Gluten Sadece Bağırsağı Etkilemez: Gluten Nöropatisi

El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve yanma için yapılan tahlillerin çoğu normal çıktığında, akla gelmesi gereken nedenlerden biri de glutendir. Çölyak hastalığı ve gluten hassasiyeti yalnızca bağırsakları değil, sinirleri de etkileyebilir; üstelik bu kişilerin önemli bir kısmında hiçbir sindirim yakınması olmaz. Bu yazıda glutene bağlı nöropatinin nasıl ortaya çıktığını, kimlerde düşünülmesi gerektiğini ve glutensiz beslenmenin sinirlere etkisini kısaca anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Gluten Hassasiyetim Var, Ayaklarım Neden Uyuşuyor?
Gluten denince çoğumuzun aklına şişkinlik, ishal ve karın ağrısı gelir. Oysa çölyak hastalığında nörolojik belirtilerle başvuran kişilerin pek çoğunda hiçbir sindirim yakınması yoktur. Bu yüzden tanı çoğu zaman yıllarca gecikir. Sinirlerdeki uyuşma, yanma ya da dengesizlik, glutenin vücutta yol açtığı sorunun ilk ve bazen tek işareti olabilir.
Çölyak hastalarında periferik nöropati ve beyinciğe bağlı dengesizlik (gluten ataksisi), en sık görülen nörolojik sorunlardır. Çalışmalarda çölyak hastalarının bir kısmında, bazı çalışmalarda yaklaşık üçte birinde nöropati bulunmuştur. Gluten nöropatisi, çölyak hastalığına ek olarak Non Çölyak gluten hassasiyeti olan kişilerde de görülebilir.
Belirtiler
Gluten nöropatisi çoğunlukla hafif ya da orta şiddettedir ve yavaş ilerler. Sık görülen belirtiler şunlardır:
- Ayaklardan başlayan, her iki tarafta benzer uyuşma, karıncalanma ve yanma
- Ayaklarda ve ellerde ağrı; gluten nöropatisi olanların yarısından fazlasında sinir ağrısı vardır
- Karanlıkta ve gözler kapalıyken artan dengesizlik
- Bazı kişilerde ince lif tutulumuna bağlı yanma ve otonom sinir sistemi yakınmaları
Daha seyrek olarak sinir hücrelerinin gövdelerinin tutulduğu, el ve ayaklarda düzensiz dağılımlı his kaybı yapan bir tablo da görülebilir.
Gluten Sinirleri Nasıl Etkiler?
Glutenin sinirlere etkisinde iki yol öne çıkar. Birincisi bağışıklık sistemidir: Glutene karşı oluşan bağışıklık yanıtı ve enflamasyon, sinirleri doğrudan etkileyebilir. İkincisi emilim bozukluğudur: Bağırsak hasarı olan kişilerde B12 vitamini, B1 vitamini, B6 vitamini, E vitamini, bakır ve folat gibi sinir sağlığı için gerekli besin öğeleri yeterince emilemeyebilir. Bu iki yol aynı kişide bir arada bulunabilir. Bu nedenle gluten nöropatisi düşünülen kişilerde bu besin öğelerinin düzeylerine de bakılması önerilir.
Kimlerde Düşünülmeli?
Gluten nöropatisi, özellikle nedeni bulunamayan nöropatilerde araştırılmalıdır. Şu durumlarda gluten testlerinin istenmesi önerilir:
- Diyabet, B12 vitamini eksikliği ve diğer sık nedenler dışlandığı halde açıklanamayan nöropati
- Nöropatiye dengesizlik ya da beyincik belirtileri eşlik ediyorsa
- Demir eksikliği anemisi, kemik erimesi ya da tiroid gibi otoimmün hastalıklar da varsa
- Ailede çölyak hastalığı varsa
- Glutenle artan şişkinlik, yorgunluk, beyin sisi gibi yakınmalar varsa
Tanıda kullanılan antikor testlerini ve gluten hassasiyetinin diğer nörolojik ve psikiyatrik etkilerini "Bağırsaktan Beyne: Glutenin Nörolojik ve Psikiyatrik Etkileri" yazımda ayrıntılı olarak anlattım.
Glutensiz Beslenme İşe Yarar mı?
Gluten nöropatisinde tedavinin temeli sıkı glutensiz beslenmedir. Sıkı glutensiz beslenen gluten nöropatisi hastalarında sinir ağrısının belirgin şekilde daha az görüldüğü bulunmuştur. Glutensiz beslenmeye uyum sağlayan ve antikorları kaybolan kişilerin yaşam kalitesi, ağrı ve genel sağlık puanları da daha iyidir. Sistematik bir derlemede de glutensiz beslenmenin hem nöropati hem de dengesizlik belirtilerini düzelttiği görülmüştür.
Sinirlerin iyileşmesi bağırsağın iyileşmesinden daha yavaştır; düzelme aylar sürebilir. Erken tanı önemlidir, çünkü uzun süre fark edilmeyen sinir hasarı kalıcı olabilir. Glutensiz beslenmeye eksik besin öğelerinin yerine konması da eklenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Gluten ve uyuşmayla ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Çölyak testim negatif, yine de gluten uyuşma yapabilir mi?
Evet, yapabilir. Gluten nöropatisi Non Çölyak gluten hassasiyeti olan kişilerde de görülebilir; bu kişilerde bağırsak biyopsisi ve klasik çölyak testleri normal olabilir. Bu durumda diğer antikor testleri ve glutensiz beslenmeye verilen yanıt yol gösterir.
• Glutensiz beslenmeye başladım, uyuşmam ne zaman geçer?
Sinirler yavaş iyileşir. Bağırsak yakınmaları birkaç hafta içinde düzelse de sinir belirtilerinde düzelme aylar sürebilir. Bu süreçte glutensiz beslenmeye sıkı uymak ve eksik vitamin ve mineralleri tamamlamak önemlidir.
• Biraz gluten yemek zarar verir mi?
Gluten nöropatisinde ağrının azalması sıkı glutensiz beslenmeyle ilişkilidir. Ara sıra yenen küçük miktarlar bile bağışıklık yanıtını sürdürebilir. Bu yüzden glutensiz beslenmenin sıkı ve sürekli olması önerilir.
Referanslar
- Mearns ES, Taylor A, Thomas Craig KJ, Puglielli S, Cichewicz AB, Leffler DA, Sanders DS, Lebwohl B, Hadjivassiliou M. Neurological Manifestations of Neuropathy and Ataxia in Celiac Disease: A Systematic Review. Nutrients. 2019;11(2):380. doi: 10.3390/nu11020380
- Zis P, Sarrigiannis PG, Rao DG, Hadjivassiliou M. Gluten neuropathy: prevalence of neuropathic pain and the role of gluten-free diet. J Neurol. 2018;265(10):2231-2236. doi: 10.1007/s00415-018-8978-5
- Zis P, Sarrigiannis PG, Rao DG, Hadjivassiliou M. Quality of Life in Patients with Gluten Neuropathy: A Case-Controlled Study. Nutrients. 2018;10(6):662. doi: 10.3390/nu10060662
- Castelli G, Desai KM, Cantone RE. Peripheral Neuropathy: Evaluation and Differential Diagnosis. Am Fam Physician. 2020;102(12):732-739. PMID: 33320513



