Yeni bir ilaca başladıktan sonra unutkanlığınızın arttığını, kelimeleri bulmakta zorlandığınızı ya da gün içinde zihninizin bulanıklaştığını fark ettiniz mi? Pek çok ilaç, yalnızca hedeflediği organı değil beyni de etkileyebilir. Bu etki çoğu zaman fark edilmez. Beyin sisi yaşlanmaya, strese ya da altta yatan hastalığa bağlanır.
İlaçlar, zihinsel bulanıklığın en sık gözden kaçan ama en kolay düzeltilebilir nedenlerinden biridir. İyi haber şu ki ilaca bağlı beyin sisi çoğu zaman doz ayarlandığında ya da ilaç değiştirildiğinde düzelir. Bu yazıda hangi ilaçların zihni etkileyebileceğini, kimlerin daha hassas olduğunu ve neler yapabileceğinizi bulacaksınız.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize danışınız. Kullandığınız hiçbir ilacı hekiminize danışmadan bırakmayınız.
İlaca Bağlı Beyin Sisi
İlaca bağlı beyin sisi, zihinsel işlevlerin bir ilacın etkisiyle zayıflamasıdır. Hafif bir dalgınlıktan belirgin bir unutkanlığa kadar farklı şiddetlerde olabilir. Bu etki yalnızca yaşlılarda değil, gençlerde ve çocuklarda da görülebilir. Beyni doğrudan etkileyen ilaçların yanı sıra mide, tansiyon ya da kolesterol için kullanılan ilaçlar da zihni etkileyebilir.
Nasıl Hissedilir?
İlaca bağlı beyin sisi farklı şekillerde kendini gösterebilir:
- Unutkanlık: Talimatları, yakın zamanda olanları ya da randevuları unutmak.
- Dikkat dağınıklığı: Bir işe odaklanmakta zorlanmak.
- Yavaşlama: Düşünmenin, tepki vermenin ve hareket etmenin yavaşlaması.
- Kelime bulma güçlüğü: Doğru kelimeyi bulamamak ya da konuşurken takılmak.
- Planlama güçlüğü: Karar vermek, işleri düzenlemek ve sorun çözmek zorlaşır.
- Uyku hali: Gün içinde uykulu hissetmek ve buna bağlı olarak zihnin bulanıklaşması.
- Kafa karışıklığı: Özellikle yaşlılarda zaman ve yer karışıklığı.
Ne Zaman Başlar?
İlaca bağlı beyin sisi bir ilaca başladıktan saatler ya da günler sonra başlayabilir. Ancak yıllardır kullanılan bir ilaç da zamanla zihni etkilemeye başlayabilir. Etki çoğu zaman dozla ilişkilidir, doz arttıkça belirginleşir.
Neden Gözden Kaçar?
İlaca bağlı beyin sisi, yaşlanmanın, altta yatan hastalığın ya da yeni bir hastalığın belirtisi sanılabilir. Bazı kişilerde demans tanısı bile konabilir. Geçmişte yapılan bir çalışmada, ilaçların geri döndürülebilir demansın en sık nedeni olduğu görüldü. İlaçların zihinsel yan etkileri klinik çalışmalarda da çoğu zaman yeterince araştırılmaz. İlaç çalışmalarının yalnızca %6,5'inde zihinsel güvenlik aktif olarak değerlendiriliyor. Bu yüzden ilaca başladıktan sonra zihninizde fark ettiğiniz değişiklikler çok değerlidir.
Kimler Daha Hassas?
İlaçların zihne etkisi herkeste aynı değildir. Şu kişilerde ilaca bağlı beyin sisi daha sık görülür:
- Yaşlılar: Yaşla birlikte ilaçların vücuttan atılması yavaşlar ve beyin ilaçlara daha duyarlı hale gelir.
- Çok sayıda ilaç kullananlar: İlaç sayısı arttıkça risk belirgin olarak artar. İki ila üç ilaç kullananlarda ilaca bağlı demans riski yaklaşık 3 kat, dört ila beş ilaçta 9 kat, altı ve üzerinde ilaçta 14 kat artıyor.
- Beyni etkileyen birden fazla ilacı birlikte kullananlar: Amerikan Geriatri Derneği, 65 yaş üstünde uyku, kaygı, ağrı, epilepsi ve ruh sağlığı ilaçları ile kas gevşeticilerden üç ya da daha fazlasının birlikte kullanılmasından kaçınılmasını öneriyor. Bu ilaçlar birlikte kullanıldığında etkileri birbirini güçlendirir.
- Zihinsel sorunu olanlar: Hafif unutkanlığı ya da demansı olanlarda ilaçların zihne etkisi daha belirgindir.
- Böbrek işlevi azalmış olanlar: İlaçlar vücutta birikebilir.
- Kadınlar: Bazı ilaçlara bağlı sodyum düşüklüğü kadınlarda 2–3 kat daha sık görülür.
Hangi İlaçlar Zihni Etkileyebilir?
Pek çok ilaç grubu zihni etkileyebilir. Bu, her ilacın her kişide beyin sisi yapacağı anlamına gelmez. Ancak beyin sisi yaşıyorsanız, kullandığınız ilaçları hekiminizle birlikte gözden geçirmek önemlidir.
Antikolinerjik İlaçlar
Asetilkolin, beynin bellek ve öğrenme için kullandığı en önemli sinir ileticilerinden biridir. Asetilkolinin etkisini engelleyen ilaçlara antikolinerjik ilaçlar denir. Bu ilaçlar özellikle belleği etkiler. İngiltere’de yaklaşık 285.000 kişiyle yapılan bir çalışmada, güçlü antikolinerjik ilaçları üç yıldan uzun süre kullananlarda demans riskinin yaklaşık %50 arttığı görüldü. Risk, ilacın kullanım süresi uzadıkça artıyordu ve 80 yaşından önce tanı alanlarda daha belirgindi. Araştırmacılar, demans vakalarının yaklaşık %10'unun bu ilaçların kullanımıyla ilişkili olabileceğini hesapladı. Bu gruptaki başlıca ilaçlar şunlardır:
- İdrar kaçırma ilaçları: Oksibutinin, tolterodin ve solifenasin gibi ilaçlar beyne de geçerek belleği etkileyebilir. Mirabegron gibi farklı etki eden yeni ilaçların zihni etkilemediği düşünülüyor.
- Eski kuşak alerji ilaçları: Difenhidramin, hidroksizin ve prometazin gibi ilaçlar hem uyku yapar hem de belleği etkiler. Bu maddeler reçetesiz satılan bazı uyku ve soğuk algınlığı ilaçlarında da bulunur. Yeni kuşak alerji ilaçları beyne çok daha az geçer.
- Bazı antidepresanlar: Amitriptilin gibi trisiklik antidepresanlar ve paroksetin özellikle yaşlılarda belleği etkileyebilir.
- Kas gevşeticiler: Kas ağrılarında kullanılan siklobenzaprin ve orfenadrin gibi ilaçlar antikolinerjik etkili ve uyku yapıcıdır.
- Bağırsak spazm çözücüler: Atropin ve skopolamin gibi bazı spazm çözücüler de bu gruptadır.
Bu ilaçlardan birden fazlasının birlikte kullanılması riski artırır. Amerikan Geriatri Derneği, yalnızca ileri yaştakilerde değil 65 yaşını yeni geçmiş kişilerde de toplam antikolinerjik yükün düzenli olarak gözden geçirilmesini öneriyor. Antikolinerjik ilaçların uzun süreli kullanımının daha genç yetişkinlerde de risk oluşturabileceği belirtiliyor.
Uyku ve Kaygı İlaçları
Benzodiazepinler (alprazolam, diazepam, lorazepam, klonazepam gibi) ve zolpidem gibi uyku ilaçları, tek bir dozdan sonra bile dikkati ve tepki hızını azaltabilir. İlacın alındığı sırada olanların hatırlanamaması da görülebilir. Uzun etkili benzodiazepinler yalnızca yatarken alınsa bile ertesi gün etkisini sürdürebilir. Uzun süreli kullanımları demans riskindeki artışla ilişkilendirildi.
Amerikan Geriatri Derneği, 65 yaş üstündeki kişilerde benzodiazepinlerin zihinsel gerilemeyi, kafa karışıklığını, düşmeleri, kırıkları ve trafik kazalarını artırdığını belirterek bu ilaçlardan kaçınılmasını öneriyor. Kısa etkili benzodiazepinlerin uzun etkililerden daha güvenli olmadığını vurguluyor. Zolpidem gibi uyku ilaçlarının benzer riskler taşıdığını ve uykuya dalma süresini ve uyku süresini çok az iyileştirdiğini belirtiyor. Benzodiazepinlerin güçlü ağrı kesicilerle, güçlü ağrı kesicilerin de gabapentin ya da pregabalinle birlikte kullanılması ağır uyku hali ve solunumun yavaşlaması riskini artırır.
Uyku sorunlarının ilaç dışı çözümlerini uyku ve beyin sisi yazısında anlattım.
Ruh Sağlığı İlaçları
Çökkünlük ve diğer ruhsal sorunlar zihni kendisi de etkileyebilir. Bu yüzden tedavi çoğu zaman zihinsel işlevleri de iyileştirir. Yeni kuşak antidepresanlar genellikle zihin açısından güvenli kabul edilir. Ancak bazı durumlarda zihinsel yan etkiler görülebilir:
- Sodyum düşüklüğü: Hemen hemen tüm antidepresanlar kanda sodyumun düşmesine yol açabilir. Karbamazepin ve okskarbazepin gibi epilepsi ilaçları, idrar söktürücüler ve tramadol da sodyumu düşürebilir. Sodyum düşüklüğü kafa karışıklığına ve beyin sisine neden olabilir. Bu durum çoğunlukla tedavinin ilk haftalarında görülür. Bu yüzden özellikle yaşlılarda, bu ilaçlara başlarken ya da dozları değiştirilirken sodyum düzeyinin izlenmesi önerilir.
- Uyku hali: Mirtazapin gibi bazı antidepresanlar uykululuk yaparak dikkati etkileyebilir.
- Diğer ilaçlar: Bazı antipsikotikler ve lityum da işlem hızını, dikkati ve belleği etkileyebilir.
Epilepsi ve Migren İlaçları
Epilepside kullanılan ilaçların bir kısmı migren, sinir ağrısı ve ruh hali bozukluklarında da kullanılır. Bu ilaçların zihne etkisi birbirinden farklıdır:
- Topiramat ve zonisamid: Özellikle kelime bulmayı ve sözel belleği etkileyebilir. Topiramat migrenden korunmada sık kullanılan bir ilaçtır.
- Eski kuşak ilaçlar: Karbamazepin, valproat ve fenitoin gibi ilaçlar dikkati, işlem hızını ve öğrenmeyi etkileyebilir.
- Daha düşük riskli olanlar: Gabapentin, pregabalin, lamotrijin ve levetirasetamın zihni etkileme riski daha düşük kabul edilir. Ancak düşük risk, hiç risk olmadığı anlamına gelmez, risk dozla artar.
Ağrı Kesiciler
Ağrı kesicilerin zihne etkisi, gruba göre farklılık gösterir:
- Opioidler: Tramadol gibi güçlü ağrı kesiciler normal dozlarda bile tepki hızını ve dikkati azaltabilir, kafa karışıklığına yol açabilir.
- Romatizma ilaçları (NSAİİ): İbuprofen, naproksen ve diklofenak gibi ilaçlar nadiren zihni etkiler. Bir çalışmada, bu ilaçları yıllarca yoğun olarak kullananlarda demans riskinin arttığı görüldü.
Ağrının kendisinin de zihni bulanıklaştırdığını unutmamak gerekir. Fibromiyaljide beyin sisi yazısında ağrı ile zihin arasındaki ilişkiyi anlattım.
Mide Koruyucular
Omeprazol, esomeprazol, lansoprazol ve pantoprazol gibi mide koruyucular (PPİ) çoğu zaman yıllarca kullanılır. Bu ilaçların uzun süreli kullanımı zihni birkaç yolla etkileyebilir:
- B12 vitamini emilimi: Mide asidi azaldığı için B12 vitamini emilimi bozulur. B12 vitamini eksikliği başlı başına beyin sisine yol açabilir.
- Asetilkolin üretimi: Bu ilaçların beyinde asetilkolin üretimini azaltabileceği düşünülüyor.
- Mineral dengesi: Magnezyum, sodyum ve potasyum düşüklüğüne yol açabilir.
Büyük bir çalışmada, bu ilaçları 4–5 yıldan uzun süre kullananlarda demans riskinin %33 arttığı görüldü. Ancak çalışmaların çoğu kesin bir sonuç ortaya koymadı. Amerikan Geriatri Derneği, mide koruyucuların özel durumlar dışında 8 haftadan uzun süre düzenli olarak kullanılmamasını öneriyor. Famotidin gibi farklı etki eden mide ilaçları da böbrek işlevi azalmış kişilerde kafa karışıklığına yol açabilir. Mide koruyucu kullanıyorsanız, ilacınızın hâlâ gerekli olup olmadığını ve B12 vitamini düzeyinizi hekiminizle konuşun.
Kortizon
Kortizon ilaçları (prednizolon gibi), bellekten sorumlu hipokampusu etkileyebilir. Kısa süreli yüksek doz kullanım geçici bir etki yaparken, uzun süreli kullanım belleği daha kalıcı olarak etkileyebilir. Kortizon kullananların yaklaşık altıda birinde kafa karışıklığı görüldü. Kortizona bağlı unutkanlığın düzelmesi, ilaç bırakıldıktan sonra birkaç hafta ile bir yıl arasında sürebilir.
Kolesterol İlaçları
Statinlerin zihne etkisi tartışmalıdır. Bazı kişilerde geri döndürülebilir unutkanlık ve kafa karışıklığı bildirildi. Amerikan İlaç Dairesi (FDA) bu yan etkinin ilaç prospektüslerine eklenmesini zorunlu kıldı. Statinler beyinde kolesterol üretimini ve hücrelerin enerji üretimi için gerekli olan koenzim Q10'u azaltabilir.
Öte yandan statinler damarları koruyarak damar kaynaklı demansın önlenmesine katkıda bulunabilir. Çoğu kişide damar sağlığı açısından yararları ağır basar. Statin kullanırken unutkanlık fark ederseniz hekiminizle konuşun. Statinlerin beyne geçme oranı birbirinden farklıdır. Hekiminiz beyne daha az geçen bir statine geçmeyi ya da koenzim Q10 desteğini değerlendirebilir.
Tansiyon Düşüren İlaçlar
Yüksek tansiyonun tedavisi beyni korur. Ancak tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler ve bazı diğer ilaçlar tansiyonun fazla düşmesine, özellikle ayağa kalkınca düşmesine yol açabilir. Ayağa kalkınca tansiyonun düşmesi beyne giden kanı azaltarak dikkati ve belleği etkiler. Ayağa kalkınca baş dönmesi ve zihin bulanıklığı fark ediyorsanız, bu durumu ayağa kalkınca artan beyin sisi yazısında ayrıntılı olarak anlattım.
Parkinson ve Huzursuz Bacaklar Sendromu İlaçları
Pramipeksol ve ropinirol gibi dopamin agonistleri dikkati etkileyebilir ve özellikle yaşlılarda kafa karışıklığına yol açabilir. Bu ilaçlar huzursuz bacaklar sendromunda da kullanılır.
Diyabet İlaçları
Diyabette sık kullanılan metformin, uzun süreli kullanımda B12 vitamini eksikliğine yol açabilir. Kan şekerini fazla düşüren ilaçlar da zihni etkileyebilir. Bu konuyu kan şekeri ve beyin sisi yazısında anlattım.
Kanser Tedavileri
Kemoterapi alan kişilerde dikkat, bellek ve düşünme hızında zayıflama sık görülür. Bu tabloya “kemo sisi” denir. Çoğu kişide tedavi bittikten sonraki altı ay ile iki yıl içinde düzelir.
Probiyotikler
Probiyotikler çoğu kişide sindirim sağlığını destekler. Ancak çok nadiren, özellikle ince bağırsakta bakteri aşırı çoğalması (SIBO) olan kişilerde, probiyotik kullanımından sonra şişkinlik artışı ve beyin sisi görülebilir. Gaz, şişkinlik ve beyin sisi yakınmasıyla başvuran 30 kişiyle yapılan bir çalışmada, bu kişilerin tamamının probiyotik kullandığı görüldü. Bu kişilerde ince bağırsakta bakteri çoğalması ve bazı bakterilerin ürettiği D-laktik asidin kanda birikmesi daha sıktı. Probiyotik bırakılıp bağırsak bakterilerine yönelik kısa bir tedavi verildiğinde, kişilerin dörtte üçünde beyin sisi düzeldi ve sindirim şikayetleri belirgin olarak azaldı.
Uzun süredir mide koruyucu kullanan bir pilotta da benzer bir tablo bildirildi. Mide asidinin azalması, bağırsakta bakterilerin çoğalmasını kolaylaştırarak bu duruma zemin hazırlayabilir. Bakterilerin ürettiği D-laktik asit ya da histamin gibi maddelerin bu tabloda rol oynayabileceği düşünülüyor. Probiyotik kullanmaya başladıktan sonra belirgin şişkinlik ve beyin sisi fark ederseniz hekiminizle konuşun.
Ne Yapabilirsiniz?
İlaca bağlı beyin sisi çoğu zaman geri döndürülebilir. Çoğu kişide zihinsel işlevler, doz azaltıldığında ya da ilaç değiştirildiğinde normale döner. Bu yüzden ilaçların beyin sisi açısından gözden geçirilmesi çok değerlidir.
İlaç Listenizi Çıkarın
Kullandığınız tüm ilaçları bir listede toplayın. Bu listeye reçetesiz aldığınız ağrı kesicileri, uyku ve soğuk algınlığı ilaçlarını, vitaminleri, takviyeleri ve bitkisel ürünleri de ekleyin. Hekiminize giderken ilaçlarınızın kutularını yanınıza almanız da iyi bir yoldur. Farklı hekimlerin yazdığı ilaçlar birbirinin etkisini artırabilir.
Zamanlamayı Not Edin
Beyin sisinin ne zaman başladığını not edin. Yeni bir ilaca başladıktan, bir ilacın dozu artırıldıktan ya da yeni bir ilaç eklendikten sonra mı başladı? Bu bilgi, hekiminizin hangi ilacın sorumlu olabileceğini anlamasını kolaylaştırır.
Hekiminizle Konuşun
İlacınızı kendi başınıza bırakmayın. Bazı ilaçların aniden bırakılması tehlikeli olabilir. Hekiminiz şu seçenekleri değerlendirebilir:
- Dozun azaltılması.
- Zihni daha az etkileyen bir ilaca geçilmesi.
- İlacın alınma saatinin değiştirilmesi, örneğin uyku yapan bir ilacın akşama alınması.
- Artık gerekli olmayan ilaçların bırakılması.
Bazı ilaçların, örneğin uyku ve kaygı ilaçlarının, dozu yavaş yavaş azaltılarak bırakılması gerekir. Bazen bir ilacın yerine başka bir ilaç değil, ilaç dışı bir tedavi en iyi seçenek olabilir.
Tahlilleri Yaptırın
Uzun süre mide koruyucu ya da metformin kullanıyorsanız B12 vitamini düzeyinizi kontrol ettirin. Antidepresan ya da idrar söktürücü kullanıyorsanız ve kafa karışıklığı fark ediyorsanız kandaki sodyum düzeyine bakılmalıdır. Tansiyon ilacı kullanıyorsanız tansiyonunuzu yalnızca otururken değil, ayağa kalktıktan sonra da ölçtürün.
Alkolden Kaçının
Alkol, uyku ilaçlarının, ağrı kesicilerin ve pek çok ilacın beyin üzerindeki etkisini artırır.
Sık Sorulan Sorular
• İlaçlar beyin sisi yapar mı?
Evet, pek çok ilaç zihni etkileyebilir. Bu etki her kişide görülmez ve çoğu zaman dozla ilişkilidir.
• İlaca bağlı beyin sisi geçer mi?
Çoğu kişide doz azaltıldığında ya da ilaç değiştirildiğinde düzelir. Bazı ilaçlarda düzelme birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir.
• Beyin sisim ilacımdan olabilir mi, nasıl anlarım?
Beyin sisinin bir ilaca başladıktan ya da dozu artırıldıktan sonra başlaması ilacı düşündürür. Ancak yıllardır kullanılan bir ilaç da zamanla zihni etkileyebilir. İlaçlarınızı hekiminizle birlikte gözden geçirin.
• Beyin sisi yapıyor diye ilacımı bırakabilir miyim?
Hayır. Bazı ilaçların aniden bırakılması tehlikeli olabilir. Hekiminiz dozu azaltmayı ya da başka bir ilaca geçmeyi değerlendirebilir.
• Reçetesiz ilaçlar da beyin sisi yapar mı?
Evet. Özellikle eski kuşak alerji ilaçları içeren uyku ve soğuk algınlığı ilaçları zihni etkileyebilir. Uzun süre kullanılan mide koruyucular da B12 vitamini eksikliğine yol açabilir.
• Probiyotikler beyin sisi yapar mı?
Probiyotikler çoğu kişide sindirim sağlığını destekler. Çok nadiren, özellikle bağırsakta bakteri aşırı çoğalması olan kişilerde, şişkinlik artışı ve beyin sisi görülebilir. Böyle bir durumda hekiminizle konuşun.
Referanslar
- Reimers A, Odin P, Ljung H. Drug-Induced Cognitive Impairment. Drug Saf. 2025 Apr;48(4):339-361. doi: 10.1007/s40264-024-01506-5. PMID: 39718691; PMCID: PMC11903592.
- Minoretti P. Clear Skies, Cloudy Mind: Probiotic-Related Brain Fogginess in a Commercial Airline Pilot. Cureus. 2024 Aug 8;16(8):e66426. doi: 10.7759/cureus.66426. PMID: 39247007; PMCID: PMC11380651.
- Coupland CAC, Hill T, Dening T, Morriss R, Moore M, Hippisley-Cox J. Anticholinergic Drug Exposure and the Risk of Dementia: A Nested Case-Control Study. JAMA Intern Med. 2019 Aug 1;179(8):1084-1093. doi: 10.1001/jamainternmed.2019.0677. PMID: 31233095; PMCID: PMC6593623.
- Rao SSC, Rehman A, Yu S, Andino NM. Brain fogginess, gas and bloating: a link between SIBO, probiotics and metabolic acidosis. Clin Transl Gastroenterol. 2018 Jun 19;9(6):162. doi: 10.1038/s41424-018-0030-7. PMID: 29915215; PMCID: PMC6006167.
- By the 2023 American Geriatrics Society Beers Criteria® Update Expert Panel. American Geriatrics Society 2023 updated AGS Beers Criteria® for potentially inappropriate medication use in older adults. J Am Geriatr Soc. 2023 Jul;71(7):2052-2081. doi: 10.1111/jgs.18372. PMID: 37139824; PMCID: PMC12478568.
