Hayvancılıkta kullanılan antibiyotikler, doğru kurallara uyulmadığında süte geçebilir. Bu kalıntılar bağırsak florasını, bağışıklık sistemini ve dünyanın en büyük sağlık sorunlarından biri olan antibiyotik direncini etkileyebilir. Bu yazıda antibiyotiklerin süte nasıl ulaştığını, Türkiye’deki durumu, sağlığımızı nasıl etkileyebileceğini ve kendimizi nasıl koruyabileceğimizi anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Beslenmenizde değişiklik yapmadan önce doktorunuza danışınız.
Hayvancılıkta Antibiyotik Kullanımı
Antibiyotikler, hasta hayvanların tedavisi için gerekli ilaçlardır. Ancak bugün dünyada kullanılan antibiyotiklerin büyük bölümü insanlarda değil, hayvanlarda kullanılıyor. 2020 yılında besin amaçlı yetiştirilen hayvanlarda yaklaşık 100.000 ton antibiyotik kullanıldığı ve bu miktarın 2030'a kadar artacağı tahmin ediliyor.
Süt ineklerinde antibiyotikler başlıca şu amaçlarla kullanılır:
- Meme enfeksiyonu (mastit) gibi hastalıkların tedavisi
- İneğin süt vermediği “kuru dönemde” memeye uygulanan koruyucu tedavi
- Sürüdeki hastalıkların önlenmesi
Hayvanların daha hızlı büyümesi için yeme antibiyotik katılması ise Avrupa Birliği’nde ve Türkiye’de yasaktır.
Arınma Süresi
Antibiyotik tedavisi gören bir ineğin sütü, ilaç vücuttan tamamen atılana kadar tüketime sunulmamalıdır. Bu bekleme süresine “arınma süresi” denir. Antibiyotik kalıntıları çoğunlukla bu sürenin beklenmediği ya da tedavi gören ineğin sütünün diğer sütlere karıştırıldığı durumlarda ortaya çıkar.
Yasal Sınırlar
Türkiye’de ve Avrupa Birliği’nde her antibiyotik için sütte bulunabilecek en yüksek miktar, yani “maksimum kalıntı limiti” belirlenmiştir. Bu sınırların üzerindeki sütlerin tüketime sunulmaması gerekir.
Ancak yasal sınırın altında kalan çok küçük miktarların bile yıllar boyunca her gün alınmasının uzun vadeli etkileri henüz tam olarak bilinmiyor.
Türkiye’de Durum
Türkiye’de yapılan çalışmalar, sütlerin büyük çoğunluğunda antibiyotik kalıntısının yasal sınırların altında olduğunu gösteriyor. Yine de zaman zaman sınırı aşan örneklere rastlanıyor.
Ankara’da bir yıl boyunca satıştaki 240 çiğ ve pastörize süt örneğinin incelendiği bir çalışmada üç örnekte yasal sınırın üzerinde antibiyotik bulundu. Bunlardan ikisi pastörize market sütüydü.
Dünyadaki çalışmalar da benzer bir tablo gösteriyor: Kalıntı riski, denetimin zayıf olduğu küçük ölçekli ve kayıt dışı üretimde, örneğin açıkta satılan sütlerde daha yüksek.
Isıl İşlem ve Mayalama
Pek çok kişi sütü kaynatmanın antibiyotik kalıntılarını yok ettiğini düşünür. Oysa durum antibiyotiğin türüne ve uygulanan ısıya göre değişir.
Pastörizasyon ve Kaynatma
Penisilin grubu antibiyotikler, pastörizasyon sıcaklığında neredeyse hiç parçalanmaz. Tetrasiklin grubu antibiyotikler ise pastörizasyonla çok az, kaynatmayla yaklaşık yarı yarıya azalır. Yani ısıl işlemler bazı kalıntıları kısmen azaltsa da hiçbiri tamamen yok etmez.
Yoğurt ve Peynir
Mayalama işlemi antibiyotik kalıntılarını ortadan kaldırmaz. Hatta sütteki antibiyotik kalıntıları yoğurt ve peynir mayasındaki faydalı bakterilerin üremesini engeller. Evde yaptığınız yoğurdun mayalanmaması ya da geç mayalanması, sütte antibiyotik bulunmasının işaretlerinden biri olabilir.
Sağlık Üzerine Etkiler
Süt yoluyla alınan antibiyotik miktarları, tedavi dozlarının çok altındadır. Ancak bu küçük miktarların uzun süre ve düzenli olarak alınması farklı açılardan sorun yaratabilir.
Bağırsak Florası
Düşük doz antibiyotiklere sürekli maruz kalmak, bağırsaktaki faydalı bakterilerin dengesini bozabilir. Bağırsak florasındaki bu dengesizlik (disbiyozis), bağışıklık sorunlarına ve kronik enflamasyona katkıda bulunan nedenlerden biri olarak görülüyor.
Antibiyotik Direnci
Bakteriler düşük dozda antibiyotikle karşılaştıklarında bu ilaçlara karşı direnç geliştirmeyi öğrenebilir. Dünya Sağlık Örgütü, antibiyotik direncini çağımızın en büyük sağlık tehditlerinden biri olarak tanımlıyor. Hayvancılıktaki yoğun antibiyotik kullanımı bu sorunun önemli kaynaklarından biri.
Alerjik Reaksiyonlar
Penisilin alerjisi olan kişilerde, süt yoluyla alınan çok küçük miktarlardaki kalıntılar bile nadiren alerjik reaksiyonlara yol açabilir.
Çevreye Yayılım
Hayvanlara verilen antibiyotiklerin bir kısmı dışkı ve idrarla atılır. Bu atıklar gübre olarak kullanıldığında antibiyotikler toprağa ve suya karışır. Bu da doğada dirençli bakterilerin çoğalmasına katkıda bulunur.
Kalıntılardan Korunmanın Yolları
Antibiyotik kalıntılarından tamamen kaçınmak her zaman mümkün olmasa da, birkaç basit seçimle riski önemli ölçüde azaltabilirsiniz.
Organik Ürünler
Organik hayvancılıkta antibiyotik kullanımı sıkı kurallara bağlıdır. Avrupa Birliği organik yönetmeliğine göre antibiotik tedavisi gören hayvanların arınma süresi normalin iki katı olmalıdır. Karşılaştırmalı çalışmalarda organik sütlerde antibiyotik kalıntısına geleneksel sütlere göre çok daha az rastlandı.
Güvenilir ve Denetimli Üretici
Hayvanlarını merada otlatan, sağlıklı yetiştiren ve üretimini kayıt altında tutan üreticiler iyi bir seçenektir. Kaynağını bilmediğiniz açık sütler yerine denetimden geçen ürünleri tercih etmek riski azaltır.
Mayalanmayan Süte Dikkat
Evde yoğurt yapıyorsanız ve aynı sütün düzenli olarak mayalanmadığını fark ederseniz, süt kaynağınızı değiştirmeyi düşünebilirsiniz.
Sorumlu Kullanım, Güvenli Süt
Antibiyotikler hem insan hem de hayvan sağlığı için vazgeçilmez ilaçlardır. Sorun, bu ilaçların bilinçsiz kullanılması ve arınma sürelerine uyulmamasıdır. Süt ürünlerini güvenilir kaynaklardan seçmek hem kendi bağırsak sağlığımızı hem de toplumun antibiyotik direncine karşı mücadelesini destekler.
Sıkça Sorulan Sorular
• Sütü Kaynatmak Yeterli mi?
Hayır. Kaynatma bazı antibiyotikleri kısmen azaltır. Ancak penisilin grubu gibi bazı antibiyotikler ısıya dayanıklıdır ve büyük kısmı sütte kalır.
• Organik Süt Tamamen Antibiyotiksiz mi?
Organik hayvancılıkta da hasta hayvanlar antibiyotikle tedavi edilebilir. Ancak arınma süreleri iki kat uzun tutulduğu için organik sütte kalıntı riski çok daha düşüktür.
• Açık Süt mü, Paketli Süt mü?
Denetim açısından paketli ve kayıtlı ürünler daha güvenlidir. Açık süt alıyorsanız, hayvanlarını ve üretimini tanıdığınız güvenilir bir üreticiden almanızı öneririm.
Kaynaklar
- Beyene, Tadesse. 2016. “Veterinary Drug Residues in Food-Animal Products: Its Risk Factors and Potential Effects on Public Health.” Journal of Veterinary Science & Technology 7 (1): 1–7. https://doi.org/10.4172/2157-7579.1000285
- Ergin Kaya, Şeyda, ve Ayhan Filazi. 2010. “Determination of Antibiotic Residues in Milk Samples.” Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 16 (Suppl-A): S31–S35. https://doi.org/10.9775/kvfd.2009.1174
- Kellnerová, Eva, Pavlína Navrátilová, ve Ivana Borkovcová. 2014. “Effect of Pasteurization on the Residues of Tetracyclines in Milk.” Acta Veterinaria Brno 83: S21–S26. https://doi.org/10.2754/avb201483S10S21
- Mulchandani, Ranya, Yu Wang, Marius Gilbert, ve Thomas P. Van Boeckel. 2023. “Global Trends in Antimicrobial Use in Food-Producing Animals: 2020 to 2030.” PLOS Global Public Health 3 (2): e0001305. https://doi.org/10.1371/journal.pgph.0001305
- Roca, M., L. Villegas, M. L. Kortabitarte, R. L. Althaus, ve M. P. Molina. 2011. “Effect of Heat Treatments on Stability of β-Lactams in Milk.” Journal of Dairy Science 94 (3): 1155–1164.
- Sachi, Sabbya, Jannatul Ferdous, Mahmudul Hasan Sikder, ve S. M. Azizul Karim Hussani. 2019. “Antibiotic Residues in Milk: Past, Present, and Future.” Journal of Advanced Veterinary and Animal Research 6 (3): 315–332. https://doi.org/10.5455/javar.2019.f350
- Avrupa Birliği. 2018. “Regulation (EU) 2018/848 on Organic Production and Labelling of Organic Products.” Official Journal of the European Union L 150: 1–92.
- Welsh, Jean A., Hannah Braun, Nicole Brown, ve ark. 2019. “Production-Related Contaminant Levels in Conventional and Organic Milk.” Public Health Nutrition 22 (16): 2972–2980.
