat alımı sonrası ani gelişebilir

• Acil müdahale gerektirebilir

6. Tiroid Amyotrofisi

• Nadiren görülür

• Ağır hipertiroidisi olan hastalarda omurilik ön boynuz tutulumu

• Kaslarda erime ve güçsüzlükle seyreder

Tiroid Hormonlarının Kalp ve Damar Sistemi Üzerindeki Etkileri

Tiroid hormonları kalp hızı, ritmi, kasılma gücü ve damar yapısı üzerinde doğrudan etkilidir.

Hipotiroidi durumunda kalp hızı yavaşlar (bradikardi), kan basıncı düşebilir ve kalp kası gevşemesi bozulabilir.

Hipertiroidide ise kalp hızı artar (taşikardi), çarpıntı ve ritim bozuklukları (örneğin atriyal fibrilasyon) görülebilir.

Tiroid hormon düzeylerinin dengelenmesi, kardiyovasküler risklerin azaltılmasında kritik rol oynar.

Gebelikte Tiroid Takibi ve Trimester Bazlı Değerlendirme

Gebelikte tiroid hormon düzeyleri hem anne sağlığı hem de bebeğin nörogelişimsel gelişimi açısından yakından izlenmelidir. Trimesterlere göre TSH referans aralıkları farklılık gösterir; bu nedenle gebelik boyunca düzenli hormon takibi önemlidir.

Anti-TPO antikorları pozitif olan gebelerde düşük riski ve bebekte zeka gelişimi açısından risk artışı gözlenebilir. Gebelikte levotiroksin ihtiyacı artabilir; doz ayarlamaları trimesterlere göre yapılmalıdır.

Çocukluk ve Ergenlikte Tiroid Bozuklukları

Tiroid hormonları büyüme, kemik gelişimi ve puberte süreci için gereklidir. Çocukluk döneminde tiroid bozuklukları büyüme geriliği, okul başarısızlığı ve dikkat eksikliği ile kendini gösterebilir.

Ergenlikte ise hem hipotiroidi hem hipertiroidi puberte gecikmesi veya erkenliği ile ilişkilidir. Bu yaş grubunda otoimmün tiroid hastalıkları daha sık görülmeye başlar.

Tiroid Nodüllerinde Malignite Risk Kriterleri

Tiroid nodülleri ultrasonografi ile değerlendirilirken bazı özellikler kanser riski açısından önem taşır.

Mikrokalsifikasyon, düzensiz kenar yapısı, hipoekoik görünüm ve nodül çapı gibi kriterler biyopsi gerekliliğini belirler. TIRADS sınıflaması, nodül risk düzeyini belirlemede kullanılan standart bir sistemdir. Erken tanı, tedavi başarısını artırır.

Tiroid Hastalıklarında Psikiyatrik Komorbiditeler

Tiroid hormon bozuklukları depresyon, anksiyete, panik bozukluk ve bipolar bozukluk gibi psikiyatrik hastalıklarla birlikte görülebilir. Özellikle hipotiroidi hastalarında depresif belirtiler ve bilişsel yavaşlama yaygındır. SSRI grubu antidepresanlar ve tiroid ilaçları arasında etkileşim olabileceği için tedavi planı multidisipliner şekilde yapılmalıdır.

Tiroid Cerrahisi ve Radyoaktif İyot Tedavisi

Tiroid cerrahisi, nodül, guatr veya tiroid kanseri gibi durumlarda uygulanabilir. Cerrahi sonrası kalıcı hipotiroidi gelişebilir ve ömür boyu hormon replasmanı gerekebilir. Radyoaktif iyot tedavisi (atom tedavisi), özellikle papiller ve folliküler tiroid kanserlerinde veya toksik nodüllerde kullanılır. Tedavi sonrası tiroid fonksiyonları düzenli olarak izlenmelidir.

Tiroid Hastalıklarında Tanı: Sadece TSH Yeterli mi?

Tiroid fonksiyon bozukluklarının tanısı genellikle basit bir kan testiyle (TSH) konulmaya çalışılır. Ancak TSH değerinin "referans aralığında" olması, her zaman tiroidinizin sağlıklı çalıştığı veya hücrelerinizin yeterli hormonu aldığı anlamına gelmeyebilir.

Fonksiyonel ve bütüncül bir değerlendirme için tanı süreci dört aşamada ele alınmalıdır:

1. Kapsamlı Kan Paneli

Standart yaklaşımda sadece TSH ve Serbest T4 bakılması çoğu zaman "Gizli Hipotiroidi" veya "Hücresel Hipotiroidi" tablolarının atlanmasına neden olur. Gerçek tabloyu görmek için şu parametrelerin bir arada değerlendirilmesi gerekir:

• TSH (Tiroid Stimüle Edici Hormon): Beynin tiroid bezine verdiği "çalış" emridir.

• Serbest T4 (fT4): Tiroidin ürettiği ana (depo) hormondur.

• Serbest T3 (fT3): Vücudun ve beynin kullandığı aktif hormondur. T4'ün T3'e dönüşümü sağlıklı mı, mutlaka bakılmalıdır.

• Reverse T3 (Ters T3): Vücut stres altındaysa T4'ü aktif T3 yerine "fren" mekanizması olan Reverse T3'e çevirir. Hücresel hipotiroidinin en önemli göstergelerinden biridir.

• Tiroid Antikorları (Anti-TPO ve Anti-Tg): Tiroid bezi çalışıyor görünse bile, bağışıklık sistemi ona saldırıyor olabilir (Hashimoto veya Graves). Hastalığın otoimmün olup olmadığını anlamak için bu antikorlara mutlaka bakılmalıdır.

2. Besin ve Mineral Değerlendirmesi

Tiroid hormonunun üretilmesi ve hücre içine girmesi için gerekli olan "yakıtların" seviyesi kontrol edilmelidir:

• Ferritin (Demir Deposu): Düşük demir, T4'ün T3'e dönüşümünü engeller.

• B12 Vitamini ve Folat: Hücresel enerji ve DNA sentezi için gereklidir.

• D Vitamini: Bağışıklık sistemini düzenler.

• Çinko ve Selenyum: Hormon dönüşümü için kofaktördürler.

3. Radyolojik Görüntüleme (Tiroid Ultrasonografisi)

Kan değerleri normal olsa bile, tiroid bezinin yapısı (heterojenite), boyutu (guatr) veya içinde nodül olup olmadığı ultrason ile değerlendirilmelidir. Özellikle Hashimoto hastalığının erken evrelerinde, hormonlar bozulmadan önce ultrasonda doku hasarı (yalancı nodüller, "karlı görüntü") saptanabilir.

4. Metabolik Hızın Göstergesi: Evde Bazal Vücut Sıcaklığı Takibi

Laboratuvar testleri kandaki hormon seviyesini gösterir, ancak bu hormonların hücre içine girip girmediğini (hücresel etkiyi) bazen tam yansıtmayabilir. Vücudun metabolik hızını ve tiroidin gerçek performansını anlamak için eski ama altın değerinde bir yöntem olan "Barnes Bazal Sıcaklık Testi" kullanılabilir.

1. Gece yatarken başucunuza (tercihen cıvalı veya hassas) bir derece koyun.

2. Sabah uyanır uyanmaz, yataktan hiç kalkmadan, konuşmadan ve hareket etmeden dereceyi koltuk altınıza yerleştirin.

3. 10 dakika boyunca bekleyin ve çıkan sonucu kaydedin.

4. Bu işlemi adet gören kadınlar için adetin 2., 3. ve 4. günlerinde; menopoza girmiş kadınlar ve erkekler için herhangi bir ardışık 3-5 gün boyunca yapın.

Değerlendirme: Ortalama vücut sıcaklığınız 36.5°C’nin altındaysa; kan değerleriniz (TSH) normal aralıkta görünse bile tiroid fonksiyonlarınız yavaşlamış ve metabolizmanız "düşük vites"te çalışıyor olabilir. Bu durum, "hücresel hipotiroidi"nin en basit ve güvenilir göstergelerinden biridir.

Tiroid Fonksiyonlarını Etkileyen Vitamin ve Mineraller

Tiroid bezinin sağlıklı çalışabilmesi için birçok vitamin ve mineralin yeterli düzeyde alınması gerekir. Bu mikrobesinler, hormon sentezinden reseptör aktivasyonuna, otoimmün süreçlerin düzenlenmesinden oksidatif stresin azaltılmasına kadar pek çok biyolojik mekanizmada rol oynar.

• İyot , tiroid hormonlarının temel yapı taşıdır. T4 hormonunda dört, T3 hormonunda üç iyot molekülü bulunur. İyot eksikliği, tiroid hastalıklarının en yaygın nedenlerinden biridir. Özellikle gebelikte ve bebeğin ilk iki yılında beyin gelişimi için vazgeçilmezdir.

• Demir , iyotun tiroid bezinde kullanılabilmesi ve aktif T3 hormonunun sentezi için gereklidir. Demir eksikliği olan hipotiroidi hastaları, tedaviye daha zayıf yanıt verir. Ferritin düzeyinin 100 µg/L üzerine çıkmasıyla tedavi etkinliği artar. Gebelikte hem iyot hem demir eksikliği varsa, bebek bu durumdan iki kat etkilenir.

• Bakır eksikliği , tiroid hormon düzeylerinde düşüşe neden olabilir. Bu etki, genellikle diğer mineral eksiklikleriyle birlikte görülür.

• Selenyum , T4 hormonunun aktif formu olan T3’e dönüşümünü sağlayan deiodinaz enzimlerinin çalışması için gereklidir. Aynı zamanda anti-TPO antikor düzeylerini düşürerek otoimmün süreçleri baskılar. Selenyum eksikliği, glutatyon peroksidaz düzeylerini azaltarak oksidatif stresi artırır; bu da tiroid hücrelerinde hasar ve hücre ölümüne yol açabilir. Ayrıca bağırsak mikrobiyotasının dengesini bozarak dolaylı yoldan tiroid fonksiyonlarını etkileyebilir.

• Çinko , hem TSH sentezi hem de T4’ün T3’e dönüşümü için gereklidir. Aynı zamanda süperoksit dismutaz enziminin kofaktörüdür ve bu sayede oksidatif stresi azaltır. Çinko eksikliği, beyinden salgılanan TRH hormonunun düzeyini de düşürerek tiroid fonksiyonlarını yavaşlatabilir. Hashimoto hastalarında çinko emilimi genellikle azalmıştır.

• Magnezyum TSH sentezi ve tiroid hormonlarının aktif forma dönüşümü için gereklidir. Eksikliği, hormon üretiminde ve dönüşümünde aksamalara neden olabilir.

• D vitamini   hücre yüzeyindeki T3 reseptörlerinin işlevini düzenler. Eksikliğinde T3 hormonunun hücre içi etkisi azalır. Ayrıca D vitamini eksikliği, otoimmüniteyi artırarak Hashimoto tiroiditi riskini yükseltir. Düşük D vitamini düzeyleri, bağırsak geçirgenliğini artırarak hem otoimmüniteye yatkınlığı hem de kronik enflamasyonu tetikler. Bu durum, beyin sisi gibi bilişsel yakınmalara da zemin hazırlar.

• B12 vitamini , TSH sentezi için gereklidir. Eksikliği, hem tiroid fonksiyonlarını hem de sinir sistemi sağlığını olumsuz etkileyebilir.

• B6 vitamini , tiroid bezinin iyotu etkili şekilde kullanabilmesi için gereklidir. Eksikliğinde iyot alımı yeterli olsa bile hormon üretimi aksayabilir.

• C vitamini , tiroid bezine iyot taşınmasını artırır. Aynı zamanda güçlü bir antioksidandır ve tiroid dokusunu oksidatif strese karşı korur.

• Selenyum ve çinko birlikte alındığında otoimmün tiroid hastalıklarında daha etkili olabilir.

• A vitamini tiroid hormonlarının hücre içi etkisini artırabilir; eksikliği tiroid reseptör duyarlılığını azaltabilir.

Tiroid Hastalığı Riskini Artıran Faktörler

Tiroid bezinin fonksiyonlarını etkileyen birçok içsel ve çevresel faktör vardır. Bu faktörler, hormon üretimini bozarak hipotiroidi, hipertiroidi veya otoimmün tiroid hastalıklarına zemin hazırlayabilir.

1. Beslenme ve Mikrobesin Eksiklikleri

İyottan fakir beslenmek veya iyot eksikliği olan bölgelerde yaşamak tiroid hastalıklarının en yaygın nedenlerinden biridir. İyotsuz tuz kullanımı da bu riski artırır.

Ayrıca demir, çinko, selenyum, bakır, magnezyum, D vitamini, B12 ve A vitamini gibi mikrobesinlerin eksikliği tiroid hormonlarının sentezini ve etkisini olumsuz etkiler.

Hamilelikte hem iyot hem demir eksikliği, bebeğin tiroid gelişimini ve nörogelişimsel sağlığını çift yönlü olarak etkileyebilir.

2. İlaçlar ve Tıbbi Müdahaleler

Bazı ilaçlar tiroid fonksiyonlarını doğrudan etkileyebilir. Bunlar arasında amiodaron, lityum, antiepileptikler (karbamazepin, valproat, fenitoin), beta blokerler (propranolol), glukokortikoidler ve doğum kontrol ilaçları yer alır. Ayrıca boyun ve boğaz bölgesine uygulanan radyoterapi tiroid dokusuna zarar verebilir.

3. Genetik ve Otoimmün Yatkınlık

Aile öyküsünde tiroid hastalığı bulunması, otoimmün hastalıklara sahip olmak (örneğin tip 1 diyabet, romatoid artrit, çölyak hastalığı ) tiroid hastalığı riskini artırır. Genetik yatkınlık ve benzer HLA yapıları bu ilişkiyi güçlendirir.

4. Bağırsak Sağlığı

Disbiyozis (bağırsak mikrobiyotasının bozulması), artmış bağırsak geçirgenliği ve ince bağırsakta aşırı bakteri üremesi (SIBO) , tiroid fonksiyonlarını dolaylı olarak etkileyebilir. Bağırsak bariyerinin bozulması, bağışıklık sistemini tetikleyerek otoimmün süreçleri başlatabilir.

5. Alerjik Hastalıklar ve Mast Hücresi Aktivasyonu

Alerjik rinit, kronik ürtiker ve mast hücresi aktivasyon sendromu olan bireylerde otoimmün tiroid hastalıkları, özellikle Hashimoto tiroiditi daha sık görülür. Bu hastalarda sıklıkla anti-TPO antikorları pozitif bulunur.

Hipotiroidi, hem kemik iliğinde hem de beyin zarlarında mast hücresi sayısını artırabilir. Graves oftalmopatisi olan hastaların göz çevresi kaslarında mast hücresi infiltrasyonu saptanmıştır.

Otoimmün tiroiditleri gerileyen hastalarda alerji bulgularında da belirgin azalma gözlenebilir.

6. Kronik Stres

Kronik stres altında böbrek üstü bezlerinden salgılanan yüksek kortizol, beyinden TSH salınımını baskılar ve T4'ün T3'e dönüşümünü engeller. HPA aks disfonksiyonu yaşayan bir hastada sadece tiroid ilacı vermek, sorunu çözmez; çünkü yorgun olan sadece tiroid değil, stres yönetim sistemidir.

Tiroid Fonksiyonlarını Etkileyen Besinler ve Diyet Faktörleri

Tiroid hormonlarının üretimi ve etkisi bazı besinlerle doğrudan etkilenebilir:

• Fazla iyot alımı , özellikle kelp, kaya koruğu ve yosun gibi besinlerin aşırı tüketimi, veya iatrojenik aşırı iyot kullanımı; Hashimoto hastalarında immün süreci kötüleştirebilir ve oksidatif stres oluşturabilir.

• Guatrojen besinlerin çiğ ve aşırı tüketimi (turpgiller: lahana, brokoli, turp, karnabahar; keten tohumu, sorgum unu, tatlı patates) tiroid hormon üretimini baskılayabilir.

• Doymuş yağların aşırı tüketimi tiroid fonksiyonlarını bozabilir. Okside olmuş omega-6 yağları TSH düzeylerini yükselterek hipotiroidiye neden olabilir.

• Yeşil çayın fazla tüketimi TSH düzeylerini artırabilir ve histamin intoleransı olan bireylerde semptomları kötüleştirebilir.

• Soya ve ürünleri, tiroid peroksidaz enzimini baskılayarak hipotiroidiye neden olabilir. Ayrıca ilaç ihtiyacını artırabilir ve histamin intoleransı ile gluten hassasiyetine iyi gelmez.

• Kasava (tapyoka) ve darı unu, glutensiz ürünlerde sık kullanılır; ancak fazla tüketildiğinde iyot eksikliğine ve tiroid hormon bozukluklarına yol açabilir.

Tiroid Hormonlarını Etkileyen Çevresel Toksinler (Zenobiyotikler)

Bazı çevresel kimyasallar tiroid hormon düzeylerini ve tiroid dokusunu olumsuz etkileyebilir:

• PCB ve PBB (poliklorlu ve polibromlu bifeniller): Elektrik ekipmanlarında, tarım ilaçlarında ve yapıştırıcılarda kullanılır. Dolaşımdaki aktif tiroid hormonlarını azaltır ve hücrelerle etkileşimini bozar.

• Organoklorür ve organofosfat pestisitler (DDT): Tiroid bezine karşı immün yanıt gelişmesine neden olur.

• Glifosat ve karbamatlar: Hem tiroid bezine hem de bağırsak bariyerine zarar verir; otoimmüniteyi tetikler. Buğday, mısır ve diğer tahılların tüketimi glifosat yükü oluşturur.

• Perkloratlar: Tiroid hormon sentezini baskılayabilir.

• Kozmetikler: UV koruyucu güneş kremleri tiroid peroksidaz aktivitesini etkileyerek hipotiroidiye neden olabilir.

• Ağır metaller (kurşun, kadmiyum): Kurşun, tiroid bezine karşı gelişen immün yanıtı artırabilir.

Otoimmün Tiroid Hastalıkları ve Gluten İlişkisi

Otoimmün tiroid hastalıkları, çölyak hastalığı ve non-çölyak gluten/buğday hassasiyeti sıklıkla birlikte görülür. Bu birlikteliğin nedenleri arasında:

• Genetik yatkınlık ve benzer HLA yapıları

• Disbiyozis ve artmış bağırsak geçirgenliği

• Lipopolisakkitlere karşı gelişen bağışıklık yanıtı

• Kısa zincirli yağ asidi (üretiminde azalma

• Uzun süreli proton pompası inhibitörü kullanımına bağlı mide asiditesinde azalma

• D vitamini ve diğer mikrobesin (iyot, çinko, bakır, demir, selenyum, A vitamini, E vitamini) eksiklikleri

• Oksidatif stres   ve kronik enflamasyon

• Gluten ve transglutaminazın tiroid dokusuyla moleküler benzerliği

• Besin katkı maddeleri ve çevresel zenobiyotikler yer alır.

Glutensiz beslenen otoimmün tiroid hastalarında antikor düzeyleri düşer ve tedaviye yanıt daha iyi olur.

Tiroid İlaçlarını Kullanırken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Tiroid ilaçlarının etkinliği, alınma zamanı ve birlikte tüketilen besin veya ilaçlarla doğrudan etkilenebilir. Emilimin bozulmaması ve tedavinin etkili olabilmesi için aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir:

Tiroid ilacınızı sabah aç karnına, su ile almanız önerilir. İlacın ardından en az 30 dakika boyunca başka bir şey yememek, emilimi artırır. Ancak bazı besinler ve ilaçlar bu süreci daha uzun süre etkileyebilir.

• Kalsiyum içeren ilaçlar veya yüksek kalsiyum içeriğine sahip besinlerle birlikte alınmamalıdır. Aralarında en az 4 saat olmalıdır.

• Kahve tüketimi, tiroid ilacından en az 1 saat sonra yapılmalıdır. Kahve emilimi azaltabilir.

• İlacı aldıktan hemen sonra çok lifli besinler (tam tahıllar, çiğ sebzeler, kepekli ürünler) tüketilmemelidir.

• Krom pikolinat kullanan hastalar, tiroid ilacı ile arasında en az 2 saat bırakmalıdır.

• Flavonoid ve polifenol içeriği yüksek sebze ve meyveler (örneğin nar, üzüm, yaban mersini, koyu yeşil yapraklılar) ile arada en az 1 saat olmalıdır.

• Demir, magnezyum ve biyotin takviyeleri, tiroid ilacının emilimini azaltabilir. Bu takviyelerle arasında en az 4 saat bırakılmalıdır.

• Antibiyotikler ve mide koruyucu ilaçlar (örneğin proton pompa inhibitörleri) ile arasında en az 2 saat olmalıdır.

• SSRI grubu antidepresanlar (örneğin sertralin, fluoksetin) ve amitriptilin ile arasında en az 3–4 saat bırakılmalıdır.

• Kolesterol düşürücü ilaçlar (statinler) ile birlikte alınmamalıdır; aralarında en az 4 saat olmalıdır.

• İlacınızı aldıktan sonraki öğünde hayvansal ve doymuş yağ içeriği yüksek besinleri abartmamak gerekir. Bu tür yağlar hormonların hücre içine girişini zorlaştırabilir.

• Biyotin (B7 Vitamini) Uyarısı: Biyotin takviyeleri, laboratuvar testlerinde TSH ve serbest tiroid hormonlarının ölçümünü bozabilir ve yanlış sonuçlara yol açabilir. Biyotin içeren takviyelerin, tiroid kan testinden en az 2-3 gün önce kesilmesi hayati önem taşır.

Tiroid Hastalığınız Varsa Dikkat Etmeniz Gerekenler

Tiroid hastalıkları, sadece hormon düzeylerini değil, tüm bedeninizi ve zihinsel sağlığınızı etkileyebilir. Bu nedenle tedavi süreci multidisipliner bir yaklaşım gerektirir.

• Tiroid hastalığınız varsa mutlaka bir endokrinoloji uzmanının düzenli takibinde olun.

• Kulaktan dolma bilgilerle veya internetten edinilen önerilerle hareket etmek, tedavi sürecinizi olumsuz etkileyebilir.

• Eğer nörolojik veya psikiyatrik yakınmalarınız varsa (unutkanlık, dikkat dağınıklığı, depresyon, baş ağrısı, denge bozukluğu vb.), bir nöroloji uzmanına başvurmayı ihmal etmeyin.

• Hekimlerinizle el birliği içinde, tiroid hormon düzeylerinizin dengelenmesiyle birlikte çok daha kaliteli ve dengeli bir yaşam sürebilirsiniz.

Tiroid Hastalıklarında Yaşam Tarzı Önerileri

Tiroid sağlığını korumak ve tıbbi tedaviye destek olmak için yaşam tarzı faktörleri en az ilaçlar kadar önemlidir. İyileşme süreci, sadece hormon takviyesiyle değil, bedeni yoran yüklerin azaltılmasıyla mümkündür.

İşte tiroid dostu bir yaşam için kritik stratejiler:

1. Endokrin Bozuculardan (Hormon Taklitçileri) Kaçının

Tiroid bezi, çevresel toksinlere karşı oldukça hassastır. Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bazı kimyasallar hormon sistemini bozabilir:

• Plastik Kullanımını Azaltın: Plastik kaplarda yiyecek ısıtmayın ve sıcak içecek tüketmeyin. BPA ve ftalatlar tiroid fonksiyonlarını baskılayabilir. Mümkün olduğunca cam veya çelik ürünler tercih edin.

• Yapışmaz Tavaları değiştirin: PFOA içeren teflon türevi çizilmiş tavalar yerine, döküm, çelik veya seramik tencere/tava kullanın.

2. Su Kalitesine Dikkat Edin (Halojen Rekabeti)

Musluk sularındaki Klor ve bazı diş macunlarındaki Florür, periyodik tabloda iyot ile aynı grupta (halojenler) yer alır. Vücuda girdiklerinde tiroid bezindeki reseptörlere bağlanmak için iyotla yarışırlar ve iyotun emilimini engelleyebilirler.

• Kloru ve ağır metalleri süzen kaliteli bir su arıtma sistemi kullanmak veya cam şişe suyu tercih etmek tiroid sağlığını destekler.

3. Egzersiz Dengesi: "Ne Çok Az, Ne Çok Fazla"

Hafif-orta düzeyde egzersiz metabolizmayı canlandırır ve T3 hormon duyarlılığını artırır. Ancak dikkat edilmesi gereken ince bir çizgi vardır:

• Aşırı Egzersizden Kaçının: Çok yoğun kardiyo (HIIT, maraton vb.), kortizol düzeylerini aşırı yükselterek T4'ün aktif T3'e dönüşümünü durdurabilir.

• Önerilen: Yürüyüş, pilates, yoga ve hafif ağırlık çalışmaları tiroid hastaları için en güvenli ve etkili seçeneklerdir.

4. Stres Yönetimi ve Uyku

Kronik stres, böbrek üstü bezlerini yorarak tiroid fonksiyonlarını "frenler" (Reverse T3 artışı).

• Gevşeme Teknikleri: Meditasyon, nefes çalışmaları ve vagus siniri stimülasyonu (soğuk duş, şarkı söylemek) stresin tiroid üzerindeki baskısını azaltır.

• Düzenli Uyku: Büyüme hormonu ve TSH dengesi için gece en az 7-8 saatlik karanlıkta uyku şarttır.

5. Kozmetik ve Kişisel Bakım Ürünleri

Cildimize sürdüğümüz her şey kan dolaşımına karışır. Triklosan (antibakteriyel sabunlarda bulunur), parabenler ve ağır metaller (rujlarda kurşun) içeren ürünler yerine, temiz içerikli ve doğal kozmetikler tercih edilmelidir.

6. Sauna ve Terleme (Detoks)

Tiroid dokusunda birikebilen ağır metallerin (cıva, kurşun) vücuttan atılmasının en etkili yollarından biri terlemektir. Doktorunuza danışarak düzenli sauna kullanımı veya terleten egzersizler detoksifikasyon mekanizmalarını destekler.

🦋

Tiroid hastalıkları, sadece sabahları yutulan bir hapla yönetilebilecek basit bir hormon eksikliği değildir; tüm bedeni, beyni ve ruhu etkileyen sistemik bir tablodur. Eğer 'Değerlerin normal, yapacak bir şey yok' denilmesine rağmen kendinizi hala yorgun, sisli ve mutsuz hissediyorsanız, bedeninizi dinlemeye devam edin.

Unutmayın ki tiroidiniz; yediğiniz glutenden, yaşadığınız strese, bağırsaklarınızdaki bakterilerden (mikrobiyota) kullandığınız kozmetiklere kadar her şeye yanıt verir. Tedavi, sadece eksik hormonu yerine koymak değil; o hormonu bozan enflamasyonu söndürmektir.

Beslenmenizi düzenleyerek, eksik vitaminleri (selenyum, çinko, demir) tamamlayarak ve stresinizi yöneterek; hem tiroidinizin hem de beyninizin kontrolünü yeniden elinize alabilirsiniz. İyileşme, tahlil kağıdındaki rakamların düzelmesiyle değil, sizin kendinizi iyi hissetmenizle başlar.

Referanslar

• Cleare AJ, McGregor A, Chambers SM, Dawling S, O'Keane V. Thyroxine replacement increases central 5-hydroxytryptamine activity and reduces depressive symptoms in hypothyroidism. Neuroendocrinology. 1996 Jul;64(1):65-9. doi: 10.1159/000127099. PMID: 8811668. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8811668/
• Davis JD, Tremont G. Neuropsychiatric aspects of hypothyroidism and treatment reversibility. . Minerva Endocrinol. 2007 Mar;32(1):49-65. PMID: 17353866. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17353866/
• Ewins DL, Rossor MN, Butler J, Roques PK, Mullan MJ, McGregor AM. Association between autoimmune thyroid disease and familial Alzheimer's disease. Clin Endocrinol (Oxf). 1991 Jul;35(1):93-6. doi: 10.1111/j.1365-2265.1991.tb03502.x. PMID: 1889144. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1889144/
• Villanueva I, Alva-Sánchez C, Pacheco-Rosado J. The role of thyroid hormones as inductors of oxidative stress and neurodegeneration. Oxid Med Cell Longev. 2013;2013:218145. doi: 10.1155/2013/218145. Epub 2013 Dec 9. PMID: 24386502; PMCID: PMC3872098. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24386502/
• Wrutniak-Cabello C, Casas F, Cabello G. Thyroid hormone action in mitochondria. J Mol Endocrinol. 2001 Feb;26(1):67-77. doi: 10.1677/jme.0.0260067. PMID: 11174855. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11174855/
• Vural M, Koc E, Evliyaoglu O, Acar HC, Aydin AF, Kucukgergin C, Apaydin G, Erginoz E, Babazade X, Sharifova S, Perk Y; Turkish Iodine Survey Group. Iodine status of Turkish pregnant women and their offspring: A national cross-sectional survey. J Trace Elem Med Biol. 2020 Oct 7;63:126664. doi: 10.1016/j.jtemb.2020.126664. Epub ahead of print. PMID: 33075737. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33075737/
• Smith JW, Evans AT, Costall B, Smythe JW. Thyroid hormones, brain function and cognition: a brief review. Neurosci Biobehav Rev. 2002 Jan;26(1):45-60. doi: 10.1016/s0149-7634(01)00037-9. PMID: 11835983. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11835983/
• Zoeller TR, Dowling AL, Herzig CT, Iannacone EA, Gauger KJ, Bansal R. Thyroid hormone, brain development, and the environment. Environ Health Perspect. 2002;110 Suppl 3(Suppl 3):355-361. doi:10.1289/ehp.02110s3355 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241183/
• Talhada D, Santos CRA, Gonçalves I, Ruscher K. Thyroid Hormones in the Brain and Their Impact in Recovery Mechanisms After Stroke. Front Neurol. 2019;10:1103. Published 2019 Oct 18. doi:10.3389/fneur.2019.01103 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6814074/
• Grigorova M, Sherwin BB. Thyroid hormones and cognitive functioning in healthy, euthyroid women: a correlational study. Horm Behav. 2012;61(4):617-622. doi:10.1016/j.yhbeh.2012.02.014 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4839971/pdf/nihms2900.pdf
• Samuels MH. Psychiatric and cognitive manifestations of hypothyroidism. Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2014;21(5):377-383. doi:10.1097/MED.0000000000000089 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4264616/pdf/nihms638704.pdf
• Miller KJ, Parsons TD, Whybrow PC, van Herle K, Rasgon N, van Herle A, Martinez D, Silverman DH, Bauer M. Memory improvement with treatment of hypothyroidism. Int J Neurosci. 2006 Aug;116(8):895-906. doi: 10.1080/00207450600550154. PMID: 16861154. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16861154/
• Gupta N, Arora M, Sharma R, Arora KS. Peripheral and Central Nervous System Involvement in Recently Diagnosed Cases of Hypothyroidism: An Electrophysiological Study. Ann Med Health Sci Res. 2016;6(5):261-266. doi:10.4103/amhsr.amhsr_39_16 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5414436/
• Spanou I, Bougea A, Liakakis G, Rizonaki K, Anagnostou E, Duntas L, Kararizou E. Relationship of Migraine and Tension-Type Headache With Hypothyroidism: A Literature Review. Headache. 2019 Sep;59(8):1174-1186. doi: 10.1111/head.13600. Epub 2019 Jul 16. PMID: 31310335. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31310335/
• Lisotto C, Mainardi F, Maggioni F, Zanchin G. The comorbidity between migraine and hypothyroidism. J Headache Pain. 2013;14(Suppl 1):P138. doi:10.1186/1129-2377-14-S1-P138 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3620300/
• Sindoni A, Rodolico C, Pappalardo MA, Portaro S, Benvenga S. Hypothyroid myopathy: A peculiar clinical presentation of thyroid failure. Review of the literature. Rev Endocr Metab Disord. 2016 Dec;17(4):499-519. doi: 10.1007/s11154-016-9357-0. PMID: 27154040. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27154040/ 
• Sabria J, Ferrer I, Toledo A, Sentis M, Blanco I. Effects of altered thyroid function on histamine levels and mast cell number in neonatal rat brain. J Pharmacol Exp Ther. 1987 Feb;240(2):612-6. PMID: 3100778. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3100778
• Baccari GC, Monteforte R, Pinelli C, Santillo A, Polese G, Rastogi RK. Thyroid status can influence brain mast cell population. Ann N Y Acad Sci. 2009 Apr;1163:369-71. doi: 10.1111/j.1749-6632.2008.03656.x. PMID: 19456362. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19456362/
• Mast cell population in the frog brain: distribution and influence of thyroid status. Rossella Monteforte, Claudia Pinelli, Alessandra Santillo, Rakesh K. Rastogi, Gianluca Polese, Gabriella Chieffi Baccari. Journal of Experimental Biology  2010  213: 1762-1770;  doi: 10.1242/jeb.039628  https://jeb.biologists.org/content/213/10/1762
• Kolkhir P, Metz M, Altrichter S, Maurer M. Comorbidity of chronic spontaneous urticaria and autoimmune thyroid diseases: A systematic review. Allergy. 2017 Oct;72(10):1440-1460. doi: 10.1111/all.13182. Epub 2017 May 22. PMID: 28407273. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28407273/
• Degirmenci PB, Kirmaz C, Oz D, Bilgir F, Ozmen B, Degirmenci M, Colak H, Yılmaz H, Ozyurt B. Allergic rhinitis and its relationship with autoimmune thyroid diseases. Am J Rhinol Allergy. 2015 Jul-Aug;29(4):257-61. doi: 10.2500/ajra.2015.29.4189. Epub 2015 Jun 10. PMID: 26067918. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26067918/
• Bajaj JK, Salwan P, Salwan S. Various Possible Toxicants Involved in Thyroid Dysfunction: A Review. J Clin Diagn Res. 2016;10(1):FE01-FE3. doi:10.7860/JCDR/2016/15195.7092 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4740614/pdf/jcdr-10-FE01.pdf
• Babiker A, Alawi A, Al Atawi M, Al Alwan I. The role of micronutrients in thyroid dysfunction. Sudan J Paediatr. 2020;20(1):13-19. doi:10.24911/SJP.106-1587138942 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7282437/
• Mlingi ML, Bokanga M, Kavishe FP, Gebre-Medhin M, Rosling H. Milling reduces the goitrogenic potential of cassava. Int J Food Sci Nutr. 1996 Nov;47(6):445-54. doi: 10.3109/09637489609031873. PMID: 8933198. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8933198/ https://health.clevelandclinic.org/thyroid-issues-what-you-need-to-know-about-diet-and-supplements/
• Curtis SW, Terrell ML, Jacobson MH, Cobb DO, Jiang VS, Neblett MF, Gerkowicz SA, Spencer JB, Marder ME, Barr DB, Conneely KN, Smith AK, Marcus M. Thyroid hormone levels associate with exposure to polychlorinated biphenyls and polybrominated biphenyls in adults exposed as children. Environ Health. 2019 Aug 23;18(1):75. doi: 10.1186/s12940-019-0509-z. PMID: 31443693; PMCID: PMC6708149. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31443693/
• Pesticides With Potential Thyroid Hormone-Disrupting Effects: A Review of Recent Data Michelle Leemans et al Front. Endocrinol., 09 December 2019 | https://doi.org/10.3389/fendo.2019.00743
• Dervi̇şoğlu, M , Gül, O , Yazıcı, F , Aydemi̇r, O . (2014). SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİNDE ORGANİK KLORLU PESTİSİT VARLIĞI . Gıda ve Yem Bilimi Teknolojisi Dergisi , 0 (13) , . Retrieved from https://dergipark.org.tr/en/pub/bursagida/issue/3969/52524 https://dergipark.org.tr/en/pub/bursagida/issue/3969/52524
• Krysiak R, Szkróbka W, Okopień B. The Effect of Gluten-Free Diet on Thyroid Autoimmunity in Drug-Naïve Women with Hashimoto's Thyroiditis: A Pilot Study. Exp Clin Endocrinol Diabetes. 2019 Jul;127(7):417-422. doi: 10.1055/a-0653-7108. Epub 2018 Jul 30. PMID: 30060266. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30060266/
• Lerner A, Jeremias P, Matthias T. Gut-thyroid axis and celiac disease. Endocr Connect. 2017;6(4):R52-R58. doi:10.1530/EC-17-0021 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5435852/
• Metso S, Hyytiä-Ilmonen H, Kaukinen K, Huhtala H, Jaatinen P, Salmi J, Taurio J, Collin P. Gluten-free diet and autoimmune thyroiditis in patients with celiac disease. A prospective controlled study. Scand J Gastroenterol. 2012 Jan;47(1):43-8. doi: 10.3109/00365521.2011.639084. Epub 2011 Nov 30. PMID: 22126672. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22126672/
• Castro PD, Harkin G, Hussey M, et al. Prevalence of coexisting autoimmune thyroidal diseases in coeliac disease is decreasing. United European Gastroenterol J. 2020;8(2):148-156. doi:10.1177/2050640619899225 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7079276/
• Landucci E, Laurino A, Cinci L, Gencarelli M, Raimondi L. Thyroid Hormone, Thyroid Hormone Metabolites and Mast Cells: A Less Explored Issue. Front Cell Neurosci. 2019;13:79. Published 2019 Mar 29. doi:10.3389/fncel.2019.00079 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6449760/
• Fröhlich E, Wahl R. Microbiota and Thyroid Interaction in Health and Disease. Trends Endocrinol Metab. 2019 Aug;30(8):479-490. doi: 10.1016/j.tem.2019.05.008. Epub 2019 Jun 27. PMID: 31257166. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31257166/
• Lauritano EC, Bilotta AL, Gabrielli M, Scarpellini E, Lupascu A, Laginestra A, Novi M, Sottili S, Serricchio M, Cammarota G, Gasbarrini G, Pontecorvi A, Gasbarrini A. Association between hypothyroidism and small intestinal bacterial overgrowth. J Clin Endocrinol Metab. 2007 Nov;92(11):4180-4. doi: 10.1210/jc.2007-0606. Epub 2007 Aug 14. PMID: 17698907. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17698907/
• Kahaly GJ, Frommer L, Schuppan D. Celiac disease and endocrine autoimmunity - the genetic link. Autoimmun Rev. 2018 Dec;17(12):1169-1175. doi: 10.1016/j.autrev.2018.05.013. Epub 2018 Oct 12. PMID: 30316996.
• Küçükemre Aydın B, Yıldız M, Akgün A, Topal N, Adal E, Önal H. Children with Hashimoto’s Thyroiditis Have Increased Intestinal Permeability: Results of a Pilot Study. J Clin Res Pediatr Endocrinol. 2020 Sep 2;12(3):303-307. doi: 10.4274/jcrpe.galenos.2020.2019.0186. Epub 2020 Jan 28. PMID: 31990165; PMCID: PMC7499128. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31990165/
• Roy A, Laszkowska M, Sundström J, Lebwohl B, Green PH, Kämpe O, Ludvigsson JF. Prevalence of Celiac Disease in Patients with Autoimmune Thyroid Disease: A Meta-Analysis. Thyroid. 2016 Jul;26(7):880-90. doi: 10.1089/thy.2016.0108. PMID: 27256300. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27256300/
• Losurdo G, Principi M, Iannone A, Amoruso A, Ierardi E, Di Leo A, Barone M. Extra-intestinal manifestations of non-celiac gluten sensitivity: An expanding paradigm. World J Gastroenterol. 2018 Apr 14;24(14):1521-1530. doi: 10.3748/wjg.v24.i14.1521. PMID: 29662290; PMCID: PMC5897856. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29662290/
• Mormile R. Celiac disease and Hashimoto's thyroiditis: a shared plot? Int J Colorectal Dis. 2016 Apr;31(4):947. doi: 10.1007/s00384-015-2370-z. Epub 2015 Aug 23. PMID: 26298181. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26298181/
• Aleksandra Pyzik, Ewelina Grywalska, Beata Matyjaszek-Matuszek, Jacek Roliński, "Immune Disorders in Hashimoto’s Thyroiditis: What Do We Know So Far?", Journal of Immunology Research, vol. 2015, Article ID 979167, 8 pages, 2015. https://doi.org/10.1155/2015/979167 https://www.hindawi.com/journals/jir/2015/979167/
• Toscano V, Conti FG, Anastasi E, Mariani P, Tiberti C, Poggi M, Montuori M, Monti S, Laureti S, Cipolletta E, Gemme G, Caiola S, Di Mario U, Bonamico M. Importance of gluten in the induction of endocrine autoantibodies and organ dysfunction in adolescent celiac patients. Am J Gastroenterol. 2000 Jul;95(7):1742-8. doi: 10.1111/j.1572-0241.2000.02187.x. PMID: 10925978. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10925978/
• Cereijido M, Contreras RG, Flores-Benítez D, Flores-Maldonado C, Larre I, Ruiz A, Shoshani L. New diseases derived or associated with the tight junction. Arch Med Res. 2007 Jul;38(5):465-78. doi: 10.1016/j.arcmed.2007.02.003. PMID: 17560451. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17560451/
• Mu Q, Kirby J, Reilly CM, Luo XM. Leaky Gut As a Danger Signal for Autoimmune Diseases. Front Immunol. 2017 May 23;8:598. doi: 10.3389/fimmu.2017.00598. PMID: 28588585; PMCID: PMC5440529. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28588585/
• Kong J, Zhang Z, Musch MW, Ning G, Sun J, Hart J, Bissonnette M, Li YC. Novel role of the vitamin D receptor in maintaining the integrity of the intestinal mucosal barrier. Am J Physiol Gastrointest Liver Physiol. 2008 Jan;294(1):G208-16. doi: 10.1152/ajpgi.00398.2007. Epub 2007 Oct 25. PMID: 17962355. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17962355 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30316996/ https://tr.wikipedia.org/wiki/Poliklorlu_bifenil