Günlük hayatta kullandığımız pek çok ilaç beklenmedik yan etkilere yol açabilir; bunların en dikkat çekicilerinden biri de titremedir. Çoğu zaman nörolojik bir hastalıkla karıştırılan ilaçlara bağlı titreme, sinir sistemindeki dopamin ve serotonin gibi maddelerin ya da iyon kanallarının dengesinin bozulmasından kaynaklanır. Bu yazıda antidepresanlardan mide ilaçlarına, astım spreylerinden bağışıklık baskılayıcılara kadar hangi ilaçların hangi yolla titremeye yol açabileceğini anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz. Kullandığınız ilacı kendi başınıza bırakmayın.
Titreme Türleri
Titreme, nörolojide en sık karşılaşılan bulgulardan biridir. En bilinen örnekleri, dinlenirken ortaya çıkan Parkinson titremesi ile bardak tutarken ya da yazı yazarken artan esansiyel tremordur. Bu ikisini ayırt etmeyi Parkinson hastalığında tanı yazısında anlattım.
Titreme her zaman bir hastalığın belirtisi değildir. Sıkça gözden kaçan nedenlerden biri, kullanılan ilaçlardır. Bu yüzden titreme yakınmasıyla gelen her hastada ilaç listesini dikkatle incelerim. Aşağıda titremeye yol açabilen ilaç gruplarını, etki yollarına göre topladım.
Beyin Kimyasallarını Etkileyenler
Beyindeki serotonin ve dopamin arasındaki hassas denge bozulduğunda hareket kontrolü de etkilenir. Bu gruptaki ilaçlar titremeye en sık yol açan ilaçlar arasındadır.
- Antidepresanlar (SSRI, trisiklikler): Sinir hücreleri arasındaki serotonin miktarını artırırlar. Bu durum genellikle ellerde ince, hızlı ve kolları öne uzatınca belirginleşen bir titremeye yol açar.
- Bazı psikiyatri ilaçları (haloperidol, risperidon): Beyindeki dopamin alıcılarını güçlü bir şekilde engeller. Sonuçta dinlenme titremesi ve kas sertliğiyle Parkinson'a çok benzeyen bir tablo gelişebilir. Bu tabloyu Parkinson'a benzeyen hastalıklar yazısında anlattım.
- Bulantı ilaçları (metoklopramid, proklorperazin): Basit bir mide ilacı gibi görünseler de beyinde güçlü bir dopamin engelleyici etki yaparlar. Hassas kişilerde kas kasılmalarına ve belirgin titremeye neden olabilirler. Bir diğer bulantı ilacı olan ondansetron ise nadiren geçici titremeye yol açabilir.
- Baş dönmesi ve migren ilaçları (flunarizin, sinnarizin): Özellikle yaşlılarda ve uzun süreli kullanımda dopamin alıcılarını engelleyerek Parkinson'a benzeyen titreme ve yavaşlamaya yol açabilir. Bu ilaçları kullanan ve titremesi başlayan kişilerin hekimine danışması önemlidir.
- Parkinson ilaçları: Levodopa ve dopamin agonistleri titremeyi azaltır; ancak ilacın etkisi bir sonraki doz gelmeden azaldığında titreme geçici olarak geri dönebilir. Uzun süreli kullanımda ise titremeden farklı olarak dansımsı istemsiz hareketler (diskinezi) görülebilir.
Sinir İletisini Etkileyenler
Sinir hücrelerinin birbiriyle iletişim kurabilmesi için sodyum, potasyum ve kalsiyum gibi iyonların hücreye girip çıkması gerekir. Bu trafiği değiştiren ilaçlar titremeye yol açabilir.
- Lityum: Bipolar bozukluk tedavisinde kullanılır ve doza bağlı olarak ince bir el titremesi yapar. Kan düzeyi yükseldikçe titreme kabalaşır ve şiddetlenir; bu, lityum zehirlenmesinin önemli bir uyarı işaretidir ve acil değerlendirme gerektirir.
- Epilepsi ilaçları: Bu grupta titremeye en sık yol açan ilaç valproattır. Fenitoin, topiramat ve tiagabin de özellikle yüksek dozlarda beyincik işlevlerini etkileyerek denge kaybına ve bir hedefe yaklaşırken artan titremeye yol açabilir.
Uyarıcı İlaçlar
Vücudu alarma geçiren sempatik sinir sistemini uyaran ilaçlar, kasların kasılma sıklığını artırarak titremeyi belirginleştirir.
- Astım spreyleri (salbutamol, salmeterol): Hava yollarını genişletirken iskelet kaslarını da uyararak ellerde ince ve belirgin bir titremeye yol açabilir.
- Teofilin: Solunum yollarını rahatlatan bu ilaç genel bir sinirsel uyarılma, kas seğirmeleri ve ince titreme yapabilir.
- Psödoefedrin: Soğuk algınlığı ilaçlarında bulunur; kalp atışını hızlandırır, tansiyonu yükseltir ve geçici titremeye yol açabilir.
- Kafein ve nikotin: İlaç olmasalar da güçlü uyarıcılardır. Normalde fark edilmeyen fizyolojik titremeyi herkesin görebileceği kadar belirginleştirebilirler.
Alzheimer İlaçları
Alzheimer hastalığı tedavisinde kullanılan donepezil ve rivastigmin, beyindeki asetilkolin miktarını artırır. Asetilkolin ile dopamin arasındaki denge bozulduğunda, özellikle altta hafif bir Parkinson eğilimi olan kişilerde dinlenme titremesi belirgin şekilde artabilir.
Bağışıklık ve Kanser İlaçları
Bu gruptaki ilaçlar sinir hücrelerini doğrudan etkileyerek titremeye yol açabilir.
- Bağışıklığı baskılayan ilaçlar (siklosporin, takrolimus): Organ nakli sonrasında ve bazı otoimmün hastalıklarda kullanılır. Sinir sistemine doğrudan etki ederek belirgin ve rahatsız edici el titremelerine yol açabilirler.
- Bazı kemoterapi ilaçları (sitarabin, talidomid): Sinir uçlarında ve beyincikte hasar yaratarak koordinasyon bozukluğuna ve titremeye zemin hazırlayabilir.
Hormon İlaçları
Vücudun metabolizmasını ve stres yanıtını değiştiren ilaçlar da titremeye yol açabilir.
- Kortizonlu ilaçlar (prednizolon): Enflamasyonu güçlü bir şekilde bastırırlar, ama sinir sistemini de uyarırlar. Uykusuzluk, kaygı ve sinirlilikle birlikte titremeye yol açabilirler.
- Tiroid ilacı (levotiroksin): Doz fazla geldiğinde vücutta tiroid fazlalığına benzer bir tablo oluşur; metabolizma hızlanır ve el titremesi başlar.
- İnsülin ve bazı diyabet ilaçları: Kan şekerini fazla düşürdüklerinde vücut yoğun adrenalin salgılar. Bu durum soğuk terleme, çarpıntı ve şiddetli titremeyle kendini gösterir.
Diğer İlaçlar
Bazı ilaçların titremeye hangi yolla yol açtığı tam olarak bilinmiyor; ama özellikle yüksek dozlarda ya da böbrek ve karaciğer işlevleri zayıf kişilerde titreme yapabildikleri biliniyor.
- Kalp ritmi ilaçları (amiodaron, meksiletin, prokainamid): Uzun süreli kullanımda sinir iletimini ve beyincik yollarını etkileyerek titreme yapabilir.
- Bazı antibiyotikler (kinolonlar, penisilinler): Özellikle yüksek dozlarda beynin sakinleştirici GABA sistemini baskılayarak kas seğirmeleri ve titremeye yol açabilir.
- Asiklovir: Bu antiviral ilaç, yüksek dozlarda ya da böbrek işlevleri zayıf olanlarda vücutta birikerek kafa karışıklığı ve titremeye yol açabilir.
- Vorikonazol: Ağır mantar enfeksiyonlarında kullanılır; görme bozukluklarının yanı sıra titremeye neden olabilir.
- Eski kuşak alerji ilaçları (difenhidramin): Alerji ve uyku ilaçlarında bulunur; sersemlik yaparken nadiren ince titremeye de yol açabilir.
Alkol Yoksunluğu
Düzenli ve fazla alkol kullanımı beyni sürekli baskılar. Alkol aniden kesildiğinde bu baskı kalkar ve beynin uyarıcı sistemi aşırı çalışmaya başlar; bu da özellikle kolları uzatınca ve hareket sırasında belirginleşen bir titremeye yol açar. Alkol yoksunluğu ağır seyredebileceği için hekim desteğiyle yönetilmelidir.
Dolaylı Etki Edenler
Bazı ilaçlar sinir iletimini doğrudan etkilemez; sinirlerin beslenmesini ve enerjisini azaltarak dolaylı yoldan titremeye zemin hazırlar.
- Mide koruyucular (PPI): Uzun süreli kullanımda mide asidini neredeyse tamamen baskılarlar. Mide asidi magnezyum ve B12 emilimi için gerekli olduğundan, kronik kullanım magnezyum ve B12 eksikliğine yol açabilir. Magnezyum eksikliği sinir ve kasları aşırı uyarılabilir hale getirerek kas seğirmesi ve titremeye; B12 eksikliği ise sinir kılıflarını bozarak uyuşma, karıncalanma ve ince hareketlerde bozulmaya yol açabilir.
- Metformin: Tip 2 diyabetin ilk basamak ilacıdır. Yıllar içinde B12 eksikliğine yol açabilir; bu da sinir hasarı, denge bozukluğu ve titremeye benzeyen bulgulara neden olabilir.
- Statinler ve bazı antibiyotikler: Kolesterol ilaçları ve kinolon grubu antibiyotikler bazı kişilerde mitokondrilerin enerji üretimini azaltabilir. Kaslar yeterli enerji üretemediğinde yorgunluk, güçsüzlük ve buna bağlı titreme görülebilir.
- Yapay tatlandırıcılar: Aspartam bir ilaç olmasa da, fazla tüketildiğinde hassas kişilerde sinir sistemini uyararak titremeyi artırabileceği düşünülüyor.
Önemli Noktalar
İlaçlara bağlı titremenin ortaya çıkıp çıkmaması ve ne kadar belirgin olacağı, ilacın kendisi kadar kişinin özelliklerine de bağlıdır.
- Doz ve kişisel duyarlılık: İlaçlara bağlı titreme genellikle doza bağlıdır. Aynı ilaç herkeste aynı etkiyi yapmaz; yaş, karaciğerin ilacı parçalama kapasitesi ve sinir sisteminin dayanıklılığı belirleyicidir.
- Eksiklikler: Düşük magnezyum, düşük kalsiyum ya da ani kan şekeri düşüşleri, ilacın yapacağı hafif titremeyi büyütebilir.
- Birden fazla ilaç: Birlikte kullanılan ilaç sayısı arttıkça titreme riski de artar. Tek başına titreme yapmayan bir antidepresan, bir soğuk algınlığı ya da bulantı ilacıyla birleştiğinde belirgin bir titremeyi başlatabilir.
Ne Yapmalı?
İlaçlara bağlı titreme çoğu zaman ilaç kesildiğinde ya da dozu hekim tarafından ayarlandığında tamamen geçer. Bu süreçte dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:
- İlacı kendi başınıza kesmeyin: Bazı ilaçların, özellikle epilepsi ilaçları, antidepresanlar ve lityumun aniden bırakılması titremeyi artırabilir ya da daha ciddi sorunlara yol açabilir.
- Zamanlamayı not edin: Titremenin hangi ilaca başladıktan ya da dozu artırdıktan sonra başladığını not etmek, nedeni bulmayı kolaylaştırır.
- İlaç listenizi götürün: Hekiminize, bitkisel ürünler ve soğuk algınlığı ilaçları dahil kullandığınız tüm ilaçların listesini götürün.
- Eksikliklere bakın: Uzun süredir mide koruyucu ya da metformin kullanıyorsanız magnezyum ve B12 düzeylerinizi kontrol ettirin.
- Uyarıcıları azaltın: Kafein ve nikotini azaltmak ilaçlara bağlı titremeyi de hafifletir.
Yeni bir ilaca başladıktan sonra titreme fark ettiyseniz, durumu mutlaka sizi takip eden hekiminizle paylaşın. COVID-19 sonrası ortaya çıkan titremeleri ise COVID-19 sonrası eller ve bacaklarda titreme yazısında anlattım.
Referanslar
- Baizabal-Carvallo JF, Morgan JC. Drug-induced tremor, clinical features, diagnostic approach and management. J Neurol Sci. 2022;435:120192. doi: 10.1016/j.jns.2022.120192.
- Morgan JC, Sethi KD. Drug-induced tremors. Lancet Neurol. 2005;4(12):866-876. doi: 10.1016/S1474-4422(05)70250-7.
- MedlinePlus. Drug-induced tremor. U.S. National Library of Medicine. https://medlineplus.gov/ency/article/000765.htm
