B12 ya da folat takviyesi kullanmaya başladığınızda ya da bir tahlil sonucuna baktığınızda aklınıza pek çok soru takılabilir: Hangi formu seçmeliyim, ne kadar süre kullanmalıyım, B12'm normal olduğu halde homosisteinim neden yüksek? Bu yazıda muayenehanemde en sık karşılaştığım bu soruları; takviyelerin doğru kullanımından tahlil sonuçlarını anlamaya, ilaç etkileşimlerinden özel durumlara kadar kısa ve sade bir dille yanıtladım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz. Takviye ve ilaçlarınızı hekiminize danışmadan başlamayın ya da bırakmayın.
Tahliller
Doğru sonuç almak için tahlile doğru hazırlanmak, sonuçları doğru okumak kadar önemlidir. Tahlil sonuçları bazen birbiriyle çelişiyormuş gibi de görünebilir.
• Tahlilden önce takviyelere ara vermek gerekir mi?
Evet. B12 vitamini ve folat takviyeleri kandaki düzeyleri hızla yükselttiği için, eksikliğin gerçek boyutunu görebilmek adına hekiminize danışarak tahlilden en az 1 hafta önce bu takviyelere ara verilmesi önerilir. B12 vitamini iğnesi yaptırdıysanız etkisi haftalarca sürebileceği için bunu hekiminize mutlaka söyleyin.
Biyotine de dikkat edin. Saç, cilt ve tırnak takviyelerinde sıklıkla yüksek dozda bulunan biyotin (B7 vitamini), B12 vitamini, folat ve tiroid tahlillerinin sonuçlarını gerçeğinden yüksek ya da düşük gösterebilir. Biyotin içeren bir takviye kullanıyorsanız ona da tahlilden önce en az 1 hafta ara verin.
• B12 vitamini normalken homosistein neden yüksek olur?
Bu çok sık görülür ve birkaç nedeni olabilir:
- Diğer vitaminler: Folat, B6 vitamini ya da B2 vitamini eksikliği.
- Hücre içi B12 vitamini eksikliği: Kandaki B12 vitamini normal görünse de hücrelere yeterince ulaşmıyor olabilir. Bunu görmek için aktif B12 vitamini (holotranskobalamin) ve metilmalonik asit (MMA) düzeylerine bakılır.
- Genetik: MTHFR gen farkları.
- Diğer nedenler: Tiroid bezinin az çalışması, böbrek işlevlerinde azalma, bazı ilaçlar, sigara, alkol ve fazla kahve.
Homosisteini yükselten tüm nedenleri sessiz düşman homosistein yazısında anlattım.
• Takviyeye rağmen B12 vitamini neden yükselmez?
Düzenli takviye almaya rağmen B12 vitamini yükselmiyorsa, sorun çoğu zaman emilimdedir. Mide asidinin azalması, mide zarının incelmesi (atrofik gastrit), çölyak hastalığı, SIBO ya da uzun süreli mide koruyucu ve metformin kullanımı B12 vitamininin emilimini engelleyebilir. Bu durumda hem nedenin araştırılması hem de takviyenin dozunun ya da şeklinin değiştirilmesi gerekebilir.
• B12 vitamini neden çok yüksek çıkar?
Yanıt, takviye kullanıp kullanmadığınıza bağlıdır.
- Takviye kullanıyorsanız: Bu genellikle zararsızdır ve takviyenin etkili olduğunu gösterir. Değer 1500 pg/mL'nin üzerine çıktıysa doz azaltılabilir ya da takviyeye bir süre ara verilebilir.
- Takviye kullanmıyorsanız: Bu bir fazlalık değil, karaciğer, böbrek ya da kan hastalıklarının veya B12 vitamininin hücrelere giremediği gizli bir eksikliğin işareti olabilir. Mutlaka hekiminize danışın. Bu durumu A'dan Z'ye B12 vitamini yazısında ayrıntılı anlattım.
• Demir ve B12 vitamini eksikliği birlikte olursa?
Bu durum tahlilleri yanıltıcı hale getirebilir. B12 vitamini eksikliği alyuvarları büyütür, demir eksikliği ise küçültür. İkisi bir arada olduğunda alyuvarlar normal boyutta görünebilir ve kan sayımı her şey yolundaymış gibi görünebilir. Bu yüzden yalnızca kan sayımına değil, B12 vitamini, folat ve demir düzeylerine doğrudan bakılmalıdır.
Takviye Kullanımı
Doğru takviyeyi doğru şekilde kullanmak, sonuç almayı çok kolaylaştırır.
• Hangi B12 vitamini formu daha uygun?
Dilaltı, tablet ve iğne formlarının üçü de etkili olabilir. Yüksek doz B12 vitamininin küçük bir kısmı taşıyıcı proteine ihtiyaç duymadan da emilebildiği için, ağızdan alınan yüksek doz B12 vitamini emilim sorunu olanlarda bile işe yarayabilir. Dilaltı formların kullanımı kolaydır. Ağır eksiklikte ya da sinir belirtileri belirginse, B12 vitaminini hızla yükseltmek için iğne tercih edilebilir. Formlardan metilkobalamin özellikle sinir sistemi belirtilerinde önerilir; adenozilkobalamin ve hidroksikobalamin de etkili seçeneklerdir.
• B12 vitamini günün hangi saatinde alınmalı?
B12 vitamini ve metilfolatın sabah alınması önerilir. B12 vitamini gün içi enerji ve uyku ritmiyle ilgili olduğu için, akşam alındığında bazı kişilerde uykuya dalmayı zorlaştırabilir.
• Takviye ne kadar süre kullanılmalı?
Bu, eksikliğin nedenine bağlıdır.
- Beslenmeye bağlı eksiklik: Depolar dolduğunda daha düşük bir idame dozuna geçilebilir.
- Emilim sorunu: Pernisiyöz anemi, uzun süreli mide koruyucu ya da metformin kullanımı gibi süren bir neden varsa takviye çoğu zaman uzun süreli, hatta ömür boyu gerekir.
- Kontrol: Tedaviye başladıktan 3–6 ay sonra homosistein, B12 vitamini ve folat düzeylerinin yeniden kontrol edilmesi önerilir.
Kan değerleri hızla yükselebilir, ama sinirlerin onarılması ve beyin sisinin dağılması aylar sürebilir. Bu yüzden sabırlı olmak ve takviyeyi erken bırakmamak önemlidir.
• Folik asit ile metilfolat arasındaki fark ne?
Folik asit, takviyelerde ve zenginleştirilmiş gıdalarda bulunan sentetik formdur ve vücutta birkaç aşamada aktif hale getirilmesi gerekir. Metilfolat ise dönüşüme gerek kalmadan doğrudan kullanılabilir. Bu yüzden, özellikle MTHFR farkı taşıyanlarda metilfolat daha avantajlı bir seçenektir. Gebelikte takviye kadın doğum uzmanıyla birlikte planlanmalıdır. Folatı folat ve folik asit yazısında ayrıntılı anlattım.
• B12 vitamini ve folat neden birlikte alınmalı?
B12 vitaminini tek başına almak güvenlidir; ancak folat da eksikse homosisteini düşürmek için yeterli olmayabilir. Asıl dikkat edilmesi gereken durum tersidir: B12 vitamini eksikliği varken tek başına folat alındığında kansızlık düzelir ama B12 vitamini eksikliği gizlenir ve sinir hasarı sessizce ilerleyebilir. Bu yüzden ikisinin birlikte verilmesi önerilir.
Yan Etkiler ve Etkileşimler
B12 vitamini ve folat genellikle güvenli takviyelerdir. Yine de bazı durumlarda dikkat etmek gerekir.
• Metilfolatın yan etkisi olur mu?
Bazı kişilerde yüksek doz metilfolat başladıktan sonra huzursuzluk, çarpıntı, uykusuzluk, baş ağrısı ya da sinirlilik görülebilir. Bu yüzden metilfolata düşük dozla başlayıp dozu kademeli olarak artırmak önerilir. Yakınmalar geçmezse dozun hekiminizle birlikte yeniden ayarlanması gerekir.
• B12 vitamini ciltte sivilceye yol açar mı?
Yüksek doz B12 vitamini, özellikle iğne şeklinde kullanıldığında, bazı kişilerde sivilce ya da gül hastalığı (rozasea) alevlenmesine yol açabilir. Bunun nedeni, B12 vitamininin ciltteki bazı bakterilerin davranışını değiştirmesidir. Doz azaltıldığında bu durum genellikle düzelir.
• B12 vitamini ve folat hangi ilaçlarla etkileşir?
Bazı ilaçlar B12 vitamini ve folatı azaltır, bazıları ise takviyelerden etkilenebilir.
- Epilepsi ilaçları: Fenitoin, karbamazepin ve valproat folatı azaltır. Ancak yüksek doz folat da bazı epilepsi ilaçlarının kandaki düzeyini düşürerek nöbet kontrolünü etkileyebilir. Bu yüzden epilepsi ilacı kullanıyorsanız nöroloğunuza danışmadan yüksek doz folat başlamayın.
- Metotreksat: Folat yolunu engeller. Yan etkilerini azaltmak için sıklıkla folat da verilir; ancak doz ve zamanlama mutlaka hekiminiz tarafından ayarlanmalıdır.
- Levodopa: Parkinson hastalığında kullanılan bu ilaç homosisteini yükseltebilir ve B12 vitamini, folat ile B6 vitamini düzeylerini düşürebilir; bunu B vitaminleri, homosistein ve Parkinson hastalığı yazısında anlattım.
- Metformin ve mide koruyucular: Uzun süreli kullanımda B12 vitamini emilimini azaltır; bu ilaçları kullananların B12 vitamini düzeyi düzenli olarak kontrol edilmelidir.
- C vitamini: Yüksek doz C vitamininin B12 vitaminini bozduğu yönündeki görüş eski laboratuvar çalışmalarına dayanır ve sonraki çalışmalarda doğrulanmamıştır. Yine de ikisini farklı saatlerde almak isterseniz bunun bir sakıncası yoktur.
Özel Durumlar
Bazı kişiler B12 vitamini ve folat eksikliği açısından daha fazla risk taşır ve daha yakın takip gerektirir.
• Vegan beslenenler nelere dikkat etmeli?
B12 vitamini yalnızca hayvansal besinlerde aktif olarak bulunur. Yosun ve mantar gibi bitkisel kaynaklardaki B12 vitamininin büyük kısmı vücutta işe yaramayan benzer moleküllerdir. Bu yüzden vegan ve vejetaryen beslenenlerin düzenli B12 vitamini takviyesi alması ve B12 vitamini düzeyini yılda en az bir kez kontrol ettirmesi gerekir.
• İleri yaşta B12 vitamini neden önemli?
Yaş ilerledikçe mide asidi ve B12 vitamininin emilimi için gerekli olan taşıyıcı protein azalır. Bu yüzden B12 vitamini eksikliği ileri yaşta çok sıktır ve çoğu zaman sinsi ilerler; unutkanlık, dengesizlik ve yorgunluk kolayca yaşlılığa yorulabilir. 65 yaşın üzerindekilerde B12 vitamini ve homosisteinin yılda bir kontrol edilmesi önerilir.
• Mide koruyucular B12 vitaminini etkiler mi?
Uzun süreli mide koruyucu kullanımı B12 vitamini ve magnezyum emilimini azaltır. Bu ilaçları uzun süredir kullanıyorsanız B12 vitamini düzeyinizin düzenli olarak kontrol edilmesi ve ilaca hâlâ ihtiyaç olup olmadığının hekiminizle birlikte değerlendirilmesi önemlidir. Bu konuyu mide koruyucular ve B12 vitamini eksikliği yazısında anlattım.
• Ailede kalp hastalığı ya da demans varsa?
Ailede erken yaşta kalp krizi, inme ya da demans öyküsü varsa homosistein, B12 vitamini, folat ve B6 vitamini düzeylerinize bakılması önerilir. Homosistein yüksekse MTHFR gen farklarının da değerlendirilmesi yol gösterici olur.
• Çocuklarda B12 vitamini eksikliği nasıl anlaşılır?
Çocuklarda B12 vitamini eksikliği gelişme ve büyüme geriliği, iştahsızlık, baş ağrısı ve okul başarısında düşüşle kendini gösterebilir. Vegan beslenen ya da B12 vitamini eksikliği olan annelerin yalnızca anne sütüyle beslenen bebekleri özellikle risk altındadır.
• Gebelik planlarken nelere dikkat edilmeli?
Folat ve B12 vitamini, bebeğin sinir sisteminin gelişimi ve sağlıklı bir gebelik için çok önemlidir. Gebelik planlarken folat ve B12 vitamini düzeylerinizin kontrol edilmesi ve takviyenin kadın doğum uzmanınızla birlikte planlanması önerilir.
Referanslar
- Ankar A, Kumar A. Vitamin B12 Deficiency. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. PMID: 28722952.
- Wang H, Li L, Qin LL, Song Y, Vidal-Alaball J, Liu TH. Oral vitamin B12 versus intramuscular vitamin B12 for vitamin B12 deficiency. Cochrane Database Syst Rev. 2018;3(3):CD004655.
- U.S. Food and Drug Administration. The FDA Warns that Biotin May Interfere with Lab Tests: FDA Safety Communication. 2017 (güncelleme 2019).
- Kang D, Shi B, Erfe MC, Craft N, Li H. Vitamin B12 modulates the transcriptome of the skin microbiota in acne pathogenesis. Sci Transl Med. 2015;7(293):293ra103.
- Son P, Lewis L. Hyperhomocysteinemia. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. PMID: 32119295.
