Uyuşma ve Karıncalanma Yapan İlaçlar

Uyuşma ve Karıncalanma Yapan İlaçlar

Ayaklarda başlayan karıncalanma, iğne batması, uyuşma ya da yanma çoğu zaman şekere, yaşa ya da bel fıtığına bağlanır. Oysa kullanılan ilaçlar da el ve ayaklardaki ince sinirleri etkileyebilir. Bazı ilaçlar sinirlere doğrudan zarar verirken, bazıları da sinirlerin ihtiyaç duyduğu B12 vitamini gibi besin öğelerini azaltarak aynı tabloya yol açar. Bu tablo erken fark edildiğinde çoğu zaman düzelir. Bu yazıda hangi ilaçların uyuşma ve karıncalanma yapabileceğini, ilaca bağlı uyuşmanın nasıl anlaşılacağını ve neler yapılabileceğini anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.

Ayaklardan Başlayan Karıncalanma

El ve ayaklardaki ince sinirlerin hasar görmesine periferik nöropati ya da polinöropati denir. Belirtiler genellikle iki ayakta birden, parmak uçlarından başlar ve zamanla yukarı doğru ilerler. Ellerin etkilenmesi daha sonra gelir; bu yüzden tablo “çorap ve eldiven” dağılımı diye tarif edilir. Karıncalanma, iğne batması, yanma, uyuşma, his azalması ve özellikle karanlıkta artan dengesizlik en sık yakınmalardır.

Polinöropatinin en sık nedenleri şeker hastalığı ve alkoldür. İlaçlar ise daha az akla gelen, ama önemli bir nedendir. İlaca bağlı nöropatinin en önemli özelliği, çoğu zaman önlenebilir ve geri döndürülebilir olmasıdır. Bu yüzden yeni başlayan bir uyuşmada kullanılan ilaçları gözden geçirmek, muayenede ilk yaptığım şeylerden biridir.

İlaçlar Sinirleri Nasıl Etkiler?

İlaçlar sinirleri başlıca üç yoldan etkileyebilir. Hangi yolun söz konusu olduğunu bilmek, neler yapılabileceğini de belirler.

  • Doğrudan sinir hasarı: Bazı ilaçlar sinir hücrelerinin uzantılarına ya da onları saran kılıfa doğrudan zarar verir. Bu etki genellikle doza bağlıdır; kullanılan toplam miktar arttıkça risk de artar.
  • Vitamin eksikliği yoluyla: Sinirlerin sağlığı için B12 vitamini, B6 vitamini, folat ve B1 vitamini gereklidir. Bu vitaminleri azaltan ilaçlar yıllar içinde sinir hasarına zemin hazırlayabilir.
  • Mineral dengesizliği yoluyla: Magnezyum ve kalsiyumun düşmesi, özellikle ağız çevresinde ve parmak uçlarında karıncalanmaya ve kramplara yol açabilir. Bu tablo kalıcı bir sinir hasarı değildir ve mineral yerine konduğunda düzelir.

Sinirleri Etkileyebilen İlaçlar

Aşağıdaki ilaçlar uyuşma ve karıncalanmayla ilişkilendirilmiştir. Bir ilacın bu listede yer alması, onu kullanan herkeste sinir hasarı olacağı anlamına gelmez. Risk; doza, kullanım süresine, yaşa ve şeker hastalığı gibi eşlik eden durumlara göre değişir.

Kanser İlaçları

İlaca bağlı nöropatinin en sık nedeni kemoterapi ilaçlarıdır. Bu ilaçları alanların önemli bir kısmında tedavi sırasında uyuşma ve karıncalanma gelişir.

  • Platin grubu (sisplatin, oksaliplatin): Oksaliplatin, soğukla tetiklenen ve geçici bir karıncalanma da yapabilir; soğuk içecekler ve soğuk havada ağız çevresinde ve parmaklarda belirginleşir.
  • Taksanlar (paklitaksel, dosetaksel) ve vinkristin: Ayaklarda yanma ve uyuşmaya yol açabilir.
  • Bortezomib ve talidomid: Özellikle kan kanserlerinin tedavisinde kullanılır ve ağrılı nöropati yapabilir.

Bazı kemoterapi ilaçlarında belirtiler, tedavi bittikten sonra birkaç hafta daha artmaya devam edebilir. Bu yüzden tedavi sırasında başlayan her yeni uyuşmanın tedaviyi yürüten hekime erkenden bildirilmesi önemlidir; gerekirse doz ayarlanabilir.

Antibiyotikler

Bazı antibiyotikler, özellikle uzun süre ya da yüksek dozda kullanıldığında sinirleri etkileyebilir.

  • Metronidazol: Genellikle kısa süre kullanıldığı için sorun yaratmaz. Ancak haftalarca süren tedavilerde ve yüksek toplam dozda ayaklarda karıncalanma ve yanma gelişebilir. İlaç bırakıldığında çoğu zaman düzelir.
  • Florokinolonlar (siprofloksasin, levofloksasin, moksifloksasin): ABD İlaç Dairesi (FDA), bu antibiyotiklerin kısa süreli kullanımda bile nöropatiye yol açabileceği ve bunun bazen kalıcı olabileceği konusunda uyarı yayımlamıştır. Bu ilaçları kullanırken karıncalanma, yanma ya da his değişikliği başlarsa hemen hekime haber verilmelidir.
  • İzoniazid: Verem tedavisinde kullanılır ve B6 vitaminini etkisiz hâle getirerek nöropati yapar. Bu yüzden tedaviyle birlikte B6 vitamini verilmesi önerilir; bu önlem nöropatiyi büyük ölçüde engeller.
  • Nitrofurantoin ve linezolid: Uzun süreli kullanımda, özellikle böbrek işlevi azalmış kişilerde sinir hasarı yapabilir.

Kalp ve Kolesterol İlaçları

Bu gruptaki ilaçlarda sinir hasarı seyrektir, ancak uzun süreli kullanımda akılda tutulmalıdır.

  • Amiodaron: Kalp ritim bozukluklarında kullanılır. Uzun süreli kullanımda nöropati yapabilir; tiroid üzerindeki etkileri de belirtilere katkıda bulunabilir.
  • Statinler: Bazı çalışmalarda uzun süreli kullanımla nöropati arasında küçük bir ilişki bildirilmiştir, ancak bu ilişki tartışmalıdır. Statinlerde daha sık görülen yan etki kas ağrısıdır.

Romatizma ve Gut İlaçları

Bağışıklık sistemini etkileyen bazı ilaçlar da sinirleri etkileyebilir.

  • Kolşisin: Gut ve Akdeniz ateşinde kullanılır. Özellikle böbrek işlevi azalmış kişilerde ve bazı ilaçlarla birlikte kullanıldığında kas güçsüzlüğüyle birlikte nöropati yapabilir.
  • Leflunomid: Romatoid artritte kullanılır ve nadiren nöropatiyle ilişkilendirilmiştir.

Epilepsi İlaçları

Eski bir epilepsi ilacı olan fenitoin, yıllarca kullanıldığında hafif bir nöropatiye yol açabilir. Bazı epilepsi ilaçları ayrıca folat düzeyini düşürerek sinir sağlığını dolaylı olarak etkileyebilir.

Vitamin Eksikliği Yapan İlaçlar

En sık gözden kaçan grup budur, çünkü bu ilaçlar sinirleri doğrudan değil, yıllar içinde yol açtıkları vitamin eksiklikleri üzerinden etkiler. İyi haber şu ki, bu eksiklikler tahlille kolayca saptanabilir ve giderilebilir.

  • Metformin: Şeker hastalığında ve insülin direncinde kullanılır. Uzun süreli kullanımda B12 vitamini emilimini azaltır. Bu uyuşma kolayca diyabete bağlanabilir; bu yüzden metformin kullananlarda B12 vitamini düzeyinin düzenli olarak kontrol edilmesi önerilir.
  • Mide koruyucular: Uzun süreli kullanımda B12 vitamini eksikliğine ve magnezyum düşüklüğüne yol açabilir. Mide koruyucuların sinir sistemi üzerindeki diğer etkilerini nörolojik etkiler yazısında anlattım.
  • Levodopa: Parkinson hastalığında kullanılır. Uzun süreli kullanımda B12 vitamini ve B6 vitamini dengesini etkileyerek homosisteini yükseltebilir ve nöropatiye katkıda bulunabilir.

Fazla Alınan Takviyeler

Takviyeler doğru dozda kullanıldığında sinirleri destekler. Ancak bazıları uzun süre çok yüksek dozda alındığında tersine sinir hasarına yol açabilir.

  • B6 vitamini: B6 vitamini, eksikliğinde olduğu gibi uzun süre yüksek dozda alındığında da el ve ayaklarda uyuşma yapabilir. Birden fazla takviyede ve enerji içeceklerinde B6 vitamini bulunabileceği için toplam alınan miktara dikkat etmek gerekir.
  • Yüksek doz çinko: Uzun süre yüksek dozda alınan çinko, bakır emilimini engeller. Bakır eksikliği ise omuriliği ve sinirleri etkileyerek uyuşma ve yürüme bozukluğuna yol açabilir.

Son yıllarda gençler arasında eğlence amacıyla kullanılan azot protoksit (gülme gazı) da B12 vitaminini etkisiz hâle getirerek ciddi sinir ve omurilik hasarına yol açabilmektedir. Bu kullanımı olan gençlerde yeni başlayan uyuşma ve dengesizlik hafife alınmamalıdır.

İlaca Bağlı Uyuşmanın İpuçları

Uyuşmanın bir ilaçtan kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak her zaman kolay değildir. Yine de bazı özellikler ilacın rolünü düşündürür:

  • Uyuşma, yeni bir ilaca başladıktan ya da doz artırıldıktan sonraki haftalar veya aylar içinde başladıysa
  • İki tarafta birden, simetrik olarak ve ayak parmaklarından başladıysa
  • İlaç uzun süredir, yüksek dozda ya da böbrek işlevi azalmışken kullanılıyorsa
  • Metformin ya da mide koruyucu gibi vitamin eksikliği yapabilen bir ilaç yıllardır kullanılıyorsa

Tek taraflı uyuşma, tek bir parmakta ya da elde sınırlı yakınma, belden bacağa yayılan ağrıyla gelen uyuşma ise daha çok sinir sıkışması gibi başka nedenleri düşündürür. Ellerim ve ayaklarım uyuşuyor, hangi vitamin eksikliği olabilir sorusunu da ayrıca yanıtladım.

Hangi Tahliller?

Uyuşma ve karıncalanma yaşayan, uzun süredir ilaç kullanan kişilerde şu değerlendirmeler yol gösterici olabilir:

  • B12 vitamini: Gerekirse aktif B12 vitamini ve metilmalonik asit de eklenir. B12 vitamini düzeyinin “normal” çıkması her zaman 
  • Homosistein ve folat: Homosistein yüksekliği, B12 vitamini, folat ya da B6 vitamini eksikliğini erken dönemde gösterebilir. Bu üç vitaminin birlikte çalışmasını homosistein döngüsünün üç anahtarı yazısında anlattım.
  • B6 vitamini: Hem eksikliği hem de fazlalığı sinirleri etkileyebilir.
  • Açlık şekeri ve HbA1c: Şeker hastalığı ve gizli şeker, nöropatinin en sık nedenidir.
  • Tiroid, böbrek ve karaciğer tahlilleri: Bu organların işlev bozuklukları da sinirleri etkileyebilir ve ilaçların vücutta birikmesine yol açabilir.
  • Bakır ve çinko: Özellikle çinko takviyesi kullananlarda.
  • Magnezyum ve kalsiyum: Ağız çevresinde karıncalanma ve kramplar varsa.

Gerektiğinde sinirlerin elektriksel iletimini ölçen EMG ve sinir iletim çalışması yapılır. Yalnızca ince sinir liflerinin etkilendiği durumlarda EMG normal çıkabilir; bu durumda başka testler gerekebilir.

Ne Yapmalı?

İlaca bağlı uyuşmanın en iyi tedavisi erken fark etmektir. Erken yakalandığında çoğu zaman ilerlemesi durdurulabilir ve belirtiler geriler.

  • İlacınızı kendi başınıza bırakmayın: Uyuşmanın ilacınızla ilişkili olabileceğini düşünüyorsanız hekiminize hemen haber verin. Çoğu zaman doz ayarı ya da başka bir ilaca geçiş mümkündür.
  • Erken bildirin: Özellikle kemoterapi ve florokinolon antibiyotik kullanırken başlayan karıncalanma, beklemeden tedaviyi yürüten hekime bildirilmelidir.
  • Eksiklikleri giderin: Saptanan B12 vitamini, folat, magnezyum ya da bakır eksikliğinin hekim kontrolünde giderilmesi önerilir. B12 vitamini eksikliğine bağlı yakınmaların düzelmesi aylar sürebilir.
  • Takviyelerin toplam dozuna dikkat edin: Birden fazla takviye kullanıyorsanız, özellikle B6 vitamini ve çinko miktarlarını toplayarak hekiminizle paylaşın.
  • Ayaklarınızı koruyun: His azaldığında küçük yaralar fark edilmeyebilir. Ayaklarınızı her gün kontrol edin, çıplak ayakla yürümeyin ve rahat ayakkabı giyin.
  • Alkolü azaltın: Alkol sinirlere doğrudan zarar verir ve ilaçların etkisini artırabilir.

Beklemeden Hekime

İlaca bağlı uyuşma genellikle yavaş gelişir. Ancak şu durumlarda beklemeden acil değerlendirme gerekir:

  • Günler içinde hızla yukarı doğru ilerleyen uyuşma ve güçsüzlük
  • Yürüyememe, merdiven çıkamama ya da nefes darlığı
  • İdrar ya da dışkı kontrolünde bozulma
  • Yüzün, kolun ya da bacağın tek tarafında aniden başlayan uyuşma veya güçsüzlük, konuşma bozukluğu

Sıkça Sorulan Sorular

• İlaca bağlı uyuşma geçer mi?

Çoğu zaman geçer ya da belirgin şekilde azalır. İlaç erken fark edilip doz ayarlandığında ya da bırakıldığında sinirler zamanla toparlanabilir. Ancak bu süreç haftalar, bazen aylar sürer. Hasar uzun süre fark edilmezse kalıcı olabilir; bu yüzden erken başvurmak önemlidir.

• B12 vitaminim normal çıktı ama ayaklarım uyuşuyor, neden?

Kandaki B12 vitamini düzeyi, hücrelerdeki eksikliği her zaman göstermez. Özellikle alt sınıra yakın değerlerde homosistein ve metilmalonik asit yüksekse eksiklik olabilir. Uyuşmanın şeker, tiroid, ilaçlar ve sinir sıkışması gibi başka nedenleri de araştırılmalıdır.

• B6 vitamini takviyesi uyuşmaya iyi gelir mi?

B6 vitamini eksikliği varsa ya da izoniazid gibi B6 vitaminini azaltan bir ilaç kullanılıyorsa takviye faydalıdır. Ancak uzun süre yüksek dozda alındığında tersine uyuşma yapabilir. Bu yüzden B6 vitamini takviyesinin dozu ve süresi hekimle belirlenmelidir.

• Antibiyotik kullandıktan sonra ayaklarımda yanma başladı, ne yapmalıyım?

Özellikle siprofloksasin ve levofloksasin gibi florokinolon antibiyotikler ya da uzun süreli metronidazol kullanımından sonra başlayan yanma ve karıncalanma hekime bildirilmelidir. İlaç hâlâ kullanılıyorsa başka bir antibiyotiğe geçilmesi gerekebilir.

Referanslar

  • Jones MR, Urits I, Wolf J, et al. Drug-Induced Peripheral Neuropathy: A Narrative Review. Curr Clin Pharmacol. 2020;15(1):38-48.
  • Vilholm OJ, Christensen AA, Zedan AH, Itani M. Drug-induced peripheral neuropathy. Basic Clin Pharmacol Toxicol. 2014;115(2):185-192.
  • Staff NP, Windebank AJ. Peripheral neuropathy due to vitamin deficiency, toxins, and medications. Continuum (Minneap Minn). 2014;20(5):1293-1306.
  • Staff NP, Grisold A, Grisold W, Windebank AJ. Chemotherapy-induced peripheral neuropathy: A current review. Ann Neurol. 2017;81(6):772-781.
  • Goolsby TA, Jakeman B, Gaynes RP. Clinical relevance of metronidazole and peripheral neuropathy: a systematic review of the literature. Int J Antimicrob Agents. 2018;51(3):319-325.
  • U.S. Food and Drug Administration. FDA Drug Safety Communication: FDA requires label changes to warn of risk for possibly permanent nerve damage from antibacterial fluoroquinolone drugs taken by mouth or by injection. 2013.
  • Snider DE Jr. Pyridoxine supplementation during isoniazid therapy. Tubercle. 1980;61(4):191-196.
  • Gaist D, Jeppesen U, Andersen M, et al. Statins and risk of polyneuropathy: a case-control study. Neurology. 2002;58(9):1333-1337.
  • Aroda VR, Edelstein SL, Goldberg RB, et al. Long-term metformin use and vitamin B12 deficiency in the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(4):1754-1761.
  • Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435-2442.
  • Schaumburg H, Kaplan J, Windebank A, et al. Sensory neuropathy from pyridoxine abuse. N Engl J Med. 1983;309(8):445-448.
  • Kumar N. Copper deficiency myelopathy (human swayback). Mayo Clin Proc. 2006;81(10):1371-1384.
  • Garakani A, Jaffe RJ, Savla D, et al. Neurologic, psychiatric, and other medical manifestations of nitrous oxide abuse: a systematic review of the case literature. Am J Addict. 2016;25(5):358-369.
Son Güncelleme: 10 Kasım 2026
Yazar Dr. Banu Taşcı Fresko

Dr. Banu Taşcı Fresko

Nöroloji Uzmanı, Fonksiyonel Tıp Hekimi (IFMCP)