Nöropatiye Bağlı Dengesizlik ve Baş Dönmesi

Nöropatiye Bağlı Dengesizlik ve Baş Dönmesi

"Karanlıkta yürürken yalpalıyorum", "gözlerimi kapatınca sallanıyorum", "pamuğun üzerinde yürüyor gibiyim", "ayağa kalkınca gözüm kararıyor": Nöropatisi olan pek çok kişi bu yakınmaları baş dönmesi olarak tarif eder. Oysa bu dengesizlik çoğu zaman iç kulaktan değil, ayaklardan beyne pozisyon bilgisini taşıyan sinirlerin ya da tansiyonu ayarlayan otonom sinirlerin etkilenmesinden kaynaklanır. Bu yazıda nöropatiye bağlı dengesizliğin nasıl ortaya çıktığını, ayağa kalkınca gelen baş dönmesini, iç kulak kaynaklı dönme hissinden farkını, en sık nedenleri ve düşmelerden korunmanın yollarını anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.

Karanlıkta Kaybolan Denge

Dengede durabilmek için beyin üç kaynaktan gelen bilgiyi birleştirir: gözler, iç kulaktaki denge organı ve eklemlerle ayak tabanından gelen pozisyon bilgisi. Bu üç kaynaktan biri zayıfladığında diğer ikisi açığı kapatmaya çalışır.

Nöropatide ayaklardan gelen pozisyon bilgisi azalır. Kişi gündüz, gözleriyle zeminine bakarak dengesini korur; ancak karanlıkta, gözler kapalıyken ya da başını yukarı kaldırdığında dengesi bozulur. Gece tuvalete kalkarken sendeleme, banyoda yüzünü yıkarken gözler kapandığında sallanma ve halı ya da çim gibi yumuşak zeminlerde zorlanma bu durumun tipik örnekleridir. Buna duyusal ataksi denir.

Belirtiler

Nöropatiye bağlı dengesizliğin belirtileri şunlardır:

  • Karanlıkta ve gözler kapalıyken artan dengesizlik
  • Yürürken yere bakma ihtiyacı
  • Pamuğun ya da süngerin üzerinde yürüyormuş gibi hissetme
  • Bacakları açarak, geniş adımlarla yürüme
  • Yumuşak ve engebeli zeminlerde zorlanma, merdiven inerken tutunma ihtiyacı
  • Sık tökezleme ve düşme

Bu tablo bir dönme hissi değil, ayakta ve yürürken yaşanan bir dengesizliktir. Oturur ya da yatarken yakınma olmaz.

Ayağa Kalkınca Gelen Baş Dönmesi

Nöropati yalnızca his sinirlerini değil, kalp hızını ve tansiyonu düzenleyen otonom sinirleri de etkileyebilir. Ayağa kalkınca damarların yeterince daralamaması, kanın bacaklarda göllenmesine ve beyne giden kanın azalmasına yol açar.

Bunun sonucunda ayağa kalkınca göz kararması, sersemlik, bayılacakmış gibi hissetme, kulaklarda uğultu ve bazen bayılma görülür. Yakınmalar sabahları, sıcak havada, sıcak duştan sonra, yemeklerden sonra ve uzun süre ayakta kalınca artar. Bu durumu ayağa kalkınca baş dönmesi ve POTS yazısında ve disotonomi yazısında ayrıntılı olarak anlattım.

İç Kulaktan Farkı

Dengesizlik ve baş dönmesinin kaynağını ayırt etmek tedavi açısından önemlidir:

  • İç kulak kaynaklı baş dönmesinde kişi kendisinin ya da çevresinin döndüğünü hisseder. Baş hareketleriyle, yatakta dönmekle ya da yukarı bakmakla tetiklenir; bulantı ve kusma sık eşlik eder. Oturur ya da yatarken de görülebilir.
  • Nöropatiye bağlı dengesizlikte dönme hissi yoktur. Yakınmalar yalnızca ayakta ve yürürken, özellikle karanlıkta olur.
  • Otonom nöropatiye bağlı baş dönmesinde ise yakınmalar ayağa kalkınca başlar, oturunca ya da yatınca geçer.

Bu tablolar bir arada da bulunabilir. Özellikle ileri yaşta birden fazla nedenin birlikte rol oynaması sıktır.

Nedenler

Nöropatiye bağlı dengesizliğin en sık nedenleri şunlardır:

  • Diyabet: Hem his sinirlerini hem de otonom sinirleri etkileyerek her iki tür dengesizliğe yol açabilir.
  • B12 vitamini eksikliği: Hem sinirleri hem de omurilikte pozisyon bilgisini taşıyan yolları etkiler. Dengesizlik, kansızlık gelişmeden önce başlayabilir.
  • Bakır eksikliği: B12 vitamini eksikliğini taklit eder.
  • Alkol ve B1 vitamini eksikliği
  • B6 vitamininin fazlası: Uzun süre yüksek dozda alındığında pozisyon duyusunu taşıyan sinirlere zarar verebilir.
  • Gluten hassasiyeti ve çölyak hastalığı: Hem sinirleri hem de dengeyi yöneten beyinciği etkileyebilir. Bunu gluten nöropatisi yazısında anlattım.
  • Sjögren sendromu ve bazı bağışıklık kaynaklı nöropatiler: His sinirlerinin hücre gövdelerini tutarak belirgin dengesizlik yapabilir.
  • Kemoterapiye bağlı nöropati

CANVAS

Dengesizlik, kronik öksürük, ayaklarda uyuşma ve iç kulak denge organının işlev kaybının birlikte görüldüğü bir tabloya CANVAS denir. Genellikle orta yaşta başlar ve yavaş ilerler. Yıllardır süren, nedeni açıklanamayan kuru öksürük önemli bir ipucudur. Son yıllarda bu tablonun kalıtsal bir gen değişikliğiyle ilişkili olduğu gösterilmiştir ve genetik testle tanı konabilmektedir.

Tanı

Dengesizliğin kaynağını bulmak için ayrıntılı nörolojik muayene yapılır. Ayakta ayaklar bitişik ve gözler kapalıyken dengenin bozulması, pozisyon duyusunun azaldığını gösterir. Ayak başparmağının yukarı ya da aşağı hareket ettirildiğini hissedememek ve titreşim duyusunun azalması da önemli ipuçlarıdır.

Kan tahlillerinde kan şekeri ve HbA1c, B12 vitamini ve hücre içi eksikliği gösteren tahliller, bakır, B6 vitamini, tiroid ve çölyak testlerine bakılır. EMG nöropatinin türünü gösterir. Ayağa kalkınca gelen yakınmalar için yatarken ve ayaktayken tansiyon ve nabız ölçümü, gerekirse tilt testi yapılır. Omurilik ve beyincik sorunlarından şüpheleniliyorsa MR çekilir.

Düşmeden Korunmak

Nöropatiye bağlı dengesizlik düşme riskini belirgin şekilde artırır. Düşmeleri önlemek için şunlar önerilir:

  • Evde geceleri yolu aydınlatın; yatak odasından tuvalete giden yolda gece lambası kullanın.
  • Kaygan halıları kaldırın, banyoya tutunma barı ve kaymaz paspas koyun.
  • Ayağı saran, kaymaz tabanlı ve ince tabanlı ayakkabılar giyin; terlik ve çorapla yürümekten kaçının.
  • Yataktan ve sandalyeden yavaş kalkın; ayağa kalkmadan önce birkaç saniye oturun.
  • Tansiyonu düşüren ilaçları ve uyku ilaçlarını hekiminizle gözden geçirin.
  • Eksik vitaminleri yerine koyun ve kan şekerinizi dengeleyin.
  • Düzenli denge ve güçlendirme egzersizleri yapın.

Nöropatide denge egzersizlerini "Nöropatide Denge ve Egzersiz" yazısında, düşmeyi önlemenin yollarını ise düşmeden önce dengeyi bozan nedenler yazısında ayrıntılı olarak anlattım.

Sıkça Sorulan Sorular

Nöropatiye bağlı dengesizlikle ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.

• Karanlıkta neden daha çok sendeliyorum?

Nöropatide ayaklardan gelen pozisyon bilgisi azalır ve beyin dengeyi korumak için gözlere daha çok güvenir. Karanlıkta gözlerden gelen bilgi de azalınca denge bozulur. Bu yüzden geceleri yolu aydınlatmak düşmeleri önlemenin en basit yollarındandır.

• Baş dönmem iç kulaktan mı, nöropatiden mi?

İç kulak kaynaklı baş dönmesinde dönme hissi vardır ve baş hareketleriyle tetiklenir. Nöropatiye bağlı dengesizlikte ise dönme hissi yoktur; yakınmalar ayakta ve yürürken, özellikle karanlıkta olur. Ayağa kalkınca gelen göz kararması ise otonom sinirlerin etkilendiğini düşündürür.

• Dengesizlik tedavi edilebilir mi?

Nedeni bulunduğunda çoğu zaman belirgin şekilde düzelir. B12 vitamini ve bakır eksikliğinin giderilmesi, kan şekerinin dengelenmesi ve gluten hassasiyeti varsa glutensiz beslenme sinirlerin toparlanmasına yardımcı olur. Denge egzersizleri ise nedeni ne olursa olsun dengeyi geliştirir.

Referanslar

  • Richardson JK. Factors associated with falls in older patients with diffuse polyneuropathy. J Am Geriatr Soc. 2002;50(11):1767-1773.
  • Cortese A, Simone R, Sullivan R, et al. Biallelic expansion of an intronic repeat in RFC1 is a common cause of late-onset ataxia. Nat Genet. 2019;51(4):649-658.
  • Freeman R, Wieling W, Axelrod FB, et al. Consensus statement on the definition of orthostatic hypotension, neurally mediated syncope and the postural tachycardia syndrome. Clin Auton Res. 2011;21(2):69-72.
  • Hadjivassiliou M, Sanders DD, Aeschlimann DP. Gluten-related disorders: gluten ataxia. Dig Dis. 2015;33(2):264-268.
  • Castelli G, Desai KM, Cantone RE. Peripheral Neuropathy: Evaluation and Differential Diagnosis. Am Fam Physician. 2020;102(12):732-739.
Son Güncelleme: 17 Kasım 2026
Yazar Dr. Banu Taşcı Fresko

Dr. Banu Taşcı Fresko

Nöroloji Uzmanı, Fonksiyonel Tıp Hekimi (IFMCP)