Kalıtsal (Ailevi) Nöropatiler

Yüksek ayak kavisi, çekiç parmaklar, çocuklukta koşmakta ve spor yapmakta zorlanma, sık ayak bileği burkulması ve ailede benzer ayak yapısına sahip kişiler: Bu ipuçları kalıtsal bir nöropatiyi düşündürür. En sık görülen kalıtsal nöropati Charcot-Marie-Tooth hastalığıdır. Kısa süreli baskılarla bile tekrar tekrar sinir felci yaşanması ise basınca yatkın kalıtsal nöropatiyi (HNPP) akla getirir. Bu yazıda kalıtsal nöropatilerin belirtilerini, hangi ipuçlarının bu tanıyı düşündürdüğünü, genetik testi ve yaşam kalitesini artırmak için yapılabilecekleri anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Ailede Benzer Ayaklar
Kalıtsal nöropatiler, sinirlerin yapısını ya da işlevini belirleyen genlerdeki değişikliklerden kaynaklanır. Belirtiler çoğu zaman çocuklukta ya da gençlikte yavaşça başlar ve o kadar yavaş ilerler ki kişi bunları normal kabul eder. Pek çok kişi tanıyı ancak yetişkinlikte, bir hekimin ayak yapısını ya da kaybolmuş refleksleri fark etmesiyle alır.
Ailede benzer yakınmaları olan kişilerin varlığı önemli bir ipucudur, ancak her zaman bulunmayabilir. Bazı aile bireylerinde belirtiler çok hafif olduğu için fark edilmemiş olabilir; bazen de genetik değişiklik kişinin kendisinde yeni ortaya çıkmıştır.
Charcot-Marie-Tooth Hastalığı
Charcot-Marie-Tooth hastalığı (CMT), en sık görülen kalıtsal sinir hastalığıdır. Birçok farklı gendeki değişikliklerle ortaya çıkabilir ve türleri birbirinden farklı seyredebilir.
Belirtiler
- Yüksek ayak kavisi ve çekiç parmaklar
- Çocuklukta koşmakta zorlanma, sakarlık, sık düşme ve ayak bileği burkulması
- Ayak bileğini yukarı kaldırmakta zorlanma, yürürken ayak ucunun takılması
- Bacakların alt kısmındaki kasların erimesi; bacakların ters dönmüş bir şişeye benzemesi
- İleri dönemde ellerde güçsüzlük, düğme iliklemekte ve küçük nesneleri tutmakta zorlanma
- Ayaklarda his azalması, ancak edinsel nöropatilere göre daha az karıncalanma ve yanma
- Reflekslerin azalması ya da kaybolması
Belirtilerin şiddeti aynı ailenin bireyleri arasında bile çok farklı olabilir. Hastalık genellikle yavaş ilerler ve yaşam süresini kısaltmaz.
HNPP: Basınca Yatkın Kalıtsal Nöropati
Basınca yatkın kalıtsal nöropatide (HNPP) sinirler basınca karşı olağandışı derecede hassastır. Kısa süreli ve hafif baskılar, başkalarında hiçbir soruna yol açmayacakken, bu kişilerde sinir felcine neden olabilir.
Tipik olarak bacak bacak üstüne atınca ayak düşmesi, kolun üzerine yatınca bilek düşmesi, dirseği masaya dayayınca serçe parmakta uyuşma ya da sırt çantası taşıyınca omuzda güçsüzlük gibi ataklar görülür. Bu ataklar genellikle ağrısızdır ve haftalar ya da aylar içinde düzelir. Ancak tekrarlayan ataklar zamanla kalıcı bir hasara yol açabilir.
Farklı sinirlerde tekrar tekrar sıkışma yaşayan ya da sıkışmanın şiddetine göre beklenenden ağır tablolar görülen kişilerde HNPP akla gelmelidir. Radyal sinir felci, peroneal sinir sıkışması ve ulnar sinir sıkışmasını ayrı yazılarda anlattım.
Tanı
Kalıtsal nöropati düşünüldüğünde ilk adım ayrıntılı aile öyküsü ve muayenedir. Mümkünse aile bireylerinin ayak yapısının ve reflekslerinin de değerlendirilmesi yol gösterir.
- EMG ve sinir iletim çalışması: Nöropatinin türünü gösterir ve hangi genlerin araştırılacağına yön verir.
- Genetik test: Tanıyı kesinleştirir. CMT'nin ve HNPP'nin en sık görülen türleri, aynı gen bölgesindeki değişikliklerden kaynaklanır ve tek bir testle saptanabilir. Gerekirse daha kapsamlı gen panelleri yapılır.
- Diğer nedenlerin dışlanması: Diyabet, B12 vitamini eksikliği ve CIDP (kronik inflamatuar (enflamatuar) demiyelinizan polinöropati) gibi tedavi edilebilen nöropatiler kalıtsal nöropatilerle karışabilir ya da onlara eşlik edebilir.
Genetik test sonucu, aile planlaması açısından da önemlidir. Bu yüzden test öncesinde ve sonrasında genetik danışmanlık önerilir.
Yaşam Kalitesini Artırmak
Kalıtsal nöropatilerin henüz genetik yapıyı düzelten bir tedavisi yoktur, ancak yaşam kalitesini artırmak ve kas gücünü korumak için yapılabilecek pek çok şey vardır.
- Düzenli egzersiz: Kas gücünü, dayanıklılığı ve dengeyi korur. Yüzme, bisiklet ve germe egzersizleri önerilir; aşırı yorucu, kasları tüketen egzersizlerden kaçınılmalıdır.
- Fizik tedavi: Eklem sertliklerini ve ayak deformitelerinin ilerlemesini önler.
- Ayak-bilek ateli: Ayak düşmesi olanlarda takılmayı önler ve yürümeyi güvenli hale getirir.
- Uygun ayakkabı ve tabanlık: Yüksek ayak kavisine uygun, bileği destekleyen ayakkabılar seçilmelidir.
- Kilonun korunması: Fazla kilo zayıf kaslara ek yük getirir.
- Ayak cerrahisi: İlerlemiş ayak deformitelerinde ortopedik cerrahi değerlendirilebilir.
HNPP'de Korunma
HNPP'de en önemli tedavi, sinirleri baskıdan korumaktır: bacak bacak üstüne atmamak, dirsekleri sert yüzeylere dayamamak, uzun süre aynı pozisyonda kalmamak, kolun üzerine yatmamak ve ağır sırt çantası taşımamak. Hızlı kilo kaybı da sinirleri baskıya karşı korunmasız bırakır.
Dikkat Edilmesi Gereken İlaçlar
Kalıtsal nöropatisi olan kişilerde sinirlere zarar verebilen bazı ilaçlar nöropatiyi ağırlaştırabilir. Özellikle bazı kemoterapi ilaçları, örneğin vinkristin, CMT'de ciddi güçsüzlüğe yol açabilir. Bu yüzden yeni bir ilaca başlarken hekiminize kalıtsal nöropatiniz olduğunu mutlaka söyleyin. Bu ilaçları "Uyuşma ve Karıncalanmaya Yol Açan İlaçlar" yazısında anlattım.
Sıkça Sorulan Sorular
Kalıtsal nöropatilerle ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Çocuklarıma geçer mi?
Kalıtsal nöropatilerin çoğu, ebeveynlerden birinde bulunması durumunda her çocuğa yarı yarıya olasılıkla geçer. Ancak geçiş şekli türe göre değişir. Bu yüzden tanı konduktan sonra genetik danışmanlık alınması önerilir.
• Kalıtsal nöropati sakatlık yapar mı?
Kalıtsal nöropatiler genellikle çok yavaş ilerler. Çoğu kişi yaşamı boyunca bağımsız yürüyebilir; bir kısmının ayak-bilek ateline ihtiyacı olur. Yaşam süresi genellikle etkilenmez.
• Egzersiz yapmam zararlı mı?
Hayır, düzenli ve ölçülü egzersiz yararlıdır. Kas gücünü ve dengeyi korur. Ancak kasları aşırı yoran, uzun süreli ve yüksek yoğunluklu egzersizlerden kaçınılması ve programın fizik tedavi uzmanıyla planlanması önerilir.
Referanslar
- Pareyson D, Marchesi C. Diagnosis, natural history, and management of Charcot-Marie-Tooth disease. Lancet Neurol. 2009;8(7):654-667.
- Pipis M, Rossor AM, Laura M, Reilly MM. Next-generation sequencing in Charcot-Marie-Tooth disease: opportunities and challenges. Nat Rev Neurol. 2019;15(11):644-656.
- Attarian S, Fatehi F, Rajabally YA, Pareyson D. Hereditary neuropathy with liability to pressure palsies. J Neurol. 2020;267(8):2198-2206.
- Bird TD. Charcot-Marie-Tooth Hereditary Neuropathy Overview. In: GeneReviews. Seattle (WA): University of Washington, Seattle.
- Weimer LH, Podwall D. Medication-induced exacerbation of neuropathy in Charcot Marie Tooth disease. J Neurol Sci. 2006;242(1-2):47-54.



