Vitamin Eksikliğine Yol Açan İlaçlar

Vitamin Eksikliğine Yol Açan İlaçlar

Yıllardır düzenli kullandığınız bir ilaç, siz farkında olmadan bazı vitaminlerin azalmasına yol açıyor olabilir. Şeker hastalığında kullanılan metformin, mide koruyucular, doğum kontrol hapları, epilepsi ilaçları ve idrar söktürücüler bunların en bilinenleridir. Bu eksiklikler genellikle yavaş gelişir. Yorgunluk, uyuşma ya da unutkanlık gibi belirtiler de çoğu zaman hastalığın kendisine ya da yaşa yorulur. İyi haber şu ki eksiklik fark edildiğinde, ilacı bırakmadan, doğru takviyeyle kolayca düzeltilebilir. Bu yazıda hangi ilacın hangi vitamini azalttığını, eksikliğin nasıl fark edileceğini ve neler yapılabileceğini anlattım.

 

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.

Kutunun Üzerinde Yazmayan Etki

İlaçların vitaminlerle etkileşimi, prospektüslerde çoğu zaman ya hiç yer almaz ya da gözden kaçacak kadar küçük yazılır. Oysa uzun süre kullanılan bir ilaç, birkaç farklı yoldan vitamin düzeylerini düşürebilir:

  • Emilimi azaltarak: Bazı ilaçlar mide asidini azaltır ya da bağırsakta vitaminin emildiği kapıları etkiler.
  • Yıkımı hızlandırarak: Bazı ilaçlar karaciğerdeki enzimleri uyararak vitaminlerin daha hızlı parçalanmasına yol açar.
  • İdrarla kaybı artırarak: İdrar söktürücüler, suda eriyen vitaminlerin ve minerallerin idrarla atılmasını hızlandırır.
  • Vitaminin işini engelleyerek: Bazı ilaçlar, vitaminin vücutta kullanılmasını doğrudan bloke eder.
  • Bağırsak florasını bozarak: Bazı vitaminleri üreten yararlı bağırsak bakterileri, uzun süreli antibiyotik kullanımında azalabilir.

Bu etkiler genellikle ilacın uzun süre ve düzenli kullanıldığı durumlarda önem kazanır. Birkaç gün ya da birkaç hafta kullanılan ilaçlarda vitamin eksikliği nadiren sorun olur.

Kısa Liste

Bu yazıda anlattığım ilaçları ve azalttıkları başlıca vitaminleri şöyle özetleyebiliriz. Bu ilaçların magnezyum, demir, çinko ve kalsiyum gibi mineraller üzerindeki etkilerini ise mineral eksikliğine yol açan ilaçlar yazısında ayrıca anlattım.

  • Metformin: B12 vitamini
  • Mide koruyucular: B12 vitamini ve C vitamini
  • Doğum kontrol hapları: Folat, B6 vitamini, B12 vitamini, B2 vitamini ve C vitamini
  • Epilepsi ilaçları: D vitamini, folat ve biyotin
  • İdrar söktürücüler: B1 vitamini
  • Levodopa: B6 vitamini, B12 vitamini ve folat
  • Metotreksat: Folat
  • Antibiyotikler ve verem ilacı: K vitamini, biyotin ve B6 vitamini

Metformin ve B12 Vitamini

Metformin, tip 2 diyabette ve insülin direncinde en sık kullanılan ilaçtır. Kan şekerini dengelemede çok etkilidir ve uzun yıllar güvenle kullanılabilir. Ancak en bilinen uzun dönem etkisi, B12 vitamininin bağırsaktan emilimini azaltmasıdır.

Risk Kimlerde Daha Yüksek?

Metformine bağlı B12 vitamini eksikliği riski, ilacın dozu ve kullanım süresi arttıkça yükselir. Birkaç yıldır ve yüksek dozda metformin kullananlarda, ileri yaştakilerde, hayvansal besinleri az tüketenlerde ve aynı zamanda mide koruyucu kullananlarda risk daha da artar.

Neden Gözden Kaçar?

Diyabet de sinirlere zarar verebilir. Bu yüzden B12 vitamini eksikliğine bağlı el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve yanma, kolayca diyabete bağlı sinir hasarına yorulabilir. Oysa B12 vitamini eksikliği erken fark edildiğinde bu belirtiler düzelebilir. Bu nedenle metformin kullananlarda, özellikle uyuşma ya da kansızlık varsa, B12 vitamini düzeyine düzenli aralıklarla bakılması önerilir.

Mide Koruyucular

Mide koruyucular, mide asidini azaltarak reflü ve mide yakınmalarını hafifletir. Ancak mide asidi, besinlerdeki bazı vitamin ve minerallerin emilimi için gereklidir. Bu ilaçların aylarca ya da yıllarca kesintisiz kullanılması B12 vitamini, C vitamini, magnezyum, demir ve kalsiyum düzeylerini düşürebilir.

En iyi bilinen etki, iki yıldan uzun kullananlarda belirginleşen B12 vitamini eksikliğidir. Takviyelerdeki B12 vitamini proteine bağlı olmadığı için mide asidi azaldığında da emilebilir. Magnezyum düşüklüğü ise kas krampları, çarpıntı ve yorgunlukla kendini gösterebilir. Bu etkileri mide koruyucular ve B12 vitamini ile mide koruyucular ve magnezyum yazılarında, uzun süreli kullanımın tüm etkilerini ise mide koruyucuların uzun süreli kullanımı üzerine yazdığım yazıda anlattım.

Doğum Kontrol Hapları

Doğum kontrol hapları, uzun süre kullanıldığında birden fazla vitamin ve mineralin düzeyini düşürebilir. Bu etki hap kullanan her kadında ortaya çıkmaz. Beslenmesi kısıtlı olanlarda ve hapları yıllarca kullananlarda ise daha önemli hâle gelir.

Etkilenen Vitaminler

Hap kullanımı en çok aşağıdaki vitaminlerin düzeyini etkileyebilir.

  • Folat: Hap kullanımı folat düzeylerini düşürebilir. Hap bırakıldıktan kısa süre sonra gebelik oluşabileceği için bu durum özellikle önemlidir. Gebelik planlayan kadınlarda folat desteğine hap bırakılmadan önce başlanması önerilir.
  • B6 vitamini: Hap kullananlarda B6 vitamini düzeyleri sıklıkla düşük bulunur. B6 vitamini serotonin yapımında görev aldığı için, bazı kadınlarda bu düşüklüğün depresif ruh hali ve sinirliliğe katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.
  • B12 vitamini: Kandaki B12 vitamini düzeyi düşük çıkabilir. Bunun bir kısmı, hapın kanda B12 vitaminini taşıyan proteinleri değiştirmesinden kaynaklanır. Bu yüzden şüpheli durumlarda aktif B12 vitamini, metilmalonik asit ve homosistein gibi testlerle birlikte değerlendirilmesi önerilir.
  • B2 vitamini ve C vitamini: Uzun süreli kullanımda B2 vitamini ve C vitamini düzeyleri de azalabilir.

Bu vitaminlerin yanı sıra magnezyum, çinko ve selenyum düzeyleri de düşebilir.

Epilepsi İlaçları

Epilepsi ilaçları yalnızca epilepside değil, sinir ağrılarında, migren önlemede ve duygu durumu bozukluklarında da kullanılır. Bu ilaçların bir kısmı karaciğerdeki enzimleri uyararak vitaminlerin daha hızlı parçalanmasına yol açar. Karbamazepin, fenitoin, fenobarbital ve primidon bu açıdan en çok etkileşime giren ilaçlardır.

D Vitamini

Bu ilaçlar D vitamininin karaciğerde daha hızlı yıkılmasına yol açar. Uzun süreli kullanımda D vitamini eksikliği, kemik erimesi ve kırık riski artabilir. Bu yüzden epilepsi ilacı kullananlarda D vitamini düzeyinin düzenli olarak izlenmesi önerilir.

Folat

Fenitoin, karbamazepin ve valproat folat düzeylerini düşürebilir. Folat eksikliği homosisteinin yükselmesine katkıda bulunabilir. Epilepsi ilacı kullanan ve gebelik planlayan kadınlarda folat desteği özellikle önemlidir; dozun nörolojiyle ilgilenen hekimle birlikte belirlenmesi önerilir.

Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var: Yüksek doz folat, fenitoinin kandaki düzeyini düşürerek ilacın etkisini azaltabilir. Bu yüzden epilepsi ilacı kullananların folat takviyesine hekimlerine danışmadan başlamaması önerilir.

Biyotin

Bu ilaçlar biyotinin bağırsaktan emilimini azaltır ve yıkımını hızlandırır. Uzun süreli kullanımda saç dökülmesi, cilt döküntüleri ve yorgunluk gibi biyotin eksikliği belirtileri ortaya çıkabilir.

İdrar Söktürücüler

İdrar söktürücüler, yüksek tansiyonda, kalp yetmezliğinde ve vücutta su birikmesinde kullanılır. İdrar miktarını artırırken suda eriyen vitaminlerin ve minerallerin idrarla atılmasını da hızlandırırlar.

B1 Vitamini

Furosemid gibi güçlü idrar söktürücüler, B1 vitamininin idrarla kaybını artırır. Kalp kası enerji üretmek için B1 vitaminine ihtiyaç duyar. Bu yüzden kalp yetmezliğinde uzun süre furosemid kullananlarda B1 vitamini eksikliği, kalp yetmezliğinin ağırlaşmasına katkıda bulunabilir. Bu kişilerde B1 vitamini durumunun hekimle birlikte değerlendirilmesi önerilir.

Mineraller

Tiyazid grubu idrar söktürücüler ve furosemid, magnezyum ve potasyum kaybını artırır. Tiyazidler ayrıca çinko kaybına da yol açabilir. Bu mineraller düzenli kan tahlilleriyle izlenir.

Levodopa

Levodopa, Parkinson hastalığının tedavisinde en etkili ilaçtır. Uzun süreli kullanımda ise B vitaminleri dengesini etkileyebilir.

Homosistein ve B Vitaminleri

Levodopa vücutta yıkılırken metil grupları harcanır ve homosistein yükselir. Homosisteinin düşük kalması için B12 vitamini, folat ve B6 vitamini gerekir. Bu vitaminler eksik olduğunda homosistein daha da yükselir.

B6 Vitamini

Levodopa ile birlikte verilen karbidopa, B6 vitaminine bağlanarak onun azalmasına yol açabilir. Uzun süre levodopa kullananlarda B6 vitamini eksikliği görülebilir.

Sinirler İçin Önemi

Levodopa kullanan bazı hastalarda el ve ayaklarda uyuşma ve karıncalanma gelişebilir. Bu durumun B12 vitamini ve B6 vitamini eksikliğiyle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Bu yüzden levodopa kullananlarda B12 vitamini, folat, B6 vitamini ve homosistein düzeylerinin düzenli olarak izlenmesi önerilir.

Metotreksat

Metotreksat; romatoid artrit, sedef hastalığı ve bazı otoimmün hastalıklarda haftada bir kez kullanılır. İlaç, etkisini kısmen folatın vücutta kullanılmasını engelleyerek gösterir.

Folat Desteği

Folatın engellenmesi; ağız yaraları, bulantı, karaciğer enzimlerinde yükselme ve kansızlık gibi yan etkilere yol açabilir. Bu yüzden metotreksat kullananlarda hekim, tedaviye folat desteği ekler. Bu destek genellikle metotreksatın alındığı gün dışında verilir ve yan etkileri belirgin şekilde azaltır. Folat desteğinin dozunu ve gününü hekim belirler. Bu yüzden kendi başınıza değiştirmemeniz önerilir.

Antibiyotikler ve Verem İlacı

Antibiyotikler, zararlı bakterilerin yanı sıra yararlı bağırsak bakterilerini de etkiler. Kısa süreli kullanımda bu etki genellikle geçicidir. Uzun ya da sık tekrarlanan kullanımda ise önem kazanabilir.

K Vitamini ve Biyotin

Bağırsak bakterileri bir miktar K vitamini ve biyotin üretir. Uzun süreli ve geniş etkili antibiyotik kullanımı bu üretimi azaltabilir. Özellikle beslenmesi yetersiz olanlarda ve yoğun bakımda yatan hastalarda K vitamini eksikliği ve buna bağlı kanama eğilimi görülebilir. Bazı sefalosporin grubu antibiyotikler K vitamininin pıhtılaşmadaki görevini de doğrudan engelleyebilir.

Verem İlacı ve B6 Vitamini

Verem tedavisinde kullanılan izoniazid, B6 vitaminini bağlayarak etkisiz hâle getirir. Bu durum el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve yanmaya yol açabilir. Bu yüzden izoniazid kullananlara, özellikle risk taşıyanlara, tedaviyle birlikte B6 vitamini verilmesi önerilir. İzoniazid, B6 vitaminine bağlı olarak B3 vitamini yapımını da aksatabilir.

Diğer İlaçlar

Yukarıdakilerin dışında sık kullanılan bazı ilaçlar da vitamin düzeylerini etkileyebilir:

  • Kolesterol düşüren reçineler ve orlistat: Yağ emilimini azalttıkları için A, D, E ve K vitaminlerinin emilimini de azaltır.
  • Kolşisin: Gut hastalığında ve Akdeniz ateşinde kullanılır. Uzun süreli kullanımda B12 vitamini emilimini azaltabilir.
  • Kortizon: Uzun süreli kullanımda D vitamini ve kalsiyum dengesini bozarak kemik erimesi riskini artırır.
  • Statinler: Kolesterol ilaçlarıdır. Vitamin benzeri bir besin öğesi olan koenzim Q10'un vücuttaki yapımını azaltır. Bu durumun, bazı kişilerde görülen kas ağrısı ve yorgunluğa katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.

İlacı Bırakmadan Önlem

İlaçlara bağlı vitamin eksiklikleri, fark edildiğinde kolayca düzeltilebilir. Önemli olan ilacı bırakmak değil, eksikliği zamanında fark etmektir.

  • İlacınızı bırakmayın: Bu ilaçların çoğu hayati önem taşır. Vitamin eksikliği ilacı bırakmak için bir neden değil, desteklenmesi gereken bir durumdur.
  • Hekiminize ilaçlarınızı söyleyin: Tahlil yaptırırken ya da yeni bir yakınma için başvururken, uzun süredir kullandığınız ilaçları ve takviyeleri hekiminize bildirin.
  • Düzenli tahlil: Uzun süreli ilaç kullananlarda ilgili vitamin düzeylerine yılda bir ya da hekimin önerdiği aralıklarla bakılması önerilir. B12 vitamininde kandaki düzeyin yanında aktif B12 vitamini, metilmalonik asit ve homosistein birlikte değerlendirilir.
  • Belirtileri önemseyin: Yeni başlayan yorgunluk, uyuşma, karıncalanma, unutkanlık, ağız yaraları ya da kas krampları ilaca bağlı bir eksikliğin ilk işareti olabilir.
  • Doğru takviye: Eksiklik saptandığında hekimle birlikte doğru formda ve dozda takviye başlanır. Bazı takviyelerin ilaçla aynı anda değil, birkaç saat arayla alınması gerekebilir.
  • Beslenmeyi destekleyin: Sebze, meyve, baklagil, yumurta, balık ve et gibi besinlerden zengin, çeşitli bir beslenme vitamin depolarının korunmasına yardımcı olur.

İlaç ve Vitamin Dengesine Bütünsel Bakış

İlaçlar hayat kurtarır ve pek çok hastalığın kontrol altında tutulmasını sağlar. Ancak uzun süreli kullanımda vücudun vitamin dengesini sessizce etkileyebilirler. Uzun yıllar ilaç kullanan birinde ortaya çıkan yorgunluk, uyuşma ya da unutkanlığı yalnızca yaşa ya da hastalığa bağlamadan önce, bir vitamin eksikliğinin de katkıda bulunup bulunmadığını sormak gerekir. İlacınızı düzenli kullanmak, vitamin düzeylerinizi düzenli izletmek ve gerektiğinde doğru takviyeyi eklemek, tedaviden en iyi şekilde yararlanmanın yoludur. Vitaminlerin görevlerini ve eksikliklerin nasıl fark edileceğini vitaminler ve sinir sistemi yazısında anlattım.

Sıkça Sorulan Sorular

İlaç kullanan okurlarımdan en sık gelen soruları burada kısaca yanıtladım.

• İlaç kullanıyorsam vitamin takviyesi almam sakıncalı mı?

Çoğu vitamin takviyesi ilaçlarla güvenle birlikte kullanılabilir; eksikliği olanlarda ise gereklidir. Ancak bazı durumlarda dikkat gerekir. Örneğin yüksek doz folat bazı epilepsi ilaçlarının etkisini azaltabilir. Yüksek doz E vitamini ve K vitamini de kan sulandırıcıların etkisini değiştirebilir. Bu yüzden takviyeye başlamadan önce kullandığınız ilaçları hekiminize bildirmeniz önerilir.

• Takviyeyi ilaçla aynı anda alabilir miyim?

Bazı takviyeler ilaçların emilimini etkileyebilir. Örneğin magnezyum, kalsiyum ve demir; tiroid ilaçlarının ve bazı antibiyotiklerin emilimini azaltır. Bu takviyelerin ilaçtan en az iki ila dört saat arayla alınması önerilir. Hangi takviyeyi ne zaman alacağınızı hekiminize ya da eczacınıza danışabilirsiniz.

• Kısa süreli antibiyotik kullanımı vitamin eksikliği yapar mı?

Birkaç günlük ya da bir haftalık antibiyotik kullanımı genellikle kalıcı bir vitamin eksikliğine yol açmaz. Risk, uzun süreli ya da sık tekrarlanan kullanımda artar. Antibiyotik kullanımı sırasında ve sonrasında lifli besinlerden ve fermente gıdalardan zengin beslenmek, bağırsak florasının toparlanmasına yardımcı olur.

• Metformin kullanıyorsam B12 vitamini takviyesi almalı mıyım?

Metformin kullananlarda B12 vitamini düzeyine düzenli olarak bakılması önerilir. Eksiklik saptandığında ya da düzey sınırda olduğunda takviye başlanır. Uzun süredir yüksek dozda metformin kullananlarda ve ileri yaştakilerde takviye ihtiyacının hekimle birlikte değerlendirilmesi önerilir.

Referanslar

  • Ne Yiyeceğimi Şaşırdım, 7. Baskı. Dr. Banu Taşcı Fresko, Esra Kaftan. Doğan Yayınları.
  • Mohn ES, Kern HJ, Saltzman E, Mitmesser SH, McKay DL. Evidence of Drug-Nutrient Interactions with Chronic Use of Commonly Prescribed Medications: An Update. Pharmaceutics. 2018;10(1):36.
  • Aroda VR, Edelstein SL, Goldberg RB, et al. Long-term Metformin Use and Vitamin B12 Deficiency in the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(4):1754-1761.
  • American Diabetes Association Professional Practice Committee. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care. 2025;48(Suppl 1):S181-S206.
  • Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435-2442.
  • Heidelbaugh JJ. Proton pump inhibitors and risk of vitamin and mineral deficiency: evidence and clinical implications. Ther Adv Drug Saf. 2013;4(3):125-133.
  • Palmery M, Saraceno A, Vaiarelli A, Carlomagno G. Oral contraceptives and changes in nutritional requirements. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2013;17(13):1804-1813.
  • Linnebank M, Moskau S, Semmler A, et al. Antiepileptic drugs interact with folate and vitamin B12 serum levels. Ann Neurol. 2011;69(2):352-359.
  • Teagarden DL, Meador KJ, Loring DW. Low vitamin D levels are common in patients with epilepsy. Epilepsy Res. 2014;108(8):1352-1356.
  • Krause KH, Berlit P, Bonjour JP. Impaired biotin status in anticonvulsant therapy. Ann Neurol. 1982;12(5):485-486.
  • Seligmann H, Halkin H, Rauchfleisch S, et al. Thiamine deficiency in patients with congestive heart failure receiving long-term furosemide therapy: a pilot study. Am J Med. 1991;91(2):151-155.
  • Romagnolo A, Merola A, Artusi CA, Rizzone MG, Zibetti M, Lopiano L. Levodopa-Induced Neuropathy: A Systematic Review. Mov Disord Clin Pract. 2019;6(2):96-103.
  • Rojo-Sebastián A, González-Robles C, García de Yébenes J. Vitamin B6 Deficiency in Patients With Parkinson Disease Treated With Levodopa/Carbidopa. Clin Neuropharmacol. 2020;43(5):151-157.
  • Shea B, Swinden MV, Tanjong Ghogomu E, et al. Folic acid and folinic acid for reducing side effects in patients receiving methotrexate for rheumatoid arthritis. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(5):CD000951.
  • Snider DE Jr. Pyridoxine supplementation during isoniazid therapy. Tubercle. 1980;61(4):191-196.
  • Buckley L, Humphrey MB. Glucocorticoid-Induced Osteoporosis. N Engl J Med. 2018;379(26):2547-2556.
  • Qu H, Guo M, Chai H, Wang WT, Gao ZY, Shi DZ. Effects of Coenzyme Q10 on Statin-Induced Myopathy: An Updated Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Am Heart Assoc. 2018;7(19):e009835.
  • National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Dietary Supplement Fact Sheets. https://ods.od.nih.gov/factsheets/list-all/
Son Güncelleme: 10 Kasım 2026
Yazar Dr. Banu Taşcı Fresko

Dr. Banu Taşcı Fresko

Nöroloji Uzmanı, Fonksiyonel Tıp Hekimi (IFMCP)