Skip to main content

Bağırsaktan Beyne Bir Vitaminin Ötesinde: Folat (Folik Asit)

Vitaminler

Folat, yaşamın temel biyokimyasal süreçlerinde vazgeçilmez bir vitamindir. DNA sentezi, epigenetik düzenleme, nörotransmitter üretimi, metilasyon döngüsü ve gebelikte nöral tüp gelişimi gibi kritik mekanizmalarda görev alarak hem hücresel yenilenmeyi hem de sinir sistemi işlevlerini destekler. Eksikliği; anemiden bilişsel bozukluklara, damar sağlığı sorunlarından nörolojik hastalıklara kadar geniş bir yelpazede klinik sonuçlara yol açabilir.

Bu yazıda; MTHFR polimorfizmi, histamin metabolizması, mitokondriyal enerji üretimi, mikrobiyota dengesi ve epigenetik regülasyon gibi başlıklar üzerinden folatın beyin ve beden sağlığındaki stratejik önemini derinlemesine inceliyoruz. Ayrıca doğal besin kaynaklarının avantajları, bağırsak mikrobiyotasının folat metabolizmasındaki rolü ve takviye kullanımında dikkat edilmesi gereken noktalar da kapsamlı şekilde ele alınıyor. 

Folat mı, Folik Asit mi?

Folik asit (B9 vitamini), insan vücudunda yaşamın yapı taşlarını düzenleyen, suda çözünen hayati bir vitamindir. Ancak güncel tıpta "Folat" ve "Folik Asit" ayrımı kritik önem taşır:

  • Folat: Besinlerde doğal olarak bulunan, vücudun tanıyıp hemen kullandığı formdur.

  • Folik Asit: Takviyelerde ve işlenmiş gıdalarda bulunan sentetik formdur. Vücutta aktifleşmesi için karaciğerde karmaşık bir dönüşüm süreci gerektirir. Birçok kişide bu dönüşüm genetik nedenlerle (MTHFR polimorfizmi) tam gerçekleşmez ve kanda "metabolize edilmemiş folik asit" birikerek bağışıklık sorunlarına yol açabilir.

Beyin ve Bedende Folatın Yaşamsal İşlevleri

🙝 Genetik ve Epigenetik İşlevler

  • DNA/RNA sentezi ve tamiri: Hücre bölünmesi ve yenilenmesi için gerekli nükleik asitlerin üretiminde rol oynar.

  • DNA metilasyonu (B2, B6, B12 ve kolin ile birlikte): Gen ifadesinin düzenlenmesinde kritik olan metil gruplarının aktarımını sağlar.

🙝 Metilasyon Döngüsü

  • Homosisteinden metyonin dönüşümü (remetilasyon): Bu aşama metilasyon döngüsünün “geri kazanım” kısmıdır. Folat ve B12 vitamini desteğiyle homosistein metiyonine dönüştürülür; homosistein seviyesi düşer, damar sağlığı korunur ve sisteme metiyonin kazandırılır.

  • Metyoninden SAMe sentezi ve epigenetik regülasyon: Metiyonin ATP ile birleşerek aktif metil donörü olan SAMe’ye dönüşür. SAMe, DNA’ya metil grupları ekleyerek genlerin açılıp kapanmasını sağlar. Bu süreç epigenetik regülasyonun temelini oluşturur ve hücre içi sinyal iletimi ile nörotransmitter sentezinde kritik rol oynar.

🙝 Histamin Metabolizması

🙝 Hücresel ve Hematolojik İşlevler

Folat, DNA sentezi ve hücre bölünmesi için zorunlu bir kofaktördür. Eksikliği, eritrosit öncül hücrelerinde nükleer olgunlaşma bozukluğuna yol açarak megaloblastik anemi gelişimine neden olur. Bu süreç, yalnızca alyuvarların değil, hızlı bölünen diğer hücrelerin de yapısal ve fonksiyonel bütünlüğünü olumsuz etkiler.

🙝 Sinir Sistemi ve Nörolojik İşlevler

  • Monoamin nörotransmitter üretimi (serotonin, dopamin, noradrenalin, melatonin)

  • Amino asit metabolizması 

  • Oligodendrosit sağ kalımı ve farklılaşması 

  • Miyelin sentezi: Folat, miyelin sentezinde kofaktör olarak görev alır; sinir hücrelerini destekleyerek miyelin kılıfın oluşumunu sağlar ve sinir iletimini hızlandırır.

  • Endotel sağlığı: Folat, beyin damarlarındaki endotel hücrelerini stabilize ederek damar bütünlüğünü korur, beyin dolaşımını destekler ve kan-beyin bariyerinin geçirgenliğini azaltarak nörotoksinlerin girişini engeller.

  • Hipokampal Nörogenez: Yeni öğrenme ve hafıza için gerekli olan hipokampus bölgesindeki yeni sinir hücresi yapımını destekler.

  • Eksitotoksisiteden Korunma:  Homosistein düzeylerini düşük tutarak NMDA reseptörlerinin aşırı uyarılmasını (ve buna bağlı sinir hücresi ölümünü) engeller.

🙝 Gelişim ve Gebelik

Folat, anne karnında sinir sistemi gelişimi için kritik öneme sahiptir; fetüste nöral tüp oluşumunu destekler ve eksikliği spina bifida gibi doğumsal anomalilere yol açabilir.

🙝 Mitokondriyal Sağlık ve Enerji Üretimi

Folat, mitokondriyal DNA’nın stabilitesini koruyarak nörodejeneratif süreçleri önlemeye katkı sağlar; ayrıca mitokondri içindeki protein sentezini dolaylı olarak destekleyerek hücresel enerji (ATP) üretim verimliliğini artırır.

🙝 Damar Sağlığı ve Nitrik Oksit (NO) Metabolizması

Folat, BH4 (tetrahidrobiyopterin) döngüsünü destekleyerek nitrik oksit üretimini sağlar. Bu süreç damarların genişlemesini, kan basıncının düzenlenmesini ve enflamasyonun önlenmesini mümkün kılar. Folat veya BH4 eksikliğinde ise eNOS enzimi bozulur, nitrik oksit yerine zararlı serbest radikaller üretilir ve bu durum damar sertliği ile nöroenflamasyona yol açar.

🙝 Oksidatif Stres Kontrolü

Folat, metilasyon döngüsünü düzenleyerek homosistein dengesini korur ve böylece glutatyon üretimini destekler.

🙝 Hücresel Hammadde

Folat, DNA tamirinin yanı sıra DNA’yı oluşturan pürin ve pirimidin bazlarının (adenin, guanin, timin) üretimi için zorunludur. Hücre bölünmesinin yoğun olduğu beyin bölgelerinde, özellikle hipokampusta, bu süreç yaşamsal önem taşır

Folat Eksikliği Nedenleri

1. Yetersiz Alım (Beslenme Kaynaklı)

  • Sebze ve meyve tüketiminin azlığı

  • Batı tipi beslenme (rafine gıdalar, düşük lif, düşük yeşil yapraklı sebze)

  • Pişirme sırasında folat kaybı (ısıya duyarlıdır)

2. Artmış İhtiyaç ve Kayıp

  • Gebelik ve emzirme

  • Çocukluk ve ergenlik dönemindeki hızlı büyüme

  • Maligniteler, kanser ve kronik enflamatuar hastalıklar (yüksek hücre yenilenmesi)

  • Hemolitik anemi (eritrosit yıkımı artışı)

  • Psoriasis (sedef) ve eksfoliyatif dermatit

  • Morbid obezite

  • Diyaliz (özellikle hemodiyaliz)

  • Yaşlanma (emilim ve metabolizma kapasitesinin azalması)

3. Emilim Bozuklukları (Gastrointestinal Nedenler)

4. İlaçlar ve Toksinler

  • Antiepileptikler: fenitoin, karbamazepin, valproat

  • Sülfasalazin

  • Östrojen/doğum kontrol hapları

  • Metotreksat (folat antagonisti)

  • Trimethoprim, pirimetamin

  • Triamteren gibi bazı diüretikler

5. Yaşam Tarzı Faktörleri

  • Yüksek miktarda ve sık alkol alımı (hem alım azalır hem metabolizma bozulur), kronik alkolizm

  • Sigara içmek

6. Metabolik ve Genetik Faktörler

  • B12 vitamini eksikliği (metilasyon döngüsünde folat kullanımını bozar)

  • Karaciğer hastalıkları (siroz, kronik hepatitte folat depoları azalır)

  • MTHFR gen mutasyonları (C677T, A1298C): Folatın aktif forma (5-MTHF) dönüşememesi nedeniyle "fonksiyonel" bir eksiklik yaratır.

7. Serebral Folat Eksikliği

Folat reseptörlerine karşı gelişen otoantikorlar nedeniyle folatın kan-beyin bariyerini geçememesi durumudur. Serum folat düzeyleri normal olsa dahi, beyin omurilik sıvısında (BOS) folatın düşük olması; otizm spektrumu, dirençli depresyon ve açıklanamayan nörolojik regresyonlar ile ilişkili olabilir.

Mikrobiyomun Folik Asit Metabolizmasındaki Rolü

Folat, ince bağırsakta özel taşıyıcılar aracılığıyla emilir; ayrıca kalın bağırsaktaki bakteriler tarafından sentezlenerek vücuda ek bir kaynak sağlar. Ancak bakteriyel folat genellikle poliglutamat formundadır ve emilim için bunların monoglutamat formuna dönüştürülmesi gerekir; bu da bağırsak sağlığının (fırçamsı kenar enzimlerinin) bütünlüğüne bağlıdır.

Sağlıklı bir mikrobiyotada üretici bakteriler, tüketici bakterilere folat sağlar. Eğer "tüketici" popülasyonu (bazı patojenler dahil) çok artarsa, mikrobiyota kendi ürettiği folatı bağırsakta tüketir ve konakçıya (kişiye) kalmaz.

  • Folat üreticileri: Bacteroides türleri, Faecalibacterium prausnitzii, belirli Bifidobacterium (B. bifidum, B. adolescentis) ve bazı seçilmiş laktobasil suşları (L. plantarum, L. reuteri) folatı de novo sentezleyebilir.

  • Folat Tüketicileri: Kendi folatını üretemeyen birçok bakteri (ve çoğu Lactobacillus suşu) çoğalmak için ortamdaki folatı kullanır.

Kalın bağırsakta üretilen folatın büyük bir kısmı kana karışmak yerine yerel olarak kullanılır:

  • DNA metilasyonu: Kolon hücrelerinin hızlı yenilenmesi için folat şarttır. Mikrobiyota kaynaklı folat, kolon hücrelerinin DNA'sını metilleyerek hatalı gen ifadelerini (kanser öncüsü mutasyonları) engeller.

  • Kolorektal kanser koruması: Mikrobiyota kaynaklı folatın eksikliği, kolon mukozasında DNA hipometilasyonuna yol açarak kolorektal kanser riskini artırabilir.

SIBO tablosunda bakteriler folatı bolca sentezleyip kana vererek gerçek bir folat yüksekliği yaratırken, B12 vitaminini tüketerek hücresel düzeyde eksikliğe yol açar. Ancak dikkat edilmesi gereken kritik bir nokta vardır: Bakterilerin ürettiği biyolojik olarak inaktif B12 benzeri bileşikler (analoglar), standart kan testlerinde gerçek B12 gibi ölçülüp yalancı bir B12 normal/yüksekliği tablosu oluşturabilir. Bu nedenle hücresel eksikliği netleştirmek için metilmalonik asit (MMA) veya aktif B12 (holotranskobalamin) düzeylerine bakılmalıdır

Folik Asit Eksikliğinde Görülen Bulgular

1. Hematolojik ve Mukozal Bulgular

  • Megaloblastik Anemi: DNA sentezindeki bozulma nedeniyle eritrositlerin olgunlaşamaması ve büyümesi.

  • Glossit: Dilde kızarma, düzleşme ve yanma hissi.

  • Kronik Yorgunluk: Anemiye bağlı oksijen taşıma kapasitesinin azalması ve hücresel enerji düşüklüğü nedeniyle.

  • Yanan Ağız Sendromu: Mukoza hasarı, enflamasyon ve sinir tutulumuna bağlı yanma.

2. Homosistein Yüksekliği ve Vasküler Bulgular

Homosistein birikimi, folat eksikliğinin en yıkıcı sonuçlarından biridir:

  • Nörodejenerasyon: Alzheimer hastalığı, vasküler demans ve Parkinson hastalığı riskinde artış (özellikle Substantia Nigra'da dopaminerjik kayıp).

  • Endotel Hasarı: Damar esnekliğinin azalması, ateroskleroz ve beyin damar çeperi harabiyeti.

  • Serebral Atrofi: Beyin dokusunda küçülme ve kan-beyin bariyeri geçirgenliğinde artış. 

  • Eksitotoksisite: NMDA reseptör aktivasyonu ile beyin uyarılabilirliğinde (hipereksitabilite) artış.

  • Beyin Demir Metabolizması: Homosisteinin reaktif formu homosistein tiyolakton (HcyT), ferritin yapısını bozarak demirin güvenli depolanmasını engeller; serbest demir artışı oksidatif stresi tetikler. Ayrıca endotel hücrelerinde MMP-2 ve MMP-9 aktivasyonu ile kan-beyin bariyeri zayıflar, demir beyin dokusuna kontrolsüz şekilde sızar ve nöroenflamasyonu başlatır. Homosistein güçlü bir NMDA agonisti olarak aşırı kalsiyum girişine yol açar; bu da ferritin depolarından demir salınımını artırarak mitokondriyal yüklenmeye neden olur. Biriken serbest demir, hidrojen peroksit ile Fenton reaksiyonuna girerek hidroksil radikalleri üretir. Bu radikaller lipid peroksidasyonu, DNA ve miyelin hasarı ile sonuçlanır ve nihayetinde ferroptozis (demire bağlı hücre ölümü) gelişir

3. Nörolojik ve Psikiyatrik Bulgular

Folat eksikliği; azalan metilasyon kapasitesine bağlı miyelin sentezini bozarken, biriken homosisteinin tetiklediği endotel disfonksiyonu, oksidatif stres, mitokondriyal hasar ve NMDA aracılı eksitotoksisite yoluyla nöronal iletiyi ve nörotransmitter dengesini aksatarak nörolojik ve psikiyatrik tablolara yol açar.

  • Nöropati ve Miyelopati: Polinöropati (el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma) ve omurilik arka-yan kordon tutulumu. Subakut kombine dejenerasyon (SKD) primer olarak B12 vitamini eksikliğinin patognomonik tablosu olsa da, izole ve ağır folat eksikliğinde de benzer bir miyelopati kliniği gelişebilir. Altta yatan B12 eksikliği dışlanmadan yüksek doz folat verilirse megaloblastik anemi düzelir, bu tanıyı geciktirerek ve SKD tablosunu maskeleyerek nörolojik hasarı hızlandırabilir.

  • Duygu Durum: Serotonin ve dopamin düşüklüğüne bağlı antidepresan tedaviye dirençli depresyon

  • Beyin Sisi: Öğrenme, hafıza ve konsantrasyon bozuklukları.

  • Uyku Bozuklukları: Melatonin sentezinde aksama ve derin uyku eksikliği.

  • Migren (özellikle auralı) şiddet ve sıklığında artış.

  • Huzursuz Bacaklar Sendromu.

4. Nöroenflamasyon ve İmmünolojik Bulgular

  • Mikroglia Aktivasyonu: Beynin bağışıklık hücrelerinin kronik uyarılması ve nöroenflamasyon.

  • Sitokin Fırtınası: IL-6 ve TNF-alpha gibi proenflamatuar sitokinlerde artış.

  • Geçirgen Beyin: Kan-beyin bariyerinin bozulması sonucu nörotoksinlerin beyne sızması.

5. Metabolik ve Kardiyovasküler Bulgular

  • Kardiyovasküler Risk: Koroner arter hastalıkları ve damar sertliği.

  • İnsülin Direnci: Folat eksikliği, biriken homosisteinin tetiklediği hücresel/ER stresi ve bozulan DNA metilasyonu üzerinden insülin reseptör sinyal iletimini doğrudan bloke eder. Eş zamanlı olarak yağ dokusu enflamasyonunu artırıp mikrovasküler endotel fonksiyonunu bozarak glukozun dokulara taşınmasını engeller ve insülin direncine yol açar.

  • Erektil Disfonksiyon: Penil damar cidarındaki harabiyet ve endotel disfonksiyonu.

6. Kas-İskelet ve Enerji Metabolizması

  • Miyofasyal Ağrı: Yaygın kas ağrıları ve fibromiyalji.

  • Osteoporoz (kemik mineral yoğunluğunda azalma): Folat eksikliğinde biriken homosistein, kollajen çapraz bağlarını bozarak kemiğin mekanik kalitesini zayıflatır; eş zamanlı olarak osteoklastik kemik yıkımını artırıp osteoblastik yapımı baskılayarak osteoporoza ve kemik kırılganlığına yol açar.

7. Genetik, Hücresel ve Gelişimsel Etkiler

  • Genetik Hasar: DNA kırıkları, tamir mekanizmalarında aksama ve kolorektal kanser riskinde artış.

  • Nörotransmitter Dengesi: Serotonin, dopamin, noradrenalin ve melatonin sentezinde düşüş.

  • Gebelik Komplikasyonları: Plasenta problemleri, düşük, ölü doğum ve nöral tüp defektleri (spina bifida, anensefali).

  • Gelişimsel Sorunlar: Çocukluk döneminde konuşma ve dil gelişiminde gecikmeler.

Folik Asit Takviyesinin Etkileri

1. Nörolojik ve Psikiyatrik Etkiler

  • Folik asit takviyesi, fibromiyalji, huzursuz bacaklar sendromu ve migren atakları (özellikle auralı migren) üzerinde olumlu etki gösterir.

  • Antidepresan tedaviye eklenmesi, depresyon skorlarını daha hızlı düşürür, tedavi yanıtını artırır ve “beyin sisi” bulgularını geriletir.

  • Bilişsel bozukluklar (hafıza, dikkat, konsantrasyon sorunları) azalır; hastalar kendilerini daha “normal” hisseder.

  • Dikkat dağınıklığı ve konsantrasyon bozukluğu belirgin şekilde düzelir.

  • Nörotransmitter sentezini (serotonin, dopamin, noradrenalin, melatonin) destekleyerek ruh hali ve uyku düzenine katkı sağlar.

  • Besinlerden folat alan yaşlılarda bilişsel fonksiyonlar daha iyi, depresif yakınmalar daha azdır.

2. Gebelik ve Gelişim Üzerine Etkiler

  • Hamilelik öncesi ve sırasında folat eksikliği, nöral tüp defektleri (spina bifida, meningomiyelosel, anensefali) riskini artırır. Yeterli takviye, bu doğumsal anomalilerin önlenmesinde kritik rol oynar.

  • Ancak gereğinden fazla folik asit alımı, doğacak çocukta insülin direnci ve atopik dermatit riskini artırabilir.

  • Bu nedenle gebelikte takviye mutlaka kadın doğum uzmanı gözetiminde yapılmalıdır.

3. Kardiyovasküler ve Metabolik Etkiler

  • Folat takviyesi, homosistein düzeylerini düşürerek damar sağlığını korur ve kardiyovasküler riskleri azaltır.

  • Endotel fonksiyonunu iyileştirir, nitrik oksit üretimini destekler ve damar esnekliğini artırır.

  • İnsülin direncini azaltır.

4. Hücresel ve Enerji Metabolizması Üzerine Etkiler

  • Folat, DNA sentezi ve tamirini destekleyerek hücresel yenilenmeyi hızlandırır.

  • Mitokondriyal fonksiyonları korur, oksidatif stres düzeylerini azaltır.

  • Glutatyon üretimini destekleyerek antioksidan kapasiteyi artırır.

Folik Asit Düzeyi En Yüksek Besinler

1. Bitkisel Kaynaklar

  • Yeşil yapraklı ve yeşil renkli sebzeler: brokoli, kuşkonmaz, avokado, Brüksel lahanası, ıspanak, roka, kale, marul, bamya, yeşil biber.

  • Diğer sebzeler: Pancar, karnabahar.

  • Meyveler: Narenciye (portakal, mandalina, limon), muz, mango, papaya, kavun.

  • Çimlendirilmiş baklagiller: mercimek, nohut, fasulye.

  • Tohumlar ve kuruyemişler: Ayçiçeği tohumu, keten tohumu, ceviz, badem.

2. Hayvansal Kaynaklar

  • Karaciğer (yüksek A vitamini nedeniyle gebelikte önerilmez).

  • Deniz ürünleri.

  • Yumurta.

Besin Hazırlama ve Saklama

  • Folat ısıya duyarlıdır. Bitkisel besinleri mümkün olduğunca çiğ (salata/söğüş) tüketmek faydalıdır. Baklagiller pişirildiğinde folat düzeyi azalır. Hayvansal besinleri yüksek ısıda kızartmaktan kaçının.

  • Folat ışığa karşı da hassastır. Besinleri kısa sürede tüketin; saklama gerekiyorsa buzdolabında ışık almayacak şekilde muhafaza edin.

  • Karaciğer yüksek A vitamini içerdiği için gebelikte tüketilmemelidir (doktor onayı şarttır).

Folatın Besinlerle Alınmasının Avantajları

  • Bitkisel kaynaklardan alındığında: Folatın yanında diğer B vitaminleri (B12 hariç), A, C, K, E vitaminleri, magnezyum, çinko, selenyum, krom, potasyum, omega-3 yağ asitleri, antioksidanlar ve polifenoller de alınır. Ayrıca lifler bağırsak mikrobiyotasını besler, bağırsak dengesini düzeltir ve bakterilerin folat üretimini artırır. Yeterli lif alınmazsa bağırsak bakterileri kendi folat ihtiyaçlarını karşılamak için sizin folatınızı tüketir. Lif eksikliği ayrıca bağırsak geçirgenliğini artırarak disbiyozis ve inflamasyona yol açar.

  • Hayvansal kaynaklardan alındığında: Folatın yanında B12, D ve A vitaminleri, demir, doymamış yağlar (balıktan)  ve antioksidanlar sağlanır.

🥬

Özetle folat, sadece bir "B9 vitamini" değil; vücudumuzun en karmaşık biyokimyasal orkestrasının başyazarıdır. DNA’mızın hatasız kopyalanmasından ruh halimizi belirleyen nörotransmitterlerin sentezine, homosistein dengesinden beyin demir metabolizmasının korunmasına kadar her aşamada aktif folat formuna ihtiyaç duyarız.

Nörolojik ve Bütüncül Sağlık İçin 3 Temel Adım:

  • Beslenmede "yeşil" önceliği: Folatı doğal kaynaklarından (çiğ yeşil yapraklı sebzeler, çimlendirilmiş baklagiller) alarak mikrobiyota dengenizi ve metilasyon döngünüzü destekleyin.

  • Bağırsak sağlığını koruyun: Bağırsaklarınızdaki folat üreticisi dost bakterileri (Bifidobacterium, Faecalibacterium) lifli besinlerle besleyin; zira sağlıklı bir mikrobiyota, vücudun yedek folat deposudur.

  • Bilinçli Takviye Kullanımı: Eğer takviye gerekiyorsa, karaciğeri yormayan ve doğrudan hücre içine giren aktif formları (5-MTHF) doktorunuzun gözetiminde tercih edin.

Sağlıklı bir nörolojik gelecek, tabağınızdaki renklerde ve bağırsaklarınızdaki dengede saklıdır.

Referanslar

  • Reynolds EH. Folic acid, ageing, depression, and dementia. BMJ. 2002;324(7352):1512-1515. doi:10.1136/bmj.324.7352.1512
  • Gao Y, Sheng C, Xie RH, et al. New Perspective on Impact of Folic Acid Supplementation during Pregnancy on Neurodevelopment/Autism in the Offspring Children - A Systematic Review. PLoS One. 2016;11(11):e0165626. Published 2016 Nov 22. doi:10.1371/journal.pone.0165626
  • Reynolds EH. The neurology of folic acid deficiency. Handb Clin Neurol. 2014;120:927-943. doi:10.1016/B978-0-7020-4087-0.00061-9
  • Khan KM, Jialal I. Folic Acid (Folate) Deficiency. [Updated 2020 Jun 30]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2020 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535377/
  • Enderami A, Zarghami M, Darvishi-Khezri H. The effects and potential mechanisms of folic acid on cognitive function: a comprehensive review. Neurol Sci. 2018;39(10):1667-1675. doi:10.1007/s10072-018-3473-4
  • de Lau LM, Koudstaal PJ, Witteman JC, Hofman A, Breteler MM. Dietary folate, vitamin B12, and vitamin B6 and the risk of Parkinson disease. Neurology. 2006;67(2):315-318. doi:10.1212/01.wnl.0000225050.57553.6d
  • Horvat P, Gardiner J, Kubinova R, et al. Serum folate, vitamin B-12 and cognitive function in middle and older age: The HAPIEE study. Exp Gerontol. 2016;76:33-38. doi:10.1016/j.exger.2016.01.011
  • van der Zwaluw NL, Brouwer-Brolsma EM, van de Rest O, et al. Folate and Vitamin B12-Related Biomarkers in Relation to Brain Volumes. Nutrients. 2016;9(1):8. Published 2016 Dec 24. doi:10.3390/nu9010008
  • Shen L. Associations between B Vitamins and Parkinson's Disease. Nutrients. 2015;7(9):7197-7208. Published 2015 Aug 27. doi:10.3390/nu7095333
  • Reynolds EH. Benefits and risks of folic acid to the nervous system. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2002;72(5):567-571. doi:10.1136/jnnp.72.5.567
  • Payne ME, Jamerson BD, Potocky CF, Ashley-Koch AE, Speer MC, Steffens DC. Natural food folate and late-life depression [published correction appears in J Nutr Elder. 2010 Jan;29(1):113]. J Nutr Elder. 2009;28(4):348-358. doi:10.1080/01639360903417181
  • Huang Q, Liu H, Suzuki K, Ma S, Liu C. Linking What We Eat to Our Mood: A Review of Diet, Dietary Antioxidants, and Depression. Antioxidants (Basel). 2019;8(9):376. Published 2019 Sep 5. doi:10.3390/antiox8090376
  • Ljungberg T, Bondza E, Lethin C. Evidence of the Importance of Dietary Habits Regarding Depressive Symptoms and Depression. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(5):1616. Published 2020 Mar 2. doi:10.3390/ijerph17051616
  • Głąbska D, Guzek D, Groele B, Gutkowska K. Fruit and vegetables intake in adolescents and mental health: a systematic review. Rocz Panstw Zakl Hig. 2020;71(1):15-25. doi:10.32394/rpzh.2019.0097
  • Guzek D, Głąbska D, Groele B, Gutkowska K. Role of fruit and vegetables for the mental health of children: a systematic review. Rocz Panstw Zakl Hig. 2020;71(1):5-13. doi:10.32394/rpzh.2019.0096
  • Brookie KL, Best GI, Conner TS. Intake of Raw Fruits and Vegetables Is Associated With Better Mental Health Than Intake of Processed Fruits and Vegetables. Front Psychol. 2018;9:487. Published 2018 Apr 10. doi:10.3389/fpsyg.2018.00487
  • Ocean N, Howley P, Ensor J. Lettuce be happy: A longitudinal UK study on the relationship between fruit and vegetable consumption and well-being. Soc Sci Med. 2019;222:335-345. doi:10.1016/j.socscimed.2018.12.017
  • Beydoun MA, Shaked D, Hossain S, et al. Vitamin D, Folate, and Cobalamin Serum Concentrations Are Related to Brain Volume and White Matter Integrity in Urban Adults. Front Aging Neurosci. 2020;12:140. Published 2020 May 25. doi:10.3389/fnagi.2020.00140
  • Young SN. Folate and depression--a neglected problem. J Psychiatry Neurosci. 2007;32(2):80-82.
  • Regland B, Forsmark S, Halaouate L, et al. Response to vitamin B12 and folic acid in myalgic encephalomyelitis and fibromyalgia. PLoS One. 2015;10(4):e0124648. Published 2015 Apr 22. doi:10.1371/journal.pone.0124648
  • Menon S, Lea RA, Ingle S, et al. Effects of dietary folate intake on migraine disability and frequency. Headache. 2015;55(2):301-309. doi:10.1111/head.12490
  • Fila M, Chojnacki C, Chojnacki J, Blasiak J. Is an "Epigenetic Diet" for Migraines Justified? The Case of Folate and DNA Methylation. Nutrients. 2019;11(11):2763. Published 2019 Nov 14. doi:10.3390/nu11112763
  • Shaik MM, Tan HL, Kamal MA, Gan SH. Do folate, vitamins B₆ and B₁₂ play a role in the pathogenesis of migraine? The role of pharmacoepigenomics. CNS Neurol Disord Drug Targets. 2014;13(5):828-835. doi:10.2174/18715273113129990112
  • Weng Q, Wang J, Wang J, et al. Folate Metabolism Regulates Oligodendrocyte Survival and Differentiation by Modulating AMPKα Activity. Sci Rep. 2017;7(1):1705. Published 2017 May 11. doi:10.1038/s41598-017-01732-1
  • Rossi M, Amaretti A, Raimondi S. Folate production by probiotic bacteria. Nutrients. 2011;3(1):118-134. doi:10.3390/nu3010118
  • Engevik MA, Morra CN, Röth D, et al. Microbial Metabolic Capacity for Intestinal Folate Production and Modulation of Host Folate Receptors. Front Microbiol. 2019;10:2305. Published 2019 Oct 9. doi:10.3389/fmicb.2019.02305
Son Güncelleme: 16 Ağustos 2026