Geceleri Ayak Tabanınız Yanıyorsa: Yanan Ayak (Burning Feet) Sendromu

"Geceleri ayak tabanlarım yanıyor, ayaklarımı yorganın dışına çıkarmadan uyuyamıyorum." Ayak tabanında yanma, özellikle orta yaş ve üzerinde çok sık duyduğum bir yakınmadır. Tıpta bu tabloya yanan ayak (burning feet) sendromu da denir. Muayenede çoğu zaman hiçbir bulgu yoktur, ama kişinin yaşadığı rahatsızlık gerçektir. Yanmanın en sık nedeni ince sinir liflerinin etkilenmesidir; ancak sinir sıkışmaları, ayaktaki mekanik sorunlar, deri hastalıkları ve dolaşımla ilgili durumlar da aynı yakınmaya yol açabilir. Yanmanın tek ayakta mı iki ayakta mı olduğu, ne zaman arttığı ve neyle rahatladığı nedeni bulmakta en önemli ipuçlarıdır. Bu yazıda ayak tabanında yanmanın nedenlerini ve bunları birbirinden ayırt etmeye yarayan ipuçlarını anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Muayene Normal, Yanma Gerçek
Ayak tabanında yanma yaşayan kişilerin önemli bir kısmında muayene ve hatta EMG normal çıkar. Bunun nedeni, yanmayı taşıyan ince sinir liflerinin klasik EMG'de ölçülememesidir. Bu yüzden "testlerin temiz, bir şeyin yok" denen pek çok kişide aslında tedavi edilebilir bir neden bulunur. Ayak tabanında yanma tek başına bir belirti olarak da ortaya çıkabilir, başka bir hastalığın parçası olarak da.
Bu yakınmaya tıpta yanan ayak (burning feet) sendromu da denir. Ad, ilk olarak yetersiz beslenen kişilerde B vitamini eksikliğine bağlı gelişen ayak yanmasını tanımlamak için kullanıldı; bu yüzden Grierson-Gopalan sendromu olarak da bilinir. Bugün ise nedeni ne olursa olsun, ayaklarda yanma, sıcaklık ve batma hissiyle giden tabloların hepsi için kullanılıyor. Yani yanan ayak sendromu bir tanı değil, nedeni araştırılması gereken bir yakınmadır.
İpuçları: Yanma Nasıl, Nerede, Ne Zaman?
Hekime gitmeden önce yanmanızın özelliklerini gözlemlemeniz, nedenin bulunmasını çok kolaylaştırır. Aşağıdaki sorular en çok yol gösterenlerdir:
- İki ayakta birden, benzer şekilde mi, yoksa tek ayakta mı?
- Bütün tabanda mı, topukta mı, iç kenarda mı, parmak aralarında mı?
- Gece, dinlenirken mi artıyor, yoksa uzun süre ayakta kalınca ve yürüyünce mi?
- Soğukla, ayakkabıyı çıkarmakla ya da hareket etmekle rahatlıyor mu?
- Kızarıklık, kaşıntı, deride soyulma ya da şişlik var mı?
İki Ayakta Birden: İnce Lif Nöropatisi
İki ayak tabanında birden, parmak uçlarından başlayan, geceleri ve dinlenirken artan yanma en sık ince lif nöropatisine bağlıdır. Kişi çoğu zaman yorganın ya da çorabın bile ayağına dokunmasından rahatsız olur, ayaklarını soğuk zemine basmak ister. Zamanla yanma bileklere doğru çıkabilir ve ellere de yayılabilir. İnce lif nöropatisini ve tanısında kullanılan deri biyopsisi gibi testleri ayrı bir yazıda anlattım.
İnce lif nöropatisinin en sık nedenleri şunlardır:
- Diyabet ve henüz diyabet gelişmemiş insülin direnci
- B12 vitamini eksikliği: Yanma, belirgin sinir bulguları ortaya çıkmadan önceki erken bir işaret olabilir
- B1 vitamini eksikliği ve B6 vitamininin hem eksikliği hem de fazlası
- Alkol
- Tiroid bezinin az çalışması ve böbrek yetmezliği
- Çölyak hastalığı ve gluten hassasiyeti
- Sjögren sendromu gibi bağışıklık sistemi hastalıkları
- Bazı ilaçlar ve kemoterapi
Pek çok kişide neden bulunamaz, ama nedeni bulunanlarda o nedenin tedavisi yanmayı belirgin şekilde azaltabilir.
Tek Ayakta, İç Kenarda: Tarsal Tünel
Yanma tek ayakta, iç ayak bileğinin arkasından ayak tabanına doğru yayılıyorsa ve uzun süre ayakta kalınca ya da yürüyünce artıyorsa, tarsal tünel sendromu akla gelir. Burada ayak tabanının hissini taşıyan sinir, iç ayak bileğinin arkasındaki dar bir kanalda sıkışır. İç ayak bileğinin arkasına hafifçe vurmak ayak tabanına yayılan karıncalanmaya yol açabilir. Tarsal tünel sendromunu ayrı bir yazıda anlattım.
Parmak Aralarında: Morton Nöroması
Yanma ve uyuşma ayağın ön kısmında, çoğunlukla üçüncü ve dördüncü parmaklar arasında yoğunlaşıyorsa ve dar ya da topuklu ayakkabıyla artıp ayakkabıyı çıkarıp ayağı ovunca azalıyorsa, Morton nöroması düşünülür. Kişiler bunu sıklıkla "ayakkabımın içinde çakıl taşı varmış gibi" diye tarif eder. Morton nöromasını ayrı bir yazıda anlattım.
Sinir Dışı Nedenler
Ayak tabanında yanma her zaman sinirlerden kaynaklanmaz. Şu durumlar da benzer yakınmalara yol açabilir ve tedavileri tamamen farklıdır:
- Mantar enfeksiyonu: Parmak aralarında ve tabanda kaşıntı, yanma, batma; deride soyulma, kızarıklık ve çatlaklar
- Topuk dikeni ve taban zarı enflamasyonu (plantar fasiit): Sabah ilk adımlarda topukta keskin ağrı; gün içinde azalıp uzun süre ayakta kalınca yeniden artması
- Eritromelalji: Ayaklarda nöbetler halinde yanma, kızarıklık ve sıcaklık; sıcakla ve egzersizle artıp soğukla rahatlaması. Bazen kan hastalıklarıyla birlikte görülür ve araştırılmalıdır.
- Ayakkabı ve çoraplara karşı gelişen deri tepkileri
Huzursuz Bacaklarla Karışabilir
Akşamları ve gece yatınca ayaklarda yanma, sızlama ya da tarif edilmesi zor bir rahatsızlıkla birlikte ayakları hareket ettirme isteği varsa ve hareket edince rahatlama oluyorsa, huzursuz bacaklar sendromu akla gelmelidir. Nöropati ve huzursuz bacaklar sendromu sıklıkla bir arada bulunur; ikisinin de tedavisi farklı olduğu için ayrımı önemlidir.
Ne Yapmalı?
Ayak tabanında yanmanın nedeni bulunana kadar bazı basit önlemler rahatlama sağlayabilir:
- Geniş burunlu, ayağı sıkmayan, yumuşak tabanlı ayakkabılar giyin; uzun süre topuklu ayakkabı giymeyin.
- Pamuklu, nefes alan çoraplar seçin, ayaklarınızı kuru tutun, parmak aralarını iyice kurulayın.
- Yanma sırasında ayaklarınızı serin suya koyabilirsiniz, ama buz ve çok soğuk suyu uzun süre uygulamayın.
- Alkolü azaltın, kan şekerinizi dengeleyecek şekilde beslenin.
- B vitaminlerini rastgele ve uzun süre yüksek dozda kullanmayın; özellikle B6 vitamininin fazlası da yanmaya yol açabilir.
Yanma birkaç haftadan uzun sürüyorsa, giderek artıyorsa, uyumanızı engelliyorsa, ayaklarınızda yara, renk değişikliği, güçsüzlük ya da dengesizlik varsa bir nöroloğa görünmeniz önerilir. Kan şekeri, HbA1c, B12 vitamini, tiroid ve böbrek testleri değerlendirmenin ilk adımlarıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Ayak tabanında yanmayla ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Yanan ayak (burning feet) sendromu nedir?
Ayak tabanlarında, çoğu zaman geceleri artan yanma, sıcaklık ve batma hissine verilen addır. Kendi başına bir hastalık değil, bir belirtidir. En sık nedeni ince sinir liflerinin etkilenmesidir; diyabet ve insülin direnci, B12 vitamini ve diğer B vitaminlerinin eksikliği, alkol, tiroid sorunları ve bağışıklık sistemi hastalıkları bunun başlıca nedenleri arasındadır. Sinir sıkışmaları, Morton nöroması, mantar enfeksiyonu ve dolaşım sorunları da aynı yakınmaya yol açabilir.
• EMG'm normal çıktı, nöropati olmadığı anlamına mı gelir?
Hayır. EMG kalın sinir liflerini ölçer; ayak tabanında yanmayı taşıyan ince lifler EMG'de görülmez. Bu yüzden ince lif nöropatisi olan pek çok kişide EMG normaldir. Tanı için deri biyopsisi ve otonom testler gibi başka yöntemler gerekebilir.
• Ayak tabanım yanıyor ama şekerim yok, neden olabilir?
Diyabet en sık nedenlerden biridir, ama tek neden değildir. İnsülin direnci, B12 vitamini ve B1 vitamini eksikliği, alkol, tiroid sorunları, gluten hassasiyeti ve bağışıklık sistemi hastalıkları da yanmaya yol açabilir. Ayrıca mantar enfeksiyonu ve Morton nöroması gibi sinir dışı ya da yerel nedenler de araştırılmalıdır.
• Ayaklarım geceleri neden daha çok yanıyor?
Gün içinde dikkat başka yerlere dağılırken gece dinlenirken ağrı daha belirgin hissedilir. Ayrıca yatak sıcaklığı ve örtünün ayağa teması ince lif nöropatisi olan kişilerde yanmayı artırır. Gece yatınca gelen ve hareket etme isteğiyle birlikte olan rahatsızlık ise huzursuz bacaklar sendromunu düşündürür.
Referanslar
- Makkar RP, Arora A, Monga A, Gupta AK, Mukhopadhyay S. Burning feet syndrome. A clinical review. Aust Fam Physician. 2003;32(12):1006-1009. PMID: 14708150
- Terkelsen AJ, Karlsson P, Lauria G, Freeman R, Finnerup NB, Jensen TS. The diagnostic challenge of small fibre neuropathy: clinical presentations, evaluations, and causes. Lancet Neurol. 2017;16(11):934-944. doi: 10.1016/S1474-4422(17)30329-0
- Castelli G, Desai KM, Cantone RE. Peripheral Neuropathy: Evaluation and Differential Diagnosis. Am Fam Physician. 2020;102(12):732-739. PMID: 33320513
- Cleveland Clinic. Burning Feet Syndrome (Grierson-Gopalan Syndrome). Updated July 2023.



