Diyabetik Nöropati: Belirtileri, Türleri ve Tedavisi
Diyabet, el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve yanmanın en sık nedenidir. Diyabeti olanların yarısına yakınında hayatlarının bir döneminde sinirler etkilenir; ama bu kişilerin önemli bir kısmı hiçbir şey hissetmez. Sinir hasarı yalnızca tanı konmuş diyabette değil, kan şekerinin sınırda yüksek olduğu prediyabet ve insülin direnci döneminde de başlayabilir. Diyabetik nöropati tek bir hastalık değildir; ayaklardan başlayan tipik türün yanında kalbi, mideyi ve mesaneyi etkileyen otonom nöropati, uylukta ağrı ve güçsüzlük yapan amyotrofi ve tek bir siniri tutan türleri de vardır. Bu yazıda diyabetin sinirlere neden zarar verdiğini, prediyabetin yerini, diyabetik nöropatinin bütün türlerini, hangi durumlarda başka bir neden araştırılması gerektiğini, tarama ve tanıyı, alfa lipoik asit ve vitaminler dahil tedavi seçeneklerini ve ayak bakımını anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Şeker Yükselmeden Sinirler Etkilenebilir
Diyabetik nöropati, diyabetin en sık görülen ve en çok yakınmaya yol açan komplikasyonlarından biridir. Tip 1 ve tip 2 diyabeti olanların yarısına yakınında zamanla gelişebilir. Türkiye'de diyabeti olan binden fazla kişiyle yapılan bir çalışmada, yalnızca muayeneyle yaklaşık her on kişiden dördünde nöropati bulundu; sinir iletim testleri eklendiğinde bu oran yaklaşık üçte ikiye çıktı.
Diyabetik nöropatinin en sinsi yanı sessiz olabilmesidir. Nöropatisi olanların yarısına yakını hiçbir yakınma bildirmez. Ayaklarındaki his azaldığı için küçük bir yarayı, ayakkabının vurduğu yeri ya da sıcak suyu fark etmezler. Diğer yandan yaklaşık dörtte birinde ağrılı nöropati gelişir ve yanma, batma, gece uyutmayan ağrılar yaşam kalitesini ciddi biçimde bozar.
Tip 2 diyabette sinir iletiminin yavaşlaması çoğu zaman tanı konduğu anda bile vardır. Çünkü kan şekeri yıllar boyunca, diyabet tanısı konmadan önce de sinirleri etkilemeye başlar. Bu yüzden tip 2 diyabette sinirlerin daha ilk günden değerlendirilmesi önerilir.
Sinirler Neden Zarar Görür?
Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, sinir hücrelerinde birkaç zararlı yolağı birden harekete geçirir. Hücrelerde serbest radikaller artar, yani oksidatif stres gelişir. Şekerin proteinlere yapışmasıyla oluşan ve sinirlere zarar veren ürünler birikir. Sinirleri besleyen küçük damarlarda dolaşım bozulur ve hücrelerin enerji santralleri olan mitokondriler zorlanır. Bu süreçte bağışıklık hücreleri de devreye girer; sinirlerde ve çevresinde süregen bir enflamasyon gelişir. Enflamasyonun özellikle ağrılı nöropatide önemli rol oynadığı düşünülüyor.
Tip 2 diyabette tablo yalnızca şekerle sınırlı değildir. İnsülin direnci, karın bölgesinde yağlanma, yüksek trigliserid, düşük HDL ve yüksek tansiyon, yani metabolik sendromun bileşenleri de sinir hasarına katkıda bulunur. Tip 2 diyabette yalnızca şekeri sıkı kontrol etmenin nöropatiyi önlemekte tip 1 diyabetteki kadar etkili olmamasının nedenlerinden biri de budur.
Risk Etkenleri
Diyabetik nöropati gelişme olasılığını artıran etkenlerin bir kısmı değiştirilemez, bir kısmı ise sizin elinizdedir.
- Değiştirilemeyenler: Diyabetin süresi, 50 yaşın üzerinde olmak, uzun boy (sinirler daha uzundur), gözde ya da böbrekte diyabete bağlı hasarın bulunması
- Değiştirilebilenler: Kan şekerinin kötü kontrolü ve gün içinde büyük dalgalanmalar göstermesi, fazla kilo ve bel çevresinin genişliği, yüksek trigliserid ve kolesterol, yüksek tansiyon, sigara, fazla alkol, D vitamini ve B12 vitamini eksikliği
Prediyabet ve İnsülin Direnci
Nöropati için diyabet tanısının konmasını beklemek gerekmez. Prediyabeti olanların en az onda birinde nöropati bulunur. Bu dönemde sinir hasarı çoğunlukla ince liflerde başlar; ayaklarda yanma, batma ve sıcak-soğuğa hassasiyet ilk belirtiler olabilir.
Prediyabetin iki biçimi vardır: açlık şekerinin sınırda yüksek olması ve şeker yükleme testinde ikinci saat değerinin yüksek çıkması (glukoz intoleransı). Nöropatiyle daha güçlü ilişkili olan ikincisidir; yani yemek sonrası şeker yükselmeleri sinirler için daha önemli görünüyor. Bu yüzden açlık şekeri ve HbA1c normal olan, ama ayaklarında açıklanamayan yanma ve uyuşma olan kişilerde şeker yükleme testi önemli bilgi verebilir. İnce lif nöropatisi olan büyük bir hasta grubunda, şeker yükleme testi yapılanların yaklaşık onda birinde, daha önce bilinmeyen glukoz intoleransı ortaya çıktı.
İnsülin direncinin beyin ve sinir sistemi üzerindeki etkilerini ayrı bir yazıda anlattım. Prediyabet döneminde fark edilen nöropati, yaşam tarzı değişiklikleriyle en çok kazanç sağlanabilecek dönemdir.
Diyabetik Nöropatinin Türleri
Diyabet sinirleri farklı biçimlerde etkileyebilir. Bazı türler yaygın ve iki taraflıdır, bazıları ise tek bir siniri ya da bölgeyi tutar. Türlerin bilinmesi önemlidir, çünkü her birinin seyri ve tedavisi farklıdır.
Ayaklardan Başlayan Nöropati
Diyabetik nöropatilerin yaklaşık dörtte üçü bu türdür ve "diyabetik nöropati" denince çoğunlukla bu kastedilir. Belirtiler sinsice başlar, önce ayak parmaklarında ortaya çıkar, her iki ayakta benzer şekilde ilerler ve zamanla yukarı doğru tırmanır; ileri dönemde eller de etkilenir.
Hastaların çoğunda hem kalın hem ince lifler etkilenir. Uyuşma, pamuk üstünde yürüyormuş gibi olma, karıncalanma, yanma, batma, derin sızı ve dokunmaya aşırı hassasiyet görülebilir. Karanlıkta dengesizlik, düşmeler ve kırıklar artar. His kaybı olan ayakta yara açılma riski yükselir; ayağın kemik ve eklem yapısının bozulduğu Charcot ayağı da bu tabloda gelişebilecek ağır bir komplikasyondur.
İnce Lif Tutulumu
Ağrı, sıcaklık ve terleme gibi işleri taşıyan ince lifler, diyabette ve prediyabette çoğu zaman ilk etkilenen liflerdir. Ayaklarda yanma, iğne batması, gece artan ağrı ve sıcak-soğuk ayrımında bozulma öne çıkar. Bu lifler EMG ile ölçülemediği için ince lif tutulumunda EMG normal çıkabilir. Tanıda iğne ve sıcak-soğuk hissinin muayenesi, deri biyopsisi ve terleme testleri kullanılır.
Otonom Nöropati
Otonom sinir sistemi kalp hızını, tansiyonu, sindirimi, mesaneyi, cinsel işlevi ve terlemeyi istem dışı olarak yönetir. Diyabette bu sinirler de etkilenebilir ve belirtiler başka hastalıklara benzediği için çoğu zaman gözden kaçar.
- Kalp ve dolaşım: Dinlenirken bile hızlı nabız, egzersizde nabzın yeterince yükselmemesi, ayağa kalkınca baş dönmesi ve göz kararması
- Sindirim: Midenin geç boşalmasına bağlı erken doyma, şişkinlik ve bulantı; kabızlık ya da özellikle geceleri gelen ishal
- Mesane ve cinsel işlev: İdrarı tam boşaltamama, sık idrar yolu enfeksiyonu, sertleşme sorunları, vajinal kuruluk
- Terleme: Ayaklarda terlemenin azalması ve ciltte kuruma, çatlama; yemek sırasında yüzde ve gövdede aşırı terleme
- Şeker düşüklüğünü fark edememe: Kan şekeri düştüğünde normalde görülen titreme, çarpıntı ve terleme gibi uyarı belirtilerinin ortaya çıkmaması
Otonom sinir sisteminin bozukluklarını ve tedavisini disotonomi yazımda ayrıntılı olarak anlattım.
Diyabetik Amyotrofi
Diyabetik amyotrofi, tıbbi adıyla diyabetik lumbosakral radikülopleksus nöropatisi, tipik diyabetik nöropatiden çok farklı seyreder. Genellikle kalça ve uylukta, çoğu zaman tek tarafta başlayan şiddetli bir ağrıyla ortaya çıkar. Ardından haftalar içinde uyluk kaslarında belirgin erime ve güçsüzlük gelişir; kişi merdiven çıkmakta ve oturduğu yerden kalkmakta zorlanır. Sıklıkla belirgin kilo kaybı eşlik eder ve zamanla diğer bacak da etkilenebilir. Ağrı ve güçsüzlük aylar içinde çoğunlukla yavaş yavaş düzelir.
Tek Sinir Tutulumları
Diyabet tek bir siniri de etkileyebilir. Bu türler genellikle aniden başlar ve çoğu zaman aylar içinde kendiliğinden düzelir.
- Göz sinirleri: Göz kapağında düşme ve çift görme, sıklıkla göz çevresinde ağrıyla birlikte başlayabilir. Benzer belirtiler beyin damarlarıyla ilgili acil durumlarda da görülebildiği için mutlaka hemen değerlendirilmelidir.
- Gövde: Göğüs ya da karında kuşak gibi saran yanma ve ağrı, bazen karın kaslarında güçsüzlük. Kalp, safra kesesi ya da mide hastalığı sanılabilir.
- Sinir sıkışmaları: Diyabeti olanlarda karpal tünel sendromu başta olmak üzere sinir sıkışmaları daha sık görülür.
Tedaviye Bağlı Nöropati
Uzun süre yüksek seyretmiş kan şekeri çok hızlı düşürüldüğünde, nadiren ayaklarda ve bacaklarda şiddetli yanma ve ağrıyla birlikte otonom belirtiler ortaya çıkabilir. Bu tablo yoğun insülin tedavisinin başında görülebilir ve çoğunlukla zamanla düzelir. Kan şekerinin yüksek olduğu durumlarda hedefe kademeli olarak ulaşılması, bu riski azaltmak için önemlidir.
Her Nöropati Diyabetten Değildir
Diyabeti olan birinde nöropati bulunması, nöropatinin nedeninin mutlaka diyabet olduğunu göstermez. Diyabeti olan nöropati hastalarının bir kısmında başka, tedavi edilebilir nedenler de bulunur. Bu yüzden diyabetik nöropati tanısı, diğer nedenler dışlandıktan sonra konur. Şu durumlarda ayrıntılı bir nörolojik değerlendirme gerekir:
- Belirtilerin tek tarafta başlaması ya da hızla ilerlemesi
- Uyuşmadan çok güçsüzlüğün öne çıkması
- Belirtilerin ellerden başlaması
- Kan şekeri iyi kontrol edildiği halde nöropatinin ilerlemesi
- Ailede benzer şikâyetlerin olması
Diyabeti olanlarda en sık atlanan ek nedenlerden biri B12 vitamini eksikliğidir. Uzun süre metformin ya da mide asidini azaltan PPİ grubu ilaçları kullananlarda B12 vitamini eksikliği riski artar. Alkol, tiroid bozuklukları, böbrek yetmezliği ve kanda anormal protein bulunması da araştırılması gereken diğer nedenlerdir.
Tarama ve Tanı
Diyabetik nöropatide erken tanı, ayak yaralarını, düşmeleri ve ampütasyonları önlemenin en önemli yoludur. Amerikan Diyabet Derneği, tip 2 diyabette tanı konduğu anda, tip 1 diyabette ise tanıdan beş yıl sonra sinirlerin değerlendirilmesini ve ardından bu değerlendirmenin her yıl tekrarlanmasını öneriyor.
Muayenede Neler Yapılır?
Tarama ayrıntılı bir öykü, ayakların incelenmesi ve basit muayene testleriyle yapılır:
- Diyapazonla ayak başparmağında titreşim hissi
- Monofilaman denilen ince bir telle ayak tabanında basınç hissi
- İğne batması ve sıcak-soğuk hissi (ince lifler için)
- Ayak bileği refleksleri
- Ayakta yara, nasır, renk değişikliği, kuruluk ve şekil bozukluğu açısından inceleme
Bu testler basit ve hızlıdır, ama çoğunlukla nöropati belirginleştiğinde bozulur. Tanı için EMG her zaman şart değildir; ancak belirtiler tipik değilse, başka bir neden düşünülüyorsa ya da hastalığın şiddetini belgelemek gerekiyorsa EMG yapılır. İnce lif tutulumunu erken gösterebilen deri biyopsisi, gözün saydam tabakasındaki sinirlerin özel bir mikroskopla incelenmesi ve terleme testleri gibi yöntemler ise henüz her yerde rutin olarak kullanılmıyor.
Tedavi: Şekerden Fazlası
Diyabetik nöropatinin tedavisi üç ayak üzerinde durur: kan şekerinin ve diğer metabolik risk etkenlerinin düzeltilmesi, sinir hasarının mekanizmasına yönelik tedaviler ve ağrının giderilmesi. Bunlara ayak bakımı ve düzenli hareket eşlik eder.
Kan Şekeri Kontrolü
Kan şekerinin hastalığın erken döneminden itibaren iyi kontrol edilmesi, nöropatiyi önlemenin ve geciktirmenin en etkili yoludur. Tip 1 diyabette sıkı şeker kontrolü nöropati riskini belirgin şekilde azaltır. Tip 2 diyabette ise yalnızca şekeri düşürmenin etkisi daha sınırlıdır; bu yüzden kilo, kan yağları ve tansiyonun da birlikte ele alınması gerekir. Bir çalışmada insülin duyarlılığını artıran ilaçlarla tedavi edilenlerde nöropati, insülin salgısını artıran tedavilere göre daha az gelişti. Gün içindeki büyük şeker dalgalanmalarından kaçınmak da önemlidir.
Beslenme ve Hareket
Akdeniz tipi beslenme gibi dengeli bir beslenme düzeni ve düzenli aerobik ve kuvvet egzersizleri, risk etkenlerini kontrol etmenin ve nöropatinin ilerlemesini yavaşlatmanın en iyi yolu olarak görülüyor. Diyabetik nöropatisi olan kişilerde 12 haftalık bir egzersiz ve yaşam tarzı programı nöropatinin şiddetini azalttı. Haftada iki buçuk saatlik gözetim altında yürüyüş ve beslenme düzenlemesi ise deride sinir uçlarının sayısını ve yenilenme kapasitesini iyileştirdi; yani ince lifler kendini onarabildi. Nöropatide dengeyi ve yürümeyi iyileştiren egzersizleri ayrı bir yazıda anlattım.
Alfa Lipoik Asit
Sinir hasarının temelinde oksidatif stres yattığı için bu mekanizmaya yönelik tedaviler araştırıldı. Bunların arasında alfa lipoik asidin özel bir yeri vardır; Almanya başta olmak üzere birçok ülkede diyabetik nöropati tedavisinde ilaç olarak ruhsatlıdır. Alfa lipoik asit hem doğrudan antioksidan etki gösterir hem de vücudun kendi antioksidan sistemi olan glutatyonu destekler.
Çalışmaları bir araya getiren bir analizde, ağızdan alınan alfa lipoik asit nöropati belirtilerini ve muayene bulgularını iyileştirdi. Günde 600 mg alfa lipoik asidin ortalama beş yıl kullanıldığı bir hasta grubunda tedavi güvenli ve etkili bulundu; tedavi bırakıldığında belirtiler birkaç hafta içinde geri döndü. Diyabeti olanlarda kandaki alfa lipoik asit düzeyinin düşük olduğu da gösterildi. Alfa lipoik asit ayrıca kan şekerini ve kan yağlarını olumlu etkileyebiliyor; bu yüzden diyabet ilacı kullananlarda kan şekerinin takip edilmesi önerilir.
Benfotiamin (B1 vitamininin vücutta daha iyi kullanılan bir biçimi) ve koenzim Q10 gibi başka antioksidan ve metabolik destekler de sinir hasarının mekanizmalarına yönelik olarak araştırılıyor.
B12 ve D Vitamini
Uzun süre metformin ya da PPİ grubu mide koruyucu kullanan diyabetlilerde B12 vitamini düzeyinin her yıl kontrol edilmesi önerilir. B12 vitamini eksikliği olan diyabetik nöropati hastalarında takviye ağrıyı, sinir ölçümlerini ve terleme işlevini iyileştirir ve yaşam kalitesini artırır.
Metformin ile nöropati arasındaki ilişki ise basit değildir. Metformin uzun süre ve yüksek dozda kullanıldıkça B12 vitamini eksikliği riski artar; ama çalışmaları bir araya getiren bir analizde metformin kullananlarda nöropatinin daha sık geliştiği gösterilmedi. Metformin kan şekerini düzenleyen ve sinirleri de koruyan değerli bir ilaçtır; önemli olan, B12 vitamini düzeyini düzenli takip etmektir.
B12 vitamini takviyesi seçerken B1, B6 ve B12 vitaminini birlikte içeren ürünlerde B6 vitamini dozuna dikkat etmek gerekir; uzun süre yüksek dozda alınan B6 vitamini sinirlere zarar verebilir.
D vitamini eksikliği de diyabetik nöropati için risk etkenleri arasında yer alır. Düşük D vitamini düzeyi artmış insülin direnci ve enflamasyonla ilişkili bulunmuş; ağrılı diyabetik nöropatide ağır D vitamini eksikliği olanlarda enflamasyon belirteçleri daha yüksek olduğu görülmüştür.
Ağrı Tedavisi
Ağrılı diyabetik nöropatide ilk seçenekler gabapentin ve pregabalin, duloksetin gibi serotonin-noradrenalin geri alım inhibitörleri ve trisiklik antidepresanlardır. Tek bir ilaçla ancak hastaların yaklaşık yarısında yeterli yanıt alınır; bu durumda ikinci bir ilaç eklenebilir. Psikolojik destek, farkındalık temelli stres azaltma ve bilişsel davranışçı terapi ağrının şiddetini, ağrının günlük yaşama etkisini ve depresif belirtileri azaltabilir. Akupunktur ve deriden elektrikle sinir uyarımı (TENS) gibi yöntemler de daha sınırlı kanıtla da olsa kullanılabilir.
Ayak Bakımı
Nöropati, diyabette ayak yaralarının ve ampütasyonların en önemli nedenidir. His azaldığı için yaralar uzun süre fark edilmeyebilir. Basit önlemler bu riski büyük ölçüde azaltır:
- Ayaklarınızı her gün, parmak araları dahil kontrol edin; göremiyorsanız ayna kullanın ya da bir yakınınızdan yardım isteyin.
- Çıplak ayakla yürümeyin; ayağı saran, burnu geniş, dikişsiz ve rahat ayakkabılar giyin, giymeden önce içini kontrol edin.
- Banyo suyunun sıcaklığını ayağınızla değil, elinizle ya da dirseğinizle kontrol edin; ayaklarınızı ısıtmak için termofor ve soba kullanmayın.
- Ayaklarınızı kuru tutun, parmak aralarını iyice kurulayın; kuruyan cilde nemlendirici sürün ama parmak aralarına sürmeyin.
- Tırnaklarınızı düz kesin; nasırları kendiniz kesmeyin.
- Küçük bir yara, kızarıklık ya da şişlik fark ettiğinizde beklemeden hekiminize başvurun.
Dengenin bozulduğu ve düşme riskinin arttığı durumlarda evdeki düzenlemeler ve denge egzersizleri de korunmanın bir parçasıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
• Şekerim normal çıkıyor ama ayaklarım yanıyor, yine de şekerle ilgili olabilir mi?
Evet, olabilir. Açlık şekeri ve HbA1c normal olsa bile yemek sonrası şeker yükselmeleri ince lifleri etkileyebilir. Nöropatiyle en güçlü ilişkili olan bu glukoz intoleransı, ancak şeker yükleme testiyle ortaya çıkar. Açıklanamayan yanma ve uyuşmada bu testin yapılması önemli bilgi verebilir.
• Diyabetik nöropati geri döner mi?
Uzun süredir devam eden sinir hasarının tamamen geri dönmesi zordur. Ancak erken dönemde, özellikle prediyabette ve ince lif tutulumunda, kan şekerinin düzeltilmesi, kilo verilmesi ve düzenli egzersizle sinirlerin bir ölçüde kendini onarabildiği gösterildi. İlerlemenin durdurulması ve yakınmaların hafifletilmesi her dönemde mümkündür.
• Metformin nöropati yapar mı?
Metformin uzun süre kullanıldığında B12 vitamini eksikliğine yol açabilir ve bu eksiklik nöropatiyi kötüleştirebilir. Ancak metformin kullananlarda nöropatinin daha sık geliştiği gösterilmedi. Metformini bırakmanız gerekmez; B12 vitamini düzeyinizi yılda bir kontrol ettirmeniz yeterlidir.
• Alfa lipoik asit işe yarar mı?
Alfa lipoik asit, diyabetik nöropatide sinir hasarının mekanizmasına yönelik en çok araştırılmış destektir ve birçok ülkede bu amaçla ilaç olarak ruhsatlıdır. Çalışmalarda belirtileri ve muayene bulgularını iyileştirdi ve uzun süreli kullanımda güvenli bulundu. Kan şekerini düşürebileceği için diyabet ilacı kullananlarda hekim kontrolünde kullanılması önerilir.
• Diyabetim yeni çıktı, sinirlerime baktırmam gerekir mi?
Evet. Tip 2 diyabette sinir hasarı tanı konduğu anda bile başlamış olabilir. Bu yüzden tanı konduğunda sinirlerin değerlendirilmesi ve bu değerlendirmenin her yıl tekrarlanması önerilir. Tip 1 diyabette ilk değerlendirme tanıdan beş yıl sonra yapılır.
Referanslar
- Atmaca A, Ketenci A, Sahin I, Sengun IS, Oner RI, Erdem Tilki H, Adas M, Soyleli H, Demir T. Expert opinion on screening, diagnosis and management of diabetic peripheral neuropathy: a multidisciplinary approach. Front Endocrinol (Lausanne). 2024;15:1380929. doi: 10.3389/fendo.2024.1380929. PMID: 38952393
- Carmichael J, Fadavi H, Ishibashi F, Shore AC, Tavakoli M. Advances in Screening, Early Diagnosis and Accurate Staging of Diabetic Neuropathy. Front Endocrinol (Lausanne). 2021;12:671257. doi: 10.3389/fendo.2021.671257. PMID: 34122344
- Stoian A, Muntean C, Babă DF, et al. Update on Biomarkers of Chronic Inflammatory Processes Underlying Diabetic Neuropathy. Int J Mol Sci. 2024;25(19):10395. doi: 10.3390/ijms251910395. PMID: 39408723
- Sommer C, Geber C, Young P, Forst R, Birklein F, Schoser B. Polyneuropathies. Dtsch Arztebl Int. 2018;115(6):83-90. doi: 10.3238/arztebl.2018.083. PMID: 29478436
- Mirian A, Aljohani Z, Grushka D, Florendo-Cumbermack A. Diagnosis and management of patients with polyneuropathy. CMAJ. 2023;195(6):E227-E233. doi: 10.1503/cmaj.220936. PMID: 36781195
- Callaghan BC, Price RS, Feldman EL. Distal Symmetric Polyneuropathy: A Review. JAMA. 2015;314(20):2172-2181. doi: 10.1001/jama.2015.13611
- de Greef BTA, Hoeijmakers JGJ, Gorissen-Brouwers CML, Geerts M, Faber CG, Merkies ISJ. Associated conditions in small fiber neuropathy - a large cohort study and review of the literature. Eur J Neurol. 2018;25(2):348-355. doi: 10.1111/ene.13508. PMID: 29112785
