D Vitamini ve Multipl Skleroz (MS): Araştırmalar Ne Gösteriyor?

D Vitamini ve Multipl Skleroz (MS): Araştırmalar Ne Gösteriyor?

D vitamini eksikliği, multipl skleroz (MS) için en iyi bilinen ve değiştirilebilen risk etkenlerinden biridir. MS hastalarında D vitamini düzeyi genellikle düşüktür ve ataklar sırasında daha da düşer. 2025'te yayımlanan büyük bir çalışma, yüksek doz D vitamininin MS'in erken döneminde hastalık aktivitesini azaltabileceğini gösterdi. Bu yazıda D vitamininin MS'teki yerini, takviye çalışmalarının sonuçlarını ve yüksek doz kullanımında nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.

Güneşle Bağlantılı Bir Hastalık

MS, bağışıklık sisteminin beyin ve omuriliği saran miyelin kılıfa saldırdığı bir hastalıktır. Genellikle genç yetişkinlerde başlar ve kadınlarda daha sık görülür. Hastalığın tek bir nedeni yoktur; genetik yatkınlık ile çevresel etkenler birlikte rol oynar.

MS için bilinen risk etkenleri arasında kadın cinsiyet, fazla kilo, sigara, Epstein-Barr virüsü (EBV) enfeksiyonu ve D vitamini eksikliği yer alır. Bunlardan D vitamini eksikliği, en kolay düzeltilebilecek olanıdır.

Eksiklik ve MS Riski

Çok sayıda çalışmanın birlikte değerlendirildiği bir analizde, D vitamini eksikliği olanlarda MS görülme olasılığı yaklaşık bir buçuk kat daha yüksek bulunmuştur. Takviye kullananların çalışmaya alınmadığı çalışmalarda ise bu risk iki katın üzerine çıkmaktadır.

Genetik yöntemlerle yapılan çalışmalar da bu ilişkiyi destekler. Genetik yapısı gereği D vitamini düşük olan kişilerde MS daha sık görülmektedir. Bu tür çalışmalar, düşük D vitamininin MS'in sonucu değil, nedenlerinden biri olduğunu düşündürür.

MS'te D Vitamini Düzeyi

MS hastalarında D vitamini düzeyi sağlıklı kişilere göre daha düşüktür. Bu fark, hastalığın seyri hakkında da ipuçları verir.

Çok sayıda çalışmanın değerlendirildiği güncel bir analize göre:

  • Atak geçiren hastalarda D vitamini, sakin dönemdekilere göre daha düşüktür.
  • İlerleyici (sekonder progresif) MS'te D vitamini, ataklarla seyreden MS'e göre daha düşüktür.
  • D vitamini yüksek olanlarda engellilik puanları daha düşüktür.

D vitamini bağışıklık sisteminde düzenleyici T hücrelerini artırır, saldırgan bağışıklık hücrelerinin farklılaşmasını frenler ve bağışıklık hücrelerinin beyne geçişini azaltır. MS'te D vitamininin yararlı olabileceği düşüncesi bu etkilere dayanır.

Takviye Çalışmaları

D vitamini takviyesinin MS'teki etkisi uzun yıllardır araştırılıyor. Sonuçlar ilk bakışta karışık görünse de bir tablo belirginleşiyor: MR'daki etkisi ataklar üzerindeki etkisinden daha tutarlı.

En Güçlü Çalışma

Bu alandaki en güçlü çalışma 2025'te yayımlandı. MS'i düşündüren ilk atağını yeni geçirmiş ve henüz MS ilacı başlanmamış hastalar iki yıl izlendi. Düzenli olarak yüksek doz D vitamini alanlarda yeni atak ya da MR'da yeni lezyon görülme oranı belirgin şekilde düştü; MR'da aktif lezyonlar yarı yarıya azaldı. En belirgin fayda, başlangıçta D vitamini ağır eksik olan hastalarda görüldü. Atak sıklığı, engellilik düzeyi ve yorgunlukta ise anlamlı bir fark yoktu. Bu sonuçlar umut verici; ancak D vitamini MS ilaçlarının yerini tutmaz. Çalışmada kullanılan yüksek doz, hekim gözetiminde ve kalsiyum kontrolleriyle uygulanan bir tedavi protokolüdür, kendi kendine uygulanmamalıdır.

Bu çalışmada hastalar iki haftada bir 100.000 IU D vitamini aldı ve düzenli MR çekimleriyle izlendi. Fazla kilolu hastalarda fayda daha az belirgindi. Çalışma, henüz MS ilacı başlanmamış ve hastalığın çok erken dönemindeki kişilerde yapıldı; bu yüzden sonuçlar MS ilacı kullanan hastalar için aynı şekilde geçerli olmayabilir.

Diğer Çalışmalar

MS ilacına ek olarak D vitamini verilen çalışmaların sonuçları daha mütevazıdır. Çok sayıda çalışmanın birlikte değerlendirildiği bir analizde:

  • D vitamini alanlarda MR'da yeni lezyon oluşumu daha azdı.
  • Engellilik puanında küçük bir iyileşme görüldü.
  • Atak riski, yalnızca 12 aydan uzun süre kullananlarda belirgin olarak azaldı.
  • Yorgunluk ve yaşam kalitesi değişmedi.

Başka bir güncel analizde yüksek doz D vitamini yıllık atak sayısını azaltırken, düşük doz bir etki göstermemiştir. Diğer değerlendirmeler de benzer bir sonuca varır: D vitamini atakları her çalışmada azaltmasa da MR'daki aktiviteyi azaltabilir. Yorgunluğu inceleyen beş çalışmanın birlikte değerlendirildiği bir analizde ise D vitamini yorgunlukta küçük ama anlamlı bir azalma sağladı; bunu kronik yorgunluk yazısında anlattım.

Doz ve Güvenlik

MS'te D vitamininin yeri tartışmalı olduğu için rehberler dikkatli davranır. İngiltere'nin ulusal sağlık rehberi (NICE), "D vitaminini yalnızca MS'i tedavi etmek amacıyla vermeyin" der. Yani D vitamini, MS ilacının yerine geçecek bir tedavi olarak önerilmez; ancak eksikliğin giderilmesi önemlidir.

Yüksek Dozun Riskleri

Yüksek doz D vitamini, hekim gözetiminde ve kontrollerle kullanıldığında genellikle güvenlidir. Bu çalışmada D vitamini alan grupta hiç kalsiyum yüksekliği görülmemiştir. Ancak bu çalışmaya sarkoidozu, tüberkülozu ya da daha önce kalsiyum yüksekliği olanlar alınmamıştır.

Kontrolsüz yüksek doz kullanımı ise kalsiyum yüksekliğine ve böbrek hasarına yol açabilir. D vitamini zehirlenmesinin belirtileri MS'in kötüleşmesine benzeyebildiği için yanlış yorumlara neden olabilir; bunu D vitamini fazlası yazısında anlattım.

Hedef Düzey

Çoğu yetişkin için 40–60 ng/mL aralığı hedeflenir. MS ve bazı otoimmün hastalıklar gibi durumlarda hekim, kalsiyum kontrolüyle daha yüksek düzeyler hedefleyebilir. MS hastalarında dozun ve hedef düzeyin hekimle birlikte belirlenmesi, kan kalsiyumu ve gerekirse idrar kalsiyumunun düzenli kontrol edilmesi önerilir.

EBV ve D Vitamini

Epstein-Barr virüsü (EBV), öpüşme hastalığı olarak da bilinen enfeksiyonel mononükleozun nedenidir. EBV enfeksiyonu MS için önemli bir risk etkenidir ve hastalığın gelişiminde rol oynadığı düşünülmektedir.

Ataklarla seyreden MS hastalarında yapılan bir çalışmada, yaklaşık iki yıl boyunca haftada 20.000 IU D vitamini kullanımı, bağışıklık sisteminin EBV'ye karşı verdiği antikor yanıtını azaltmıştır. D vitamininin MS'teki etkilerinden birinin bu yolla olabileceği düşünülmektedir.

Bağırsak Florası

MS hastalarında bağırsak florasının dengesinin bozulduğu ve bağırsak geçirgenliğinin arttığı bildirilmektedir. Bu bozulma bağışıklık sisteminin dengesini etkileyerek beyindeki enflamasyona katkıda bulunabilir.

D vitamini bağırsak florasının yapısını etkiler, bağırsak bariyerini güçlendirir ve bağırsakta bağışıklık dengesini destekler. D vitamininin bağırsak üzerinden de MS'i etkileyebileceği düşünülmektedir. Bu alandaki çalışmalar henüz başlangıç aşamasındadır. D vitamininin bağırsaktaki etkilerini bağırsak yazısında anlattım.

Genetik Farklılıklar

D vitamini reseptörünün genindeki bazı farklılıklar MS riskiyle ilişkili bulunmuştur. Bu ilişki toplumdan topluma değişir.

Bölgemizdeki çalışmaların değerlendirildiği bir analizde, ApaI adlı gen farklılığı bazı toplumlarda MS riskiyle ilişkili bulunmuş, Türkiye'deki hastalarda ise böyle bir ilişki saptanmamıştır. MS hastalarında yapılan başka bir çalışmada ise reseptör genindeki TaqI farklılığı, rehabilitasyondan sonra daha iyi bir iyileşmeyle ilişkili bulunmuştur. Bu genetik testler şimdilik araştırma amaçlıdır, günlük pratikte kullanılmaz.

Sıkça Sorulan Sorular

• MS hastasıyım, D vitamini kullanmalı mıyım?

MS hastalarında D vitamini eksikliği çok sık görülür ve eksikliğin giderilmesi önerilir. D vitamini düzeyinizin ölçülmesi ve dozun hekiminizle birlikte belirlenmesi en doğru yoldur. D vitamini MS ilacınızın yerini tutmaz.

• D vitamini MS ataklarını önler mi?

Çalışmaların çoğunda D vitamini MR'daki yeni lezyonları azaltmıştır. Ataklar üzerindeki etkisi ise her çalışmada görülmemiştir; bazı analizlerde yalnızca bir yıldan uzun süre kullananlarda atak riski azalmıştır.

• Yüksek doz D vitamini MS'te güvenli mi?

Hekim gözetiminde, kalsiyum kontrolleriyle kullanıldığında genellikle güvenlidir. Kontrolsüz ve çok yüksek dozlar ise kalsiyum yüksekliğine ve böbrek hasarına yol açabilir. Yüksek dozu kendi kendinize kullanmayın.

• D vitamini MS yorgunluğuna iyi gelir mi?

Çalışmaların çoğunda D vitamini takviyesi MS'e bağlı yorgunluğu belirgin şekilde değiştirmemiştir; ancak beş çalışmanın birlikte değerlendirildiği bir analizde yorgunlukta küçük ama anlamlı bir azalma görülmüştür. Yorgunluğun MS'te pek çok nedeni vardır ve hekiminizle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

• Ailemde MS var, D vitamini beni korur mu?

D vitamini eksikliği MS için değiştirilebilen bir risk etkenidir. Takviyenin MS'i önlediği henüz kanıtlanmamış olsa da, ailesinde MS olan kişilerin D vitamini düzeyini bilmesi ve eksikliği gidermesi akılcı bir önlemdir. Sigaradan uzak durmak ve sağlıklı kiloyu korumak da riski azaltan diğer adımlardır.

Referanslar

  • Abo Kalam A, Roshanuddin J, Gattu Linga B, et al. Associations of vitamin D receptor (ApaI, FokI, TaqI, BsmI) polymorphisms with neurodegenerative diseases in the Middle East, North Africa and Türkiye (MENA&T) region: a systematic review and meta-analysis toward population-specific precision medicine. 2026. PMID: 42346588.
  • Agliardi C, Guerini FR, Bolognesi E, Zanzottera M, Clerici M. VDR gene single nucleotide polymorphisms and autoimmunity: a narrative review. 2023. PMID: 37508347.
  • Balasooriya NN, Elliott TM, Neale RE, et al. The association between vitamin D deficiency and multiple sclerosis: an updated systematic review and meta-analysis. Mult Scler Relat Disord. 2024;90:105804. doi:10.1016/j.msard.2024.105804.
  • Barrea L, Verde L, Grant WB, et al. Vitamin D: a role also in long COVID-19? Nutrients. 2022;14(8):1625. doi:10.3390/nu14081625.
  • Cutolo M, Gotelli E. The 2023's growing evidence confirming the relationship between vitamin D and autoimmune diseases. Nutrients. 2023. PMID: 38004154.
  • Gençer Bingöl F, Kocyigit E, Çelik E, et al. Breaking the cycle: can vitamin D bridge the gap between gut microbiota and immune dynamics in multiple sclerosis? 2025. PMID: 40564928.
  • Guerini FR, Agliardi C, Oreni L, et al. Vitamin D receptor gene polymorphism predicts the outcome of multidisciplinary rehabilitation in multiple sclerosis patients. 2023. PMID: 37686183.
  • Hall K, Renteria J, Fernandez E, et al. Vitamin D supplementation and its effect on relapse frequency and MRI activity in adults with multiple sclerosis: a systematic review. 2026. PMID: 42613863.
  • Langlois J, Denimal D. Clinical and imaging outcomes after vitamin D supplementation in patients with multiple sclerosis: a systematic review. 2023. PMID: 37111166.
  • Li Y, Xu Y, Pei X, et al. Vitamin D status, supplementation, and multiple sclerosis: a systematic review and meta-analysis. 2026. PMID: 41983136.
  • López-Muñoz P, Torres-Costoso AI, Fernández-Rodríguez R, et al. Effect of Vitamin D Supplementation on Fatigue in Multiple Sclerosis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients. 2023;15:2861. doi:10.3390/nu15132861.
  • Savran Z, Baltaci SB, Aladag T, et al. Vitamin D and neurodegenerative diseases such as multiple sclerosis (MS), Parkinson's disease (PD), Alzheimer's disease (AD), and amyotrophic lateral sclerosis (ALS). 2025. PMID: 40464816.
  • Serag I, Abouzid M, Alsaadany KR, et al. Role of vitamin D as adjuvant therapy on multiple sclerosis: an updated systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. 2025. PMID: 40797337.
  • Thouvenot E, Laplaud D, Lebrun-Frenay C, et al. High-dose vitamin D in clinically isolated syndrome typical of multiple sclerosis: the D-Lay MS randomized clinical trial. JAMA. 2025;333(16):1413-1422. doi:10.1001/jama.2025.1604.
Son Güncelleme: 16 Kasım 2026
Yazar Dr. Banu Taşcı Fresko

Dr. Banu Taşcı Fresko

Nöroloji Uzmanı, Fonksiyonel Tıp Hekimi (IFMCP)