Uzun Süre Oturunca Ayağımız Neden Uyuşur?
Bağdaş kurup film izledikten, bacak bacak üstüne atıp uzun bir toplantıdan ya da tuvalette telefona dalıp kalktıktan sonra ayağınızın "uyuduğunu" fark edersiniz. Önce hissizlik, sonra iğne iğne batan bir karıncalanma gelir; birkaç dakika içinde de her şey normale döner. Herkesin yaşadığı bu durum çoğu zaman tamamen zararsızdır. Ama uyuşma sık tekrarlıyorsa, uzun sürüyorsa ya da ayakta güçsüzlük bırakıyorsa, sinirlerin olağandan daha hassas olduğunun bir işareti olabilir. Bu yazıda ayağın neden uyuştuğunu, kalkınca gelen karıncalanmanın ne anlama geldiğini, hangi oturuş biçimlerinin hangi siniri sıkıştırdığını, uyuşmanın ne zaman zararsız ne zaman önemli olduğunu ve kimlerin bu duruma daha yatkın olduğunu anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Ayak Neden Uyur?
Sinirler de diğer dokular gibi kanla beslenir. Uzun süre aynı pozisyonda oturduğumuzda, bir sinir kemikle sert bir yüzey arasında ya da kendi vücut ağırlığımızın altında sıkışır. Basınç, sinirin kendi küçük damarlarındaki kan akışını azaltır. Oksijeni azalan sinir, sinyalleri iletmekte zorlanır ve bir süre için adeta susar. Ayağın uyuşması ve "ölü gibi" hissedilmesi bundandır.
Ayağa kalktığımızda ya da pozisyonu değiştirdiğimizde basınç kalkar ve sinir yeniden kanlanır. Bu sırada sinir lifleri bir süre kendiliğinden ve düzensiz sinyaller üretir. Hissettiğimiz o tanıdık iğne iğne batma, karıncalanma ve yanma, sinirin "yeniden açılmasının" sesidir; bir hasar işareti değildir. Sağlıklı bir sinirde bu karıncalanma birkaç dakika içinde tamamen geçer.
Hangi Oturuş, Hangi Sinir?
Ayağın uyuşmasından çoğunlukla iki sinir sorumludur: dizin dış yanında, deri altında kemiğe çok yakın seyreden peroneal sinir ve kalçanın derinliklerinden geçip bacağın arkasından inen siyatik sinir.
- Bacak bacak üstüne atmak: Üstteki bacağın dizinin dış yanı alttaki dize bastırır ve peroneal siniri kemiğe karşı sıkıştırır. Uyuşma ayak sırtında ve bacağın dış yüzünde hissedilir.
- Bağdaş kurmak, çömelmek, diz çökmek: Dizler uzun süre bükülü kaldığında peroneal sinir hem sıkışır hem gerilir. Uzun süre çömelerek çalışmak, örneğin bahçe işleri ya da yer temizliği, bu yüzden sık bir nedendir.
- Tuvalette uzun oturmak: Klozetin kenarı uyluğun arkasına ve oturma kemiklerine baskı yapar, kalça bükülü kalır ve siyatik sinir sıkışabilir. Telefonla geçirilen uzun dakikalar bu riski artırır.
- Sert yüzeyde ya da arka cepte cüzdan veya telefonla oturmak: Kalçanın altındaki sert bir cisim siyatik sinire baskı yapabilir ve siyatik ağrısını taklit eden belirtilere yol açabilir.
- Uzun yolculuklar: Otobüste, uçakta ya da arabada saatlerce aynı pozisyonda oturmak hem dolaşımı hem de sinirleri zorlar.
Aynı durum kollarda da yaşanır: Kolun üzerine yatarak uyumak, dirseğe yaslanmak ya da kolu sandalyenin arkasına asılı bırakmak eldeki sinirleri uyuşturabilir.
Ne Zaman Zararsız?
Ayağın uyuşması şu özellikleri taşıyorsa çoğunlukla zararsızdır:
- Belirgin bir nedeni var: bacak bacak üstüne atmak, bağdaş kurmak, uzun süre çömelmek
- Pozisyon değiştirince ya da kalkınca birkaç dakika içinde tamamen geçiyor
- Geride hiçbir güçsüzlük, his kaybı ya da ağrı bırakmıyor
- Seyrek oluyor
Böyle durumlarda yapılması gereken basittir: Uzun süre aynı pozisyonda kalmamak, bacak bacak üstüne atmayı ve bağdaş kurmayı sınırlamak, tuvalette uzun süre oturmamak ve uzun oturmalar sırasında zaman zaman kalkıp yürümek.
Ne Zaman Önemli?
Bazı durumlar, sıradan bir "uyuma"nın ötesinde bir sinir sorununu düşündürür ve değerlendirme gerektirir:
- Kalktıktan sonra uyuşma ya da karıncalanma saatlerce, günlerce sürüyorsa
- Ayak bileğini ve ayak parmaklarını yukarı kaldıramıyorsanız, yürürken ayağınız yere sürtüyor ya da "pat pat" vuruyorsa (ayak düşmesi)
- Kısa süreli ve hafif baskılarla bile ayağınız ya da eliniz sık sık uyuşuyorsa
- Hiçbir baskı olmadan da ayaklarda uyuşma, yanma ve karıncalanma oluyorsa
- Uyuşma bel ağrısıyla birlikte bacak boyunca iniyorsa, yürüyünce artıp oturunca geçiyorsa
- Uyuşmaya kalçada, cinsel organ çevresinde his kaybı ya da idrar ve dışkı kontrolünde bozulma eşlik ediyorsa: Bu acil bir durumdur, beklemeden acil servise başvurun.
Ayak Düşmesi
Bacak bacak üstüne atmanın ya da uzun süre çömelmenin en bilinen ciddi sonucu, peroneal sinirin uzun süreli sıkışmasına bağlı ayak düşmesidir. Bu durum özellikle kısa sürede çok kilo verenlerde görülür; çünkü dizin dış yanındaki yağ dokusu incelir ve sinir kemiğe karşı daha korunmasız kalır. Uzun süre yatağa bağlı kalanlarda ve diz altına kadar sıkı alçı ya da çizme giyenlerde de görülebilir. Çoğu zaman baskı ortadan kalktıktan sonra haftalar ve aylar içinde düzelir, ama mutlaka değerlendirilmesi gerekir. Peroneal sinir sıkışmasını ayrı bir yazıda ayrıntılı olarak anlattım.
Kimler Daha Kolay Uyuşur?
Bazı kişilerde sinirler basınca karşı daha hassastır ve çok daha kısa süreli baskılarla bile uyuşma gelişir:
- Diyabeti ya da prediyabeti olanlar
- Herhangi bir nedenle polinöropatisi olanlar
- B12 vitamini eksikliği olanlar
- Hipotiroidisi olanlar
- Kısa sürede çok kilo verenler
- Uzun süre fazla alkol kullananlar
Sık sık uyuşan bir ayak ya da el, bu durumların ilk işareti olabilir. Bu yüzden "eskiden hiç olmazdı, son zamanlarda çok sık uyuşuyor" diyorsanız kan şekeri, B12 vitamini ve tiroid tahlillerinin yapılması yararlıdır.
Basınca Yatkın Kalıtsal Nöropati
Nörolojide atlanmaması gereken bir tablo da basınca yatkın kalıtsal nöropatidir (HNPP). Bu kalıtsal hastalıkta sinirlerin kılıfı basınca karşı olağandan çok daha hassastır. Kişi kısa süre bacak bacak üstüne attığında ayak düşmesi, dirseğe biraz yaslandığında serçe parmakta uyuşma ya da kolunun üzerine yattığında bileğini kaldıramama gibi tekrarlayan, genellikle ağrısız sinir felçleri yaşar. Belirtiler çoğunlukla ergenlikte ya da genç erişkinlikte başlar ve haftalar içinde çoğu zaman tamamen düzelir.
Ailede benzer yakınmaların olması tanıyı düşündürür; tanı EMG ve genetik testle konur. Bu kişilerin bacak bacak üstüne atmaktan, dirseklerine uzun süre yaslanmaktan, bileği tekrar tekrar zorlayan işlerden ve hızlı kilo vermekten kaçınması önerilir. Dirsek ve diz için koruyucu pedler de yararlı olabilir.
Uyuşma mı, Pıhtı mı?
Uzun yolculuklarda akla gelen bir başka soru da bacaktaki rahatsızlığın bir pıhtıdan kaynaklanıp kaynaklanmadığıdır. Sinir sıkışmasına bağlı uyuşma pozisyon değiştirince birkaç dakikada geçer ve şişlik yapmaz. Bacaktaki toplardamarlarda pıhtı oluştuğunda ise genellikle tek bacakta, özellikle baldırda şişlik, ağrı, gerginlik, ısı artışı ve kızarıklık görülür; bu belirtiler hareket etmekle geçmez. Uzun bir yolculuktan sonra bir bacakta böyle bir şişlik ve ağrı fark ederseniz, ya da buna nefes darlığı ve göğüs ağrısı eşlik ederse, beklemeden hekime başvurun.
Uyuşmayı Önlemek İçin
Sinirlerin uzun süreli baskıdan korunması için birkaç basit alışkanlık yeterlidir:
- Bacak bacak üstüne atacaksanız dizden değil, ayak bileğinden çaprazlayın ve sık sık pozisyon değiştirin.
- Uzun süre bağdaş kurmaktan, diz çökmekten ve çömelerek çalışmaktan kaçının; bahçe ve yer işlerinde alçak bir tabure kullanın.
- Tuvalette telefonla vakit geçirmeyin; mümkün olduğunca kısa sürede kalkın.
- Arka cebinizde cüzdan ya da telefonla oturmayın.
- Masa başında, yolculukta ve televizyon karşısında en az yarım ya da bir saatte bir kalkıp birkaç dakika yürüyün.
- Oturduğunuz sandalyenin kenarının uyluğunuzun arkasına baskı yapmamasına dikkat edin; ayaklarınız yere tam basmalı.
Sıkça Sorulan Sorular
Oturunca uyuşmayla ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Ayağımın sık sık uyuşması zararlı mı?
Belirgin bir baskıdan sonra ortaya çıkıp birkaç dakikada geçen uyuşma zararsızdır. Ancak eskisine göre çok daha sık ve çok daha kısa sürede uyuşmaya başladıysa, diyabet, B12 vitamini eksikliği ya da polinöropati gibi sinirleri hassaslaştıran bir durum olabilir. Bu durumda bir nöroloğa görünmeniz önerilir.
• Kalkınca gelen karıncalanma sinirin zarar gördüğünü mü gösterir?
Hayır. Bu karıncalanma, baskı kalkınca yeniden kanlanan sinirin kısa bir süre düzensiz sinyaller üretmesinden kaynaklanır ve sinirin yeniden çalışmaya başladığını gösterir. Birkaç dakika içinde geçmesi beklenir.
• Bacak bacak üstüne atmak sinirlere zarar verir mi?
Kısa süreli ve ara sıra bacak bacak üstüne atmak zarar vermez. Ancak çok uzun süre, özellikle hızlı kilo verme döneminde ya da sinirleri hassas olan kişilerde, peroneal sinirin sıkışmasına ve ayak düşmesine yol açabilir. Uzun süre oturacaksanız bacaklarınızı dizden değil ayak bileğinden çaprazlamak ve sık sık pozisyon değiştirmek en iyisidir.
• Elim uyurken uyuşuyor, bu da aynı şey mi?
Kolun üzerine yatmak ya da dirsek bükülü uyumak, eldeki sinirlere baskı yaparak benzer bir uyuşmaya yol açabilir. Ancak her gece sabaha karşı başparmak, işaret ve orta parmakta uyuşmayla uyanıyorsanız bu çoğunlukla karpal tünel sendromudur; serçe parmakta uyuşma ise ulnar sinir sıkışmasını düşündürür.
Referanslar
- Mogyoros I, Bostock H, Burke D. Mechanisms of paresthesias arising from healthy axons. Muscle Nerve. 2000;23(3):310-320.
- Marciniak C. Fibular (peroneal) neuropathy: electrodiagnostic features and clinical correlates. Phys Med Rehabil Clin N Am. 2013;24(1):121-137.
- Attarian S, Fatehi F, Rajabally YA, Pareyson D. Hereditary neuropathy with liability to pressure palsies. J Neurol. 2020;267(8):2198-2206. doi: 10.1007/s00415-019-09319-8
- Bird TD. Hereditary Neuropathy with Liability to Pressure Palsies. In: Adam MP, et al., editors. GeneReviews. Seattle (WA): University of Washington; updated 2020.
- Bosma JW, Wijntjes J, Hilgevoord TA, Veenstra J. Severe isolated sciatic neuropathy due to a modified lotus position. World J Clin Cases. 2014;2(2):39-41. doi: 10.12998/wjcc.v2.i2.39
- Castelli G, Desai KM, Cantone RE. Peripheral Neuropathy: Evaluation and Differential Diagnosis. Am Fam Physician. 2020;102(12):732-739. PMID: 33320513
