COVID Geçti Ama Ellerimdeki ve Ayaklarımdaki Yanma Geçmedi

COVID-19 geçirdikten sonra aylarca süren el ve ayaklarda karıncalanma, yanma, elektrik çarpması hissi, vücudun farklı yerlerinde gezinen iğnelenmeler ve buna eşlik eden çarpıntı, ayağa kalkınca baş dönmesi: Bu yakınmalar uzun COVID yaşayan pek çok kişinin tanıdığı bir tablodur. Tahliller ve EMG çoğu zaman normal çıkar, ama yakınmalar gerçektir. Bu kişilerin bir kısmında ağrıyı ve otonom sinir sistemini taşıyan ince sinir liflerinin etkilendiği gösterilmiştir. Bu yazıda uzun COVID'de sinir belirtilerinin nasıl ortaya çıktığını, ince lif nöropatisiyle ilişkisini, hangi tahlillerin yapıldığını, aşı sonrası yakınmaları ve iyileşmeyi destekleyen yolları anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Testler Normal, Yanma Gerçek
Uzun COVID'de karıncalanma ve yanma, en sık görülen sinir sistemi yakınmalarındandır. Belirtiler bazen el ve ayaklarda, bazen yüzde, gövdede ya da vücudun farklı yerlerinde yer değiştirerek ortaya çıkar. Çoğu zaman yorgunluk, otonom sinir sistemi bozuklukları, beyin sisi ve uyku sorunlarıyla birlikte görülür.
Bu kişilerin büyük kısmında EMG normaldir. Bunun nedeni, uzun COVID'de çoğunlukla EMG'nin ölçemediği ince sinir liflerinin etkilenmesidir. Bu yüzden "testlerin temiz" cümlesi, sinirlerin sağlam olduğu anlamına gelmez.
İnce Lif Nöropatisi
İnce lif nöropatisi, ağrıyı, sıcağı ve soğuğu taşıyan ve terleme, kalp hızı ve tansiyon gibi otonom işlevleri düzenleyen ince sinir liflerinin hasarıdır. Uzun COVID yaşayan ve sinir belirtileri olan kişilerde yapılan çalışmalarda, deri biyopsisiyle bu kişilerin önemli bir kısmında ince sinir liflerinin azaldığı görülmüştür.
Uzun COVID'de görülen yanma, iğnelenme, dokununca acıma, sıcağa ve soğuğa dayanıksızlık, terleme değişiklikleri ve ayağa kalkınca çarpıntı, bu liflerin etkilenmesiyle açıklanabilir. İnce lif nöropatisinin genel özelliklerini, tanısını ve tedavisini ince lif nöropatisi yazısında anlattım.
Neden Olur?
Uzun COVID'de sinirlerin neden etkilendiği tam olarak bilinmiyor. Katkıda bulunan nedenler arasında şunlar düşünülmektedir:
- Bağışıklık sisteminin yanlış hedefe yönelmesi: Virüse karşı oluşan bağışıklık yanıtı, sinir yapılarını da hedef alabilir. Bazı hastalarda bağışıklığı düzenleyen tedavilere yanıt alınması bu düşünceyi destekler.
- Süren enflamasyon: Enfeksiyon geçtikten sonra da süren düşük düzeyli enflamasyon sinirleri hassaslaştırabilir.
- Küçük damarlarda dolaşım bozukluğu: Sinirleri besleyen küçük damarların etkilenmesi
- Vitamin ve mineral eksiklikleri: Hastalık sırasında ve sonrasında gelişen eksiklikler sinirleri daha savunmasız bırakır. Bu eksiklikleri uzun COVID ve mikrobesin eksiklikleri yazısında anlattım.
- Gizli kalmış diyabet ya da hastalık sırasında yükselen kan şekeri
Hangi Tahliller?
Uzun COVID'de uyuşma ve yanma yaşayan bir kişide amaç, tedavi edilebilen nedenleri gözden kaçırmamaktır. Değerlendirmede şunlara bakılması önerilir:
- Kan şekeri, HbA1c ve gerekirse şeker yükleme testi
- B12 vitamini, folat, homosistein, B1 vitamini, B6 vitamini, D vitamini, demir, ferritin ve bakır
- Tiroid hormonları
- Bağışıklık sistemi hastalıkları için otoantikorlar ve Sjögren sendromu testleri
- Çölyak hastalığı testleri
- Kanda anormal protein araştırması
İnce sinir liflerini göstermek için deri biyopsisi, korneal konfokal mikroskopi ve otonom sinir sistemi testleri kullanılır. EMG, eşlik eden bir kalın lif hasarını dışlamak için yapılabilir.
Aşı Sonrası Yakınmalar
COVID-19 aşılarından sonra da bazı kişilerde karıncalanma ve yanma bildirilmiştir. Bu yakınmalar çoğunlukla geçicidir ve kendiliğinden düzelir. Aşı sonrası ince lif nöropatisi ve Guillain-Barré sendromu da çok nadir olarak bildirilmiştir. Bununla birlikte COVID-19 enfeksiyonunun kendisinin sinir sistemi için yarattığı risk, aşıya bağlı riskten genellikle daha yüksektir.
Aşıdan sonra süren yakınmalar, uzun COVID'deki sinir belirtileriyle aynı şekilde değerlendirilir ve tedavi edilir. Tedavi edilebilen diğer nedenlerin araştırılması burada da önemlidir.
İyileşmeyi Desteklemek
Uzun COVID'e bağlı sinir yakınmaları çoğu kişide aylar içinde azalır. İnce sinir lifleri yenilenebilen liflerdir. İyileşmeyi desteklemek için şunlar önerilir:
- Eksikliklerin giderilmesi: Saptanan vitamin ve mineral eksiklikleri yerine konmalıdır.
- Kan şekerinin dengelenmesi: Gizli şeker ya da insülin direnci varsa beslenme ve gerekirse ilaçla dengelenmelidir.
- Ağrı tedavisi: Yanma ve ağrı belirginse sinir ağrısında kullanılan ilaçlar ve kremler kullanılabilir.
- Otonom belirtilerin yönetimi: Ayağa kalkınca çarpıntı ve baş dönmesi olanlarda bol sıvı ve tuz alımı, kompresyon çorapları ve yavaş kalkma önerilir.
- Kademeli hareket: Efor sonrası kötüleşme yaşayanlarda aktivite, enerji sınırına göre ayarlanarak yavaş yavaş artırılmalıdır.
- Uyku ve stres yönetimi: Uyku düzeni ve sinir sistemini yatıştıran yöntemler ağrı algısını olumlu etkiler.
- Bağışıklığı düzenleyen tedaviler: Bağışıklık sisteminin rol oynadığı düşünülen ağır durumlarda, uzman merkezlerde damardan immünoglobulin gibi tedaviler değerlendirilebilir.
Uzun COVID'in diğer belirtilerini ve genel yaklaşımı uzun COVID yazısında, tat ve koku bozuklukları ile ağız yanmasını "Uzun COVID'de Tat, Koku ve Yanan Ağız" yazısında anlattım.
Sıkça Sorulan Sorular
Uzun COVID'de uyuşma ve yanmayla ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• EMG'm normal çıktı, yakınmalarım psikolojik mi?
Hayır. EMG yalnızca kalın sinir liflerini ölçer; uzun COVID'de ise çoğunlukla ince lifler etkilenir. İnce lif hasarını göstermek için deri biyopsisi ve otonom testler gibi başka yöntemler gerekir. Kaygı ve stres yakınmaları artırabilir, ancak bu yanmanın gerçek olmadığı anlamına gelmez.
• Uzun COVID'e bağlı karıncalanma geçer mi?
Çoğu kişide yakınmalar aylar içinde azalır. Eksikliklerin giderilmesi, kan şekerinin dengelenmesi ve otonom belirtilerin yönetimi iyileşmeyi destekler. Uzun süren ve ağır yakınmalarda ince lif değerlendirmesi ve ek tedaviler gündeme gelir.
• Hangi hekime başvurmalıyım?
Uyuşma, yanma ve otonom yakınmaların değerlendirilmesi nörolojinin alanına girer. Eşlik eden diğer uzun COVID belirtileri için dahiliye, kardiyoloji ve fizik tedavi gibi diğer uzmanlıklarla birlikte çalışmak yararlı olur.
Referanslar
- Oaklander AL, Mills AJ, Kelley M, et al. Peripheral Neuropathy Evaluations of Patients With Prolonged Long COVID. Neurol Neuroimmunol Neuroinflamm. 2022;9(3):e1146.
- Davis HE, McCorkell L, Vogel JM, Topol EJ. Long COVID: major findings, mechanisms and recommendations. Nat Rev Microbiol. 2023;21(3):133-146.
- Novak P, Mukerji SS, Alabsi HS, et al. Multisystem Involvement in Post-Acute Sequelae of Coronavirus Disease 19. Ann Neurol. 2022;91(3):367-379.
- Patone M, Handunnetthi L, Saatci D, et al. Neurological complications after first dose of COVID-19 vaccines and SARS-CoV-2 infection. Nat Med. 2021;27(12):2144-2153.
- Terkelsen AJ, Karlsson P, Lauria G, et al. The diagnostic challenge of small fibre neuropathy: clinical presentations, evaluations, and causes. Lancet Neurol. 2017;16(11):934-944.



