"Eskiden kafam böyle çalışmıyordu" diyor musunuz? Basit bir hesabı yapmakta zorlanmak, aradığınız kelimeyi bulamamak ya da düşüncelerinizi toparlayamamak beyin sisinin belirtileri olabilir. Bazı hastalar bu durumu "erken yaşta Alzheimer'a yakalanmış gibi hissetmek" diye tarif eder.
Beyin sisinin pek çok nedeni var; bunları ana yazımızda ele aldım. Bu yazıda yalnızca birine odaklanıyorum: gluten. Çölyak hastalığı ve gluten hassasiyeti olan kişilerde beyin sisi çok sık karşımıza çıkıyor ve doğru yaklaşımla belirgin şekilde düzelebiliyor.
- Beyin Sisi Nedir?
- Çölyak hastalığı ve Non Çölyak Gluten Hassasiyeti
- Beyin Sisinde Glutenin Rolü
- Beyin sisinde eksik vitamin ve minerallerin rolü
- Gluten Hassasiyeti Olanlar Gluten Yediklerinde Ne Olur?
- Hassasiyeti Olan Hastalar Gluteni Kestiklerinde Beyin Sisi Düzelir mi?
- Beyin Sisinde beslenme nasıl olmalı?
- Beyin Sisinde Yaşam Tarzı Önerileri
Beyin Sisi Nedir?
Beyin sisi, kişinin bilişsel işlevlerinde belirgin bir yavaşlama ve bulanıklık hissiyle kendini gösteren bir durumdur. Bazı hastalar bu durumu, “erken yaşta Alzheimer hastalığına yakalanmış gibi hissetmek” şeklinde tanımlar.
Çölyak hastalığı ve Non Çölyak Gluten Hassasiyeti
Çölyak hastalığı, genetik olarak yatkınlığı olan kimselerde buğday, arpa, çavdar ve yulaf (avenin) kaynaklı gluten ve prolaminlere bağlı olarak üst ince bağırsakta (Oniki parmak bağırsağı ve jejunum) gelişen enflamatuar ve otoimmün bir hastalıktır.
Non çölyak gluten/buğday hassasiyeti ise, çölyak hastalığı ve buğday alerjisi olmayan kişilerde gluten tüketimi sonrasında bulguların ortaya çıkmasıdır.
Hem çölyak hastalığı hem de gluten hassasiyetinde pek çok nörolojik ve/veya psikiyatrik yakınma görülebilir.
Bunlardan birisi de beyin sisidir.
Beyin Sisinde Glutenin Rolü
Çölyak hastalığında beyin sisi olabileceği uzun süredir biliniyordu. Non çölyak gluten hassasiyetinin bir hastalık olarak kabul edilmesi 2012 senesinde olduğu için, bu hastalıktaki beyin sisi bildirimleri az sayıda.
Ancak çölyak hastalarına kıyasla, non çölyak gluten/buğday hassasiyeti olan hastalarda beyin sisi daha sık görülüyor ve hastanın yaşam kalitesini daha çok bozuyor.
Beyin sisinin oluşumunda bir kaç faktör rol alıyor:
-
Zonulin artışına bağlı bağırsak geçirgenliği, buna bağlı sistemik enflamasyon ve mikroglial aktivasyon sonucu nöroenflamasyon: Geçirgenlik artışı sonuca kana karışan ve kan beyin bariyerine ulaşan bakteri duvarı lipopolisakkaritleri, IL-6, TNF-α, IL-1β gibi proenflamatuar sitokinlerin salınımına neden olarak nöroenflamasyona neden olur.
-
Nöroenflamasyon sonucu sinir hücreleri arasındaki bağlantıları ve uyarıcı-sakinleştirici dengeyi bozar; özellikle prefrontal korteks ve hipokampusta işlevler yavaşlar.
-
Disbiyozis sonucu bütirat üretimi azalır, bu da hem bağırsak hem de beyin bariyerinin zayıflamasına yol açabilir
-
Çalışmalar çölyak ve ÇDGH olanların beyninin daha kolay uyarıldığını ve daha zor sakinleştiğini gösteriyor. Bu yüzden migren ve nöbet gibi yakınmalar bu hastalarda daha kolay ortaya çıkabiliyor; aynı aşırı uyarılabilirlik beyin sisine de katkıda bulunuyor.
-
Histamin intoleransı olan çölyak hastaları ve non çölyak gluten hassasiyeti hastalarında beyin sisi daha sık veya şiddetli olabilir. Histamin düzeyleri beyinde artışı uykusuzluk, irritabilite, dikkat dağınıklığına neden olabilir.Histaminin beyindeki H1 ve H3 reseptörleri üzerine olan etkileri bilişsel yakınmalara neden olabilir.
- FODMAP hassasiyeti: Bazı hastalarda gluten yerine buğdaydaki fruktanlar beyin sisiye neden olabilir. Bu durumda düşük FODMAP diyeti daha etkili olabilir.
Beyin sisinde eksik vitamin ve minerallerin rolü
Çölyak ve non çölyak hastalarında bağırsakta emilim bozukluğu nedeniyle pek çok vitamin, mineralin ve besin maddesinin eksikliği görülür. Bu eksiklikler glutenin etkilerinden hem bağımsız, hem de ek olarak beyin sisine neden olurlar.
-
Omega 3 yağ asitleri
Gluten Hassasiyeti Olanlar Gluten Yediklerinde Ne Olur?
Non çölyak gluten hassasiyetinde hastaları gözlem altında gluten tüketmiş (2 dilim glutenli ekmek), sonrasında yakınmaları takip edilmiş ve şunlar görülmüştür:
-
Beyin sisi ile birlikte hastalarda baş ağrısı, karın ağrısı, dengesizlik, karıncalanma, yorgunluk, kendini kötü hissetme görülmüştür.
-
Hastaların %40’ında yakınmalar 1 saatin altında başlamış, % 87’sinde 2 saatin altında, diğerlerinde 48 saate varan sürelerde yakınmalar görülmüştür.
-
Hastaların %80’inde yakınmalar ortaya çıktıktan sonra geçmesi 1 haftayı bulmuştur.
NÇG/BH hastalarında gluten tüketimi bunun yanında depresyon ve/veya anksiyete bulgularını artırdığı biliniyor.
Çölyak ve NÇG/BH olan hastalarda yapılan çalışmalarda bu hastaların beyinlerinin normalden daha uyarılabilir olduğu, daha zor sakinleştiği ve nöbet geçirme/migren gibi yakınmaların çok daha kolay ortaya çıkabildiği biliniyor. Bu aşırı uyarılabilirlik halinin de beyin sisine katkıda bulunduğu düşünülüyor.
Hassasiyeti Olan Hastalar Gluteni Kestiklerinde Beyin Sisi Düzelir mi?
Diğer çalışmalarda tam/kaytarmasız glutensiz beslenmeye geçen çölyak hastalarının bir yıl sonunda beyin sisi yönünden hiçbir yakınması kalmadığı gösterilmiştir.
Beyin sisi tarif eden çölyak hastalarında yapılan bir diğer çalışmada, glutensiz beslenme ile hem dikkat dağınıklığı/hiperaktivite, hem de depresyon ve anksiyete yakınmalarının belirgin şekilde gerilediği görülmüştür.
Adım Adım Yaklaşım
Önemli: Gluteni kesmeden önce çölyak testlerinizi yaptırın. Glutensiz beslenmeye başladıktan sonra yapılan testler yalancı negatif çıkabilir ve çölyak tanısı kaçabilir.
-
Gözlem: Beyin sisi yaşadığınız günün 1–24 saat öncesindeki besinleri not edin
-
Eliminasyon: Gluten içeren besinleri çıkarın
-
Test: Gluteni tekrar tüketerek semptomları gözlemleyin, ardından çölyak ve histamin intoleransı testlerinizi yaptırın
-
Non çölyak gluten hassasiyeti için tanı koydurucu bir test yoktur. Ancak dışkı zonulin, anti gliadin antikorlar, I-FAB2 ve/veya SCD14 bir fikir verebilir. Tanı yakınmaların gluten tüketirken olması, gluten tüketimi kesilmesi sonrası geçmesi, ve gluten tüketimi ile tekrar ortaya çıkması ile konur.
-
Beyin sisi genellikle 1–4 hafta içinde azalır; ancak tam iyileşme için 3–6 ay gerekebilir.
Beyin Sisinde beslenme nasıl olmalı?
⊗ Gluten içeriği kesin olan besinler:
Bu besinler gluten içerdiği için tamamen uzak durulmalıdır:
-
Buğday (siyez, durum, firik dahil)
-
Buğday unu, rüşeymi, kepeği
-
Arpa, çavdar, irmik, kuskus, bulgur
-
Ekmek, noodle, hamur işleri, kruton
-
Malt hülasası, galeta unu, bira ve bira mayası
-
Hazır salata sosları, kızartma harçları, hamursuz matzosu
-
⊗ Gluten İçeriği Olası Olan Ürünler: Bu ürünler gluten içerebilir; etiket kontrolü şarttır:
-
Alternatif tahıl unları (karabuğday, teff, sorgum vs.)
-
Müsli, nişasta karışımları, dondurma
-
Et suyu bulyonları, pastırma, sosis, sucuk
-
Hazır çorbalar, hazır yemekler, hazır soslar
-
Yulaf ve yulaf unu (glutenle kontamine olabilir, avenin içeriği glutenle çapraz reaksiyon gösterir)
-
Ketçap, hardal, karamelli ürünler
-
Süt alternatifi içecekler, mısır gevrekleri, cips
-
Badem ezmesi, baharat karışımları
-
⊗ Gluten İçerebilecek Katkı Maddeleri: Etiketlerde bu maddelere dikkat edin:
-
Fermente tahıl özütü
-
Maya özütü
-
Modifiye nişasta
-
Dekstrin
-
Karamel rengi
-
Maltodekstrin
-
-
İşlenmiş gıdalardan uzak durun
-
Fermente, tütsülenmiş, beklemiş gıdalardan kaçının
-
Çayı azaltın
- Biyojenik aminlere dikkat edin
-
Beyin Sisinde Yaşam Tarzı Önerileri
- Alkolü bırakın
-
Histamin salınımını artırır ve bağırsak geçirgenliğini bozarak beyin sisini şiddetlendirebilir.
- Sigara içmeyin
-
Oksijenlenmeyi azaltır ve nöroplastisiteyi olumsuz etkileyerek zihinsel performansı düşürür.
-
Dehidrasyon zihinsel yavaşlamaya ve konsantrasyon kaybına yol açar.
-
Uyku eksikliği GABA ve serotonin dengesini bozar, ruh hali ve bilişsel işlevleri zayıflatır.
-
Kortizol artışı beyin uyarılabilirliğini yükseltir, bağırsak geçirgenliğini ve histamin intoleransını tetikler.
- Düzenli egzersiz yapın
-
Kan dolaşımını iyileştirir, nörotransmitter dengesini destekler ve zihinsel berraklığı artırır
Sık sorulan sorular
• Çölyak testim negatif çıktı, yine de gluten beyin sisime neden olabilir mi? Evet. Çölyak dışı gluten hassasiyetinde çölyak testleri negatiftir. Tanı, hekim eşliğinde yapılan eliminasyon ve yeniden deneme ile konur.
• Gluteni kesmeden önce neden test yaptırmalıyım? Gluten yemeyi bıraktıktan sonra çölyak testleri yalancı negatif çıkabilir. Bu durumda gerçek bir çölyak hastalığı gözden kaçabilir.
• Glutensiz beslenmeye başlayınca beyin sisi ne zaman düzelir? Genellikle 1–4 hafta içinde hafifleme başlar; tam iyileşme 3–6 ay sürebilir.
• Biraz gluten yesem sorun olur mu? Çölyak hastalığında az miktarda gluten bile bağırsak hasarını sürdürür. ÇDGH'de tolerans kişiden kişiye değişir; ancak çalışmalara göre bir kez tetiklenen yakınmaların geçmesi bir haftayı bulabilir.
Referanslar
- Uhde M, Ajamian M, Caio G, De Giorgio R, Indart A, Green PH, Verna EC, Volta U, Alaedini A. Intestinal cell damage and systemic immune activation in individuals reporting sensitivity to wheat in the absence of coeliac disease. Gut. 2016 Dec;65(12):1930-1937.
- Leonard MM, Sapone A, Catassi C, Fasano A. Celiac Disease and Nonceliac Gluten Sensitivity: A Review. JAMA. 2017;318(7):647–656. PMID: 28810029.
- Barbaro MR, Cremon C, Stanghellini V, Barbara G. Recent advances in understanding non-celiac gluten sensitivity. F1000Res. 2018;7:F1000 Faculty Rev-1631.
- Croall ID, Hoggard N, Aziz I, Hadjivassiliou M, Sanders DS. Brain fog and non-coeliac gluten sensitivity: Proof of concept brain MRI pilot study. PLoS One. 2020 Aug 28;15(8):e0238283. doi: 10.1371/journal.pone.0238283. PMID: 32857796; PMCID: PMC7454984.
- Yelland GW. Gluten-induced cognitive impairment ("brain fog") in coeliac disease. J Gastroenterol Hepatol. 2017 Mar;32 Suppl 1:90-93. doi: 10.1111/jgh.13706. PMID: 28244662.
- Makhlouf S, Messelmani M, Zaouali J, Mrissa R. Cognitive impairment in celiac disease and non-celiac gluten sensitivity: review of literature on the main cognitive impairments, the imaging and the effect of gluten free diet. Acta Neurol Belg. 2018 Mar;118(1):21-27. doi: 10.1007/s13760-017-0870-z. PMID: 29247390.
- Kristensen VA, Valeur J, Brackmann S, Jahnsen J, Brunborg C, Tveito K. Attention deficit and hyperactivity disorder symptoms respond to gluten-free diet in patients with coeliac disease. Scand J Gastroenterol. 2019 May;54(5):571-576. doi: 10.1080/00365521.2019.1608467. PMID: 31050907.
- Peters SL, Biesiekierski JR, Yelland GW, Muir JG, Gibson PR. Randomised clinical trial: gluten may cause depression in subjects with non-coeliac gluten sensitivity - an exploratory clinical study. Aliment Pharmacol Ther. 2014 May;39(10):1104-12. doi: 10.1111/apt.12730. PMID: 24689456.
- Pynnönen PA, Isometsä ET, Verkasalo MA, Kähkönen SA, Sipilä I, Savilahti E, Aalberg VA. Gluten-free diet may alleviate depressive and behavioural symptoms in adolescents with coeliac disease: a prospective follow-up case-series study. BMC Psychiatry. 2005 Mar 17;5:14. doi: 10.1186/1471-244X-5-14. PMID: 15774013; PMCID: PMC555756.
- Busby E, Bold J, Fellows L, Rostami K. Mood Disorders and Gluten: It's Not All in Your Mind! A Systematic Review with Meta-Analysis. Nutrients. 2018;10(11):1708. doi: 10.3390/nu10111708.
- Lichtwark IT, Newnham ED, Robinson SR, Shepherd SJ, Hosking P, Gibson PR, Yelland GW. Cognitive impairment in coeliac disease improves on a gluten-free diet and correlates with histological and serological indices of disease severity. Aliment Pharmacol Ther. 2014 Jul;40(2):160-70. doi: 10.1111/apt.12809. PMID: 24889390.
- Gilbey Z, Bold J. A Gluten Free Diet in the Management of Epilepsy in People with Coeliac Disease or Gluten Sensitivity. Gastrointest Disord. 2020;2:281-299.
- Pennisi M, Bramanti A, Cantone M, Pennisi G, Bella R, Lanza G. Neurophysiology of the "Celiac Brain": Disentangling Gut-Brain Connections. Front Neurosci. 2017;11:498. doi:10.3389/fnins.2017.00498.
- Currie S, Hadjivassiliou M, Clark MJ, Sanders DS, Wilkinson ID, Griffiths PD, Hoggard N. Should we be 'nervous' about coeliac disease? Brain abnormalities in patients with coeliac disease referred for neurological opinion. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2012 Dec;83(12):1216-21. doi: 10.1136/jnnp-2012-303281. PMID: 22906616.
- Schnedl WJ, Lackner S, Enko D, Schenk M, Mangge H, Holasek SJ. Non-celiac gluten sensitivity: people without celiac disease avoiding gluten-is it due to histamine intolerance? Inflamm Res. 2018 Apr;67(4):279-284. doi: 10.1007/s00011-017-1117-4. PMID: 29181545.
- Caio G, Lungaro L, Segata N, Guarino M, Zoli G, Volta U, De Giorgio R. Effect of Gluten-Free Diet on Gut Microbiota Composition in Patients with Celiac Disease and Non-Celiac Gluten/Wheat Sensitivity. Nutrients. 2020;12:1832.
