Çölyak Hastalığında Magnezyum Eksikliği Sessiz Kalabilir: Kemik ve Sinir Sistemi İçin Neden Önemli?

Çölyak hastalığı yalnızca bir bağırsak hastalığı değildir. Bağırsaktaki hasar besinlerin emilimini bozar ve vücudun birçok sistemini etkileyebilir. Kansızlık, kemik erimesi, baş ağrısı, kaygı ve beyin sisi gibi bağırsakla ilgisiz görünen şikâyetler çölyak hastalığının uzantısı olabilir.

Bu zincirde yeterince konuşulmayan minerallerden biri magnezyumdur. Eksikliği birçok sisteme yansıyabilir. Bu yazıda bunlardan ikisine odaklanıyoruz: kemik sağlığı ile beyin ve ruh sağlığı. Magnezyumun çölyakta neden düşebildiğini, bu iki alan için ne anlama geldiğini ve neler yapabileceğinizi anlatıyoruz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin ya da tedavinin yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışınız. 

Çölyakta bağırsak hasarı magnezyum emilimini azaltır

Magnezyum ince bağırsaktan emilir. Çölyak hastalığında ince bağırsak yüzeyi hasar görür. Bu durumda demir, folat, B12 vitamini, D vitamini, çinko ve magnezyum gibi mikro besinlerin emilimi azalabilir. Magnezyum düşüklüğüne yol açan başlıca etkenler şunlardır:

• Bağırsaktan emilimin azalması
• Bağırsakta süren, hafif de olsa iltihap
• Kronik ishal
• Besinlerle yetersiz magnezyum alımı

Pratik bir ayrıntı daha var: Glutensiz tahıl ürünlerinin birçoğu, glutenli karşılıklarına göre daha az magnezyum içerir. Bu yüzden glutensiz beslenenlerin magnezyumdan zengin doğal besinleri sofralarına katması daha da önemlidir. Yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller, kuruyemişler ve tohumlar bunun için iyi seçeneklerdir [1,6].

Tanı anında, tedavi edilmemiş yetişkinlerin yaklaşık %13-17'sinde, çocukların %7-11'inde magnezyum eksikliği görülür [2]. Uzun süredir glutensiz diyet yapanlarda bu oran çalışmaya göre %4 ile %20 arasında değişir [2]. Eksikliğin düzelip düzelmemesi üç şeye bağlıdır: diyete ne kadar uyulduğu, yağlı ishal olup olmadığı ve besinlerle ne kadar magnezyum alındığı [5]. Eksiklik, belirgin sindirim şikâyeti olmayan çocuklarda bile görülebilir [4].

Glutensiz diyet çoğu eksikliği düzeltir, ama hepsini değil

Glutensiz diyetle bağırsak yüzeyi iyileşir ve besin eksikliklerinin çoğu zamanla düzelir [1,2]. Ancak bazı eksiklikler diyetle birlikte kendiliğinden düzelmeyebilir. Bağırsaktaki iltihap geçse bile magnezyum eksikliğinin sürebileceği bildirilmiştir [1]. Yetişkinlerde bağırsak yüzeyinin tamamen normale dönmesi de zaman alabilir. Bu yüzden eksikliklerin hekim tarafından izlenmesi önemlidir [2,3].

Kan tahlili normal çıksa bile hücrelerde magnezyum eksik olabilir

Bu konuda çarpıcı bir çalışma var. Glutensiz diyetle bir süredir iyi görünen, belirtisi olmayan 23 çölyak hastasında kandaki magnezyum çoğunlukla normaldi. Oysa alyuvar ve akyuvarların içindeki magnezyum normalden belirgin şekilde düşüktü [7]. Yani kan tahlilinde “normal” çıkan magnezyum, hücrelerin içindeki durumu her zaman göstermez.

Magnezyum, çölyakta kemikleri korumanın unutulan parçasıdır

Vücudumuzdaki magnezyumun yarısından fazlası kemiklerde depolanır. Magnezyum, kemik yapan hücrelerin çalışması ve kalsiyumun kemiğe yerleşmesi için gereklidir. Eksikliğinde kemik yapımı yavaşlar, yıkımı hızlanır ve kemikler zamanla zayıflayabilir (yeni osteoporoz yazısı) [9]. Çölyak hastalığında kemik erimesi iyi bilinen bir sorundur. Magnezyumu düşük bulunan hastaların önemli kısmında kemik erimesi saptanmıştır. Bu hastalardan iki yıl boyunca magnezyum takviyesi alan beşinde kalça kemiği yoğunluğu arttı. Hücre içindeki magnezyum yükseldikçe kemikteki artış da daha belirgindi [7]. 

Çölyakta D vitamini düşüklüğü de sık görülür. D vitamini yağda çözünen bir vitamindir ve ince bağırsaktan yağlarla birlikte emilir. Çölyakta ince bağırsak yüzeyi hasar gördüğünde yağların ve onlarla birlikte D vitamininin emilimi azalır. Kalsiyumun emilimi de aynı nedenle zayıflar.

Üstelik D vitamininin vücutta aktif hâle gelebilmesi için magnezyum gerekir. Magnezyum düşükse D vitamini tam olarak işe yarayamayabilir. Glutensiz diyetle bağırsak iyileştikçe emilim de düzelir. Ancak kemik yoğunluğu her zaman tam olarak normale dönmez. Bu durumda hekiminiz D vitamini, kalsiyum ve magnezyum desteğini gündeme getirebilir [1].

Kemik erimesi bazen çölyak hastalığının ilk fark edilen belirtisi olabilir [8]. Nedeni açıklanamayan bir kemik erimesine sindirim şikâyetleri (şişkinlik, karın ağrısı, ishal ya da kabızlık gibi) veya kansızlık eşlik ediyorsa çölyak hastalığı da akla gelmelidir.

Magnezyum eksikliği çölyakta migren, kaygı ve depresyona katkıda bulunabilir

Çölyak hastalığında ve non çölyak gluten hassasiyetinde gluten tüketimi birçok şikâyetle ilişkilendirilmiştir [6]:

• Baş ağrısı ve migren
• Uyuşma ve karıncalanma (periferik nöropati)
• Denge bozukluğu (gluten ataksisi)
• Dikkat dağınıklığı ve unutkanlık (beyin sisi)
• Kaygı ve depresyon

Bunun birden fazla nedeni vardır: kronik enflamasyon, bağışıklık sisteminin etkileri, bağırsak bariyerinin bozulması (geçirgen bağırsak) ve besin eksiklikleri [6].

Çölyak hastalarında magnezyum düşük olabilir. Magnezyum, sinir hücrelerinin aşırı uyarılmasını sınırlar ve enflamasyonu yatıştırmaya yardım eder. Bu yüzden magnezyum düşüklüğü migren, kaygı ve depresyonla ilişkilendirilmiştir. Magnezyum eksikliği çölyak hastalığında görülen bu şikâyetlerin tek nedeni değildir, ama ortaya çıkmalarına katkıda bulunabilir [6].

Sinir sistemi şikâyetlerinde asıl yol, glutensiz diyete tam uyum ve bağırsağın iyileşmesidir. Bazı hastalarda unutkanlık ve dikkat sorunlarının glutensiz diyetle, bağırsak iyileştikçe ve kandaki hastalık göstergeleri düştükçe düzeldiği bildirilmiştir [6].

Çölyak hastasıyım, magnezyum eksikliğinden şüpheleniyorum: Ne yapmalıyım?

• Glutensiz diyetinizi sürdürün. Çölyakta asıl tedavi budur. Bağırsak iyileştikçe magnezyum dahil birçok vitamin ve mineralin emilimi de düzelir.
• Hekiminize söyleyin. Kas krampları, yorgunluk, uyku sorunu, kaygı ve migren gibi şikâyetlerinizi hekiminizle paylaşın. Çölyakta tanı anında ve takipte demir, B12, folat, D vitamini, çinko ve magnezyum gibi değerlere bakılabilir.
• Kan testini şikâyetlerinizle birlikte değerlendirin. Kan magnezyumu normal çıksa bile hücre içinde eksiklik olabilir.
• Sofranızı magnezyumlu besinlerle zenginleştirin. Yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller, kuruyemişler ve tohumlar glutensiz beslenmeye çok uygundur.
• Takviye gerekirse hekiminizle birlikte karar verin. Böbrek hastalığınız varsa ya da düzenli ilaç kullanıyorsanız bu özellikle önemlidir.

Sonuç: Glutensiz diyetin yanında magnezyumu da takip edin

Çölyakta magnezyum; emilim bozukluğu, süren iltihap ve yetersiz alım nedeniyle düşebilir. Bu düşüklük kan tahlilinde her zaman fark edilmeyebilir. Oysa magnezyum hem kemiklerin güçlü kalması hem de sinir sisteminin dengeli çalışması için gereklidir.

Çölyak hastalığında ve non çölyak gluten hassasiyetinde temel tedavi glutensiz diyettir. Magnezyum ise bu tedaviyi destekleyen önemli bir parçadır.

Sık Sorulan Sorular

Çölyak hastalarında magnezyum eksikliği belirtileri nelerdir?
Kas krampları ve seğirmeleri, yorgunluk, uyku sorunları, kaygı, baş ağrısı ve migren en sık görülen belirtilerdir. Ancak magnezyum eksikliği hiçbir belirti vermeden de sürebilir. Bu yüzden çölyak hastalığı takibinde hekiminizle konuşulması gereken bir konudur.

Glutensiz diyete başladım, magnezyum eksikliğim kendiliğinden düzelir mi?
Çoğu kişide bağırsak iyileştikçe emilim düzelir. Ancak bazı kişilerde eksiklik diyete rağmen sürebilir. Özellikle glutensiz hazır ürünlerle beslenenlerde magnezyum alımı düşük kalabilir. Bu nedenle magnezyumdan zengin doğal besinleri sofranıza eklemeniz ve hekim takibini sürdürmeniz önemlidir.

Kan tahlilimde magnezyum normal, yine de eksik olabilir mi?
Evet. Vücuttaki magnezyumun çok küçük bir kısmı kanda bulunur. Glutensiz diyetteki çölyak hastalarında kan magnezyumu normal çıkarken hücrelerin içindeki magnezyumun düşük olabildiği gösterilmiştir [7].

Çölyakta hangi besinlerden magnezyum alabilirim?
Ispanak ve pazı gibi yeşil yapraklı sebzeler, nohut, mercimek ve kuru fasulye gibi baklagiller, kabak çekirdeği, badem ve kaju magnezyumdan zengindir. Karabuğday ve kinoa da hem glutensiz hem de iyi birer magnezyum kaynağıdır.

Referanslar

• Caruso R, Pallone F, Stasi E, Romeo S, Monteleone G. Appropriate nutrient supplementation in celiac disease. Ann Med. 2013;45(8):522-531. PMID 24195595
• Kreutz JM, Adriaanse MPM, van der Ploeg EMC, Vreugdenhil ACE. Narrative review: nutrient deficiencies in adults and children with treated and untreated celiac disease. Nutrients. 2020;12(2):500. PMID 32075276
• Rondanelli M, et al. Micronutrients dietary supplementation advices for celiac patients on long-term gluten-free diet with good compliance: a review. Medicina (Kaunas). 2019;55(7):337. PMID 31277328
• Rujner J, Socha J, Syczewska M, et al. Magnesium status in children and adolescents with coeliac disease without malabsorption symptoms. Clin Nutr. 2004;23(5):1074-1079. PMID 15380898
• Rujner J, Wojtasik A, Syczewska M, et al. Przyczyny niedoboru magnezu u dzieci i młodzieży z celiakią. Wiad Lek. 2001;54(9-10):522-531. PMID 11816296
• Popa E, et al. Magnesium status in celiac disease: potential links with neuroinflammatory pathways and gut-brain axis dysfunction. Int J Mol Sci. 2026;27(14):6200. PMID 42511544
• Rude RK, Olerich M. Magnesium deficiency: possible role in osteoporosis associated with gluten-sensitive enteropathy. Osteoporos Int. 1996;6(6):453-461. PMID 9116391
• Sanders DS, Patel D, Khan FB, et al. Case-finding for adult celiac disease in patients with reduced bone mineral density. Dig Dis Sci. 2005;50(3):587-592. PMID 15810647
• Rude RK, Singer FR, Gruber HE. Skeletal and hormonal effects of magnesium deficiency. J Am Coll Nutr. 2009;28(2):131-141. PMID 19828898