Uykuyu Etkileyen İlaçlar: Hangi İlaçlar Uykuyu Bozar?

Uykusuzluğun kaynağını çoğu zaman stres ya da yaşam tarzında ararız. Oysa sağlığımızı korumak için kullandığımız bazı ilaçlar da uykuyu sessizce bozabilir. Bir mide koruyucudan tansiyon ilacına, astım spreyinden soğuk algınlığı ilacına kadar pek çok ilaç farklı yollarla uykuyu etkileyebilir. Bu yazıda uykuyu en sık etkileyen ilaç gruplarını ve ilacınız uykunuzu bozuyorsa neler yapabileceğinizi anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Kullandığınız ilacı kesinlikle kendi başınıza bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin.

İlaçlar Uykuyu Nasıl Etkiler?

İlaçlar uykuyu birkaç farklı yoldan etkileyebilir. Bazıları beyindeki uyku ve uyanıklık kimyasallarını doğrudan değiştirir. Bazıları öksürük, gece idrara kalkma ya da kas krampı gibi yan etkilerle uykuyu böler. Bazıları da uzun süre kullanıldığında uyku için gerekli vitamin ve minerallerin eksikliğine yol açar.

Bir ilacın uykuyu etkileme olasılığı kişiden kişiye değişir. Aynı ilacı kullanan herkes aynı yan etkiyi yaşamaz.

Mide İlaçları

Mide asidini azaltan ilaçlar en sık kullanılan ilaçlar arasındadır. Uzun süre kullanıldıklarında uykuyu dolaylı yoldan etkileyebilirler.

• Mide koruyucular (omeprazol, lansoprazol, pantoprazol gibi) ve H2 blokerleri: Mide asidi, besinlerdeki B12 vitamininin emilimi için gereklidir. Bu ilaçları 2 yıl ya da daha uzun süre kullananlarda B12 vitamini eksikliği riski, mide koruyucularda %65, H2 blokerlerinde %25 daha yüksek bulunmuş. Bu ilaçlar ayrıca magnezyum, demir ve D vitamini düzeylerini de düşürebilir. Bu eksiklikler de uykuyu olumsuz etkiler.
• Bağırsak florası: Mide asidinin azalması bağırsaktaki bakteri dengesini değiştirebilir. Bu da serotonin ve melatonin yapımını dolaylı olarak etkileyebilir.

Mide koruyucuların etkilerini mide koruyucular bölümünde, magnezyum düzeyine etkisini mide koruyucular ve magnezyum eksikliği yazısında anlattım.

Kalp ve Tansiyon İlaçları

Kalp ve tansiyon ilaçlarının bazıları beyni doğrudan etkilerken, bazıları yan etkileriyle uykuyu böler.

• Beta blokerler (propranolol, metoprolol, atenolol gibi): Melatonin, beyindeki beta reseptörlerinin uyarılmasıyla salgılanır. Beta blokerler bu reseptörleri engelleyerek gece melatonin yapımını azaltır. Bazı kişilerde canlı rüyalara ya da kâbuslara yol açabilir. İlginç bir şekilde, karvedilol adlı beta blokerin melatonini azaltmadığı görülmüş.
• Alfa blokerler: Bazıları gündüz uykululuğa yol açabilir.
• ACE inhibitörleri: Bazı kişilerde kuru öksürük yapar ve bu öksürük gece uykuyu bölebilir.
• İdrar söktürücüler: Akşam alındığında gece idrara kalkmaya yol açarak uykuyu böler.
• Kolesterol ilaçları (statinler): Bazı kişilerde kas ağrısı ve bacak kramplarıyla uykuyu bozabilir. Gece bacak kramplarını ayrı bir yazıda anlattım.

Beyin ve Ruh Sağlığı İlaçları

Beyin kimyasını etkileyen ilaçların uykuya etkisi ilaca, doza, alınma saatine ve kullanım süresine göre değişir.

• Antidepresanlar: Fluoksetin, sertralin, paroksetin ve venlafaksin gibi “uyarıcı” etkili antidepresanlar, özellikle tedavinin başında uykuya dalmayı geciktirebilir, rüya uykusunu azaltabilir ve gece uyanmalarına yol açabilir. Mirtazapin ve trazodon gibi bazı antidepresanlar ise uyku yapıcı etkilidir. Bazı antidepresanlar huzursuz bacakları, diş gıcırdatmayı ve kâbusları artırabilir.
• Alzheimer hastalığı ilaçları: Bazı kişilerde uykusuzluğa ve canlı rüyalara yol açabilir. Bu yüzden genellikle sabah alınması önerilir.
• Parkinson hastalığı ilaçları: Gece uykusuzluğa ya da gündüz ani uyku ataklarına yol açabilir.
• Güçlü ağrı kesiciler (opioidler): Derin uykuyu azaltabilir ve uykuda nefes duraklamalarını artırabilir.
• Epilepsi ilaçları: Bazıları uyku hali yaparken bazıları uykusuzluğa yol açabilir.

Solunum ve Soğuk Algınlığı İlaçları

Astım ve soğuk algınlığı ilaçlarının bir kısmı sinir sistemini uyararak uykuya dalmayı zorlaştırabilir.

• Astım ilaçları (salbutamol, formoterol, teofilin gibi): Kalp hızını artırabilir ve kafeine benzer uyarıcı bir etki yapabilir.
• Montelukast: Astım ve alerjide kullanılan bu ilaç için ABD İlaç Dairesi 2020'de en güçlü uyarısını yayımlamıştır. Uyarıda bu ilaçla huzursuzluk, depresyon ve uyku sorunları bildirildiği belirtiliyor. Bu ilacı kullanırken uykunuzda ya da ruh halinizde değişiklik olursa hekiminize haber verin.
• Burun açıcılar (psödoefedrin, fenilefrin gibi): Sinir sistemini uyarır. Çarpıntıya ve uykusuzluğa yol açabilir.
• Kafein içeren ağrı kesiciler ve soğuk algınlığı ilaçları: Birçok kombine ilaçta kafein bulunur. Akşam alındığında uykuyu bozabilir.
• Alerji ilaçları (antihistaminikler): Eski kuşak alerji ilaçları uyku hali yapar, ama uykunun kalitesini bozabilir ve ertesi gün sersemliğe yol açabilir. Yeni kuşak alerji ilaçlarında bu etki çok daha azdır.

Hormon İlaçları

Bazı hormon ilaçları vücudun stres ve enerji dengesini değiştirerek uykuyu etkileyebilir.

• Kortizon ilaçları (prednizolon, metilprednizolon gibi): Vücudu stres hormonu kortizol gibi uyarır. Uykusuzluk, huzursuzluk ve gece terlemelerine yol açabilir. Akşam alındığında bu etki daha belirgindir.
• Tiroid ilacı: Doz gereğinden yüksek olduğunda tiroidin fazla çalışmasına benzer şekilde çarpıntı ve uykusuzluk yapabilir.

Diğer İlaçlar ve Takviyeler

Bazı antibiyotikler, sigara bırakma ilaçları ve takviyeler de uykuyu etkileyebilir.

• Bazı antibiyotikler (siprofloksasin gibi): Bazı kişilerde uykusuzluk ve kaygıya yol açabilir.
• Sigara bırakma tedavileri: Gece takılan nikotin bantları ve vareniklin canlı rüyalara ve uykusuzluğa yol açabilir.
• İştah kesiciler: Sinir sistemini uyararak uykuyu bozabilir.
• Enerji veren takviyeler: Koenzim Q10, B12 vitamini ve magnezyum malat gibi enerji veren takviyeler akşam alındığında uykuyu kaçırabilir. Bunların sabah alınması önerilir. Uyku için uygun magnezyum formlarını ayrı bir yazıda anlattım.

İlacınız Uykunuzu Bozuyorsa

Uyku sorununuzun kullandığınız bir ilaçla ilişkili olabileceğini düşünüyorsanız, ilacınızı kesinlikle kendi başınıza bırakmayın. Bunun yerine hekiminizle konuşun. Çoğu zaman basit düzenlemelerle hem ilacınızı kullanmaya devam edip hem de uykunuzu koruyabilirsiniz.

• Zamanlama: Kortizon, idrar söktürücü ve bazı antidepresanlar gibi ilaçları sabah almak uykuyu korumaya yardımcı olabilir.
• Doz ve ilaç değişikliği: Hekiminiz dozu ayarlayabilir ya da uykuyu daha az etkileyen bir ilaca geçebilir.
• Eksiklikleri giderme: Uzun süre mide koruyucu kullanıyorsanız B12 vitamini, magnezyum, demir ve D vitamini düzeylerinizi kontrol ettirin.
• Destek: Beta bloker kullanan ve uyku sorunu yaşayan tansiyon hastalarında, 3 hafta boyunca her gece alınan melatoninin uykuyu iyileştirdiği gösterilmiş. Bu desteği hekiminizle birlikte değerlendirebilirsiniz.

Uykuyu bozan diğer günlük etkenleri uykuyu bozan gizli nedenler yazısında anlattım.

Sıkça Sorulan Sorular

Tansiyon ilacım uykumu bozabilir mi?
Evet, bazı tansiyon ilaçları uykuyu etkileyebilir. Beta blokerler melatonin yapımını azaltabilir, idrar söktürücüler gece idrara kalkmaya yol açabilir. İlacınızı bırakmadan önce mutlaka hekiminizle konuşun.

Antidepresanlar uykusuzluk yapar mı?
Bazı antidepresanlar özellikle tedavinin başında uykuyu bozabilir, bazıları ise uyku yapıcı etkilidir. Uyku sorununuz varsa hekiminiz ilacın saatini ya da türünü değiştirebilir.

Mide koruyucu uykuyu nasıl etkiler?
Uzun süre kullanıldığında B12 vitamini, magnezyum, demir ve D vitamini eksikliğine yol açarak uykuyu dolaylı yoldan bozabilir.

Kaynaklar

1. Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435–2442. doi:10.1001/jama.2013.280490
2. Stoschitzky K, Sakotnik A, Lercher P, et al. Influence of beta-blockers on melatonin release. Eur J Clin Pharmacol. 1999;55(2):111–115. doi:10.1007/s002280050604
3. Scheer FA, Morris CJ, Garcia JI, et al. Repeated melatonin supplementation improves sleep in hypertensive patients treated with beta-blockers: a randomized controlled trial. Sleep. 2012;35(10):1395–1402.
4. Wichniak A, Wierzbicka A, Walęcka M, Jernajczyk W. Effects of antidepressants on sleep. Curr Psychiatry Rep. 2017;19(9):63.
5. U.S. Food and Drug Administration. FDA requires boxed warning about serious mental health side effects for asthma and allergy drug montelukast (Singulair). Drug Safety Communication, 4 Mart 2020.