Tarımda kullanılan ilaçlar yalnızca sebze ve meyvelerde kalmaz. Hayvanların yediği yemler yoluyla süte, oradan da sofralarımıza ulaşabilir. Bu yazıda tarım ilaçlarının (pestisitlerin) süte nasıl geçtiğini, Türkiye’de yapılan çalışmaların neler gösterdiğini, sağlığımızı nasıl etkileyebileceğini ve bu maruziyeti azaltmanın yollarını anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Beslenmenizde değişiklik yapmadan önce doktorunuza danışınız.
Tarladan Süte Uzanan Yol
Tarımda çok sayıda ilaç kullanılır: böceklere karşı insektisitler, yabani otlara karşı herbisitler, mantarlara karşı fungisitler ve parazitlere karşı akarisitler. Bu ilaçlar yalnızca bitkide kalmaz; toprağa, suya ve hayvan yemlerine de karışır.
İnekler bu ilaçlarla birkaç yoldan karşılaşır:
- İlaçlanmış tahıl, mısır ve soya ile hazırlanan yemler
- Ahırların ve hayvanların doğrudan ilaçlanması
- İçme suyu
Yağda Biriken İlaçlar
Bazı tarım ilaçları, özellikle DDT, lindan (HCH) ve heptaklor gibi organoklorin grubundakiler, yağda çözünür ve vücuttan çok yavaş atılır. Bu ilaçlar ineğin yağ dokusunda yıllarca birikir ve süt yağı ile birlikte süte geçer.
Bu yüzden kalıntılar en çok tam yağlı süt, krema, kaymak, tereyağı ve olgun peynirlerde yoğunlaşır. Bu ilaçların çoğu onlarca yıl önce yasaklanmış olsa da toprakta uzun süre kaldıkları için hâlâ süt ürünlerinde saptanabiliyorlar.
Birlikte Etki
Tarımda ilaçlar çoğu zaman birlikte kullanılır. Her biri tek başına yasal sınırın altında olsa bile, birden fazla ilacın vücutta bir araya gelmesinin nasıl bir etki yarattığı henüz tam bilinmiyor. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi de bu nedenle aynı organı etkileyen ilaçların birlikte oluşturduğu riski değerlendirmeye başladı.
Türkiye’de Durum
Türkiye’nin farklı bölgelerinde süt ve süt ürünlerinde tarım ilacı kalıntıları araştırıldı. Sonuçlar bölgeden bölgeye değişiyor:
- Konya, 1999: Ticari inek sütlerinin %91'inde organoklorin ilaç kalıntısı bulundu. En sık rastlananlar DDT ve lindan grubuydu.
- Afyonkarahisar, 2011: İnek, manda ve koyun sütlerinde toplam 21 farklı ilaç kalıntısı saptandı. En fazla kalıntı koyun sütündeydi.
- Konya ve 15 farklı UHT süt markası, 2019: Hem çiğ sütte hem market sütlerinde bazı ilaçların günlük alım miktarı kabul edilebilir sınırları aştı. Örneklerin üçte ikisinde, yasak olmasına rağmen DDT’nin hâlâ kullanıldığını düşündüren bir oran bulundu.
- Karadeniz, 2013: Tereyağı örneklerinde de organoklorin kalıntıları saptandı.
- Samsun, 2010: İncelenen 100 çiğ süt örneğinin hiçbirinde aranan ilaçlar bulunmadı.
Bu sonuçlar, sütteki ilaç kalıntılarının büyük ölçüde hayvanın yetiştiği bölgeye ve beslenmesine bağlı olduğunu gösteriyor.
İşlemler Kalıntıları Ne Kadar Azaltır?
Süt marketlere ulaşana kadar çeşitli işlemlerden geçer. Bu işlemler tarım ilacı kalıntılarını farklı ölçülerde etkiler, ancak hiçbiri tamamen ortadan kaldırmaz.
Isıl İşlem
Pastörizasyon ve kaynatma, bazı ilaç kalıntılarını kısmen azaltabilir. Ancak organoklorin grubundaki ilaçlar ısıya oldukça dayanıklıdır ve büyük kısmı sütte kalır. Türkiye’de yapılan çalışmada UHT market sütlerinde de kalıntı bulunması bunu doğruluyor.
Yağ Oranı
Kalıntılar süt yağında toplandığı için yağ oranı azaldıkça kalıntı miktarı da azalır. Tersine, yağın yoğunlaştığı krema, tereyağı ve olgun peynirlerde kalıntılar artar.
Yoğurt ve Kefir
Laboratuvar çalışmaları, yoğurt mayasındaki bazı faydalı bakterilerin organofosfat grubundaki bazı tarım ilaçlarını parçalayabildiğini gösteriyor. Daha dayanıklı olan organoklorin grubu ilaçlar ise yoğurtta da bulunabiliyor.
Sağlık Üzerine Etkiler
Tarım ilacı kalıntılarının sağlık etkileri, ilacın türüne, miktarına ve maruziyetin süresine göre değişir. Süt yoluyla alınan miktarlar genellikle düşüktür. Ancak yağda birikebilen bu maddelerin yıllar içindeki toplam etkisi farklı sağlık sorunlarıyla ilişkilendiriliyor.
Parkinson Hastalığı
Bir nörolog olarak bu konu benim için özellikle önemli. Hawaii’de yapılan uzun süreli bir çalışmada, orta yaşta çok süt içen kişilerin beyinlerinde dopamin hücrelerinin daha az olduğu görüldü. Bu beyinlerin çoğunda, 1980'lerde Hawaii’deki sütte yüksek düzeyde bulunan heptaklor adlı tarım ilacının kalıntıları saptandı. Ancak süt ile Parkinson hastalığı arasındaki ilişki yalnızca tarım ilaçlarıyla açıklanamıyor; ürik asit ve bağırsak bakterileri gibi başka yolların da rol oynadığı düşünülüyor.
Hormon Dengesi
Bazı tarım ilaçları vücutta östrojen gibi davranabilir ya da hormon dengesini bozabilir. Bu nedenle “endokrin bozucu” olarak adlandırılırlar. Bu maddelerin erken ergenlik, üreme sorunları ve tiroit işlevinde değişikliklere katkıda bulunabileceği düşünülüyor.
Metabolizma ve Kilo
Bazı tarım ilaçlarının yağ ve şeker metabolizmasını etkileyerek kilo alımına ve yağlı karaciğer gelişimine zemin hazırlayabileceği gösterildi. Bu tür maddeler “obezojen” olarak adlandırılıyor.
Kanser
Dünya Sağlık Örgütü’ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı, lindanı insanda kanser yapıcı, DDT’yi ise muhtemelen kanser yapıcı maddeler arasında sınıflandırdı. Süt yağında birikebilen bu tür kalıntıların bazı kanser türleriyle ilişkisi araştırılıyor.
Toprağa ve Suya Dönen Döngü
Hayvanların vücuduna giren ilaçların bir kısmı idrar ve dışkı ile atılır. Bu atıklar gübre olarak kullanıldığında ilaç kalıntıları yeniden toprağa, suya ve bitkilere döner. Böylece tarım ilaçları hem insan hem de çevre sağlığı üzerinde uzun süreli bir döngü oluşturur.
Maruziyeti Azaltmanın Yolları
Süt ürünlerindeki tarım ilacı kalıntılarını sıfıra indirmek mümkün değil. Ancak birkaç basit seçimle maruziyeti önemli ölçüde azaltabilirsiniz.
- Yağlı Ürünleri Ölçülü Tüketmek
Kalıntılar en çok tereyağı, krema, kaymak ve olgun peynirlerde yoğunlaştığı için bu ürünleri günlük değil ara sıra tüketmek iyi bir başlangıçtır.
- Organik ve Güvenilir Üretici
Organik süt üretiminde yemlerde tarım ilacı kullanımı sınırlıdır. Karşılaştırmalı çalışmalarda organik sütlerde tarım ilacı kalıntıları geleneksel sütlere göre daha az bulundu. Hayvanlarını merada otlatan ve yemlerinin kaynağını bilen küçük üreticiler de iyi bir seçenek olabilir.
- Yoğurt ve Kefir
İçme sütü yerine yoğurt ve kefir tercih etmek, bazı ilaç kalıntılarının azalmasına yardımcı olabilir. Bu ürünler aynı zamanda bağırsak florasını da destekler.
- Çeşitlilik
Süt ürünlerini hep aynı kaynaktan almak yerine farklı üreticiler arasında değiştirmek, tek bir kaynaktan gelebilecek yüksek kalıntı riskini dağıtır.
Bilinçli Seçim Riski Azaltır
Süt ürünlerindeki tarım ilacı kalıntıları, modern tarımın görünmeyen yüklerinden biri. Ancak bu kalıntıların büyük kısmı süt yağında toplandığı için hangi ürünü ne kadar tükettiğimiz fark yaratıyor. Yağlı ürünleri sınırlamak, güvenilir ve organik üreticileri seçmek ve fermente ürünleri tercih etmek, sağlığımızı korumanın kolay yollarıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
• Organik Süt Tamamen Pestisitsiz mi?
Tamamen değil. Eski yıllarda kullanılmış ilaçlar toprakta uzun süre kaldığı için organik sütte de çok düşük düzeyde bulunabilir. Ancak organik sütlerde kalıntılar genellikle belirgin şekilde daha azdır.
• Sütü Kaynatmak Kalıntıları Yok Eder mi?
Hayır. Kaynatma bazı kalıntıları kısmen azaltabilir. Ancak en kalıcı olan organoklorin grubu ilaçlar ısıya dayanıklıdır ve büyük kısmı sütte kalır.
• Keçi ve Koyun Sütü Daha mı Temiz?
Tarım ilacı açısından her zaman değil. Türkiye’de yapılan bir çalışmada koyun sütünde inek sütünden daha fazla kalıntı bulundu. Burada belirleyici olan hayvanın türünden çok, yetiştiği bölge ve beslenmesidir.
Kaynaklar
- Abbott, Robert D., G. Webster Ross, Helen Petrovitch, ve ark. 2016. “Midlife Milk Consumption and Substantia Nigra Neuron Density at Death.” Neurology 86 (6): 512–519. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000002254
- Aksoy, A., M. Dervisoglu, D. Güvenç, O. Gul, F. Yazıcı, ve E. Atmaca. 2013. “Levels of Organochlorine Pesticide Residues in Butter Samples Collected from the Black Sea Region of Turkey.” Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology 90 (1): 110–115. https://doi.org/10.1007/s00128-012-0872-8
- Aydın, Senar, Mehmet Emin Aydın, Fatma Beduk, ve Arzu Ulvi. 2019. “Organohalogenated Pollutants in Raw and UHT Cow’s Milk from Turkey: A Risk Assessment of Dietary Intake.” Environmental Science and Pollution Research 26.
- Bulut, S., L. Akkaya, V. Gök, ve M. Konuk. 2011. “Organochlorine Pesticide (OCP) Residues in Cow’s, Buffalo’s, and Sheep’s Milk from Afyonkarahisar Region, Turkey.” Environmental Monitoring and Assessment 181 (1–4): 555–562. https://doi.org/10.1007/s10661-010-1849-x
- EFSA (European Food Safety Authority). 2020. “Cumulative Dietary Risk Characterisation of Pesticides That Have Chronic Effects on the Thyroid.” EFSA Journal 18 (4): 6088.
- Güvenç, Dilek, ve Abdurrahman Aksoy. 2010. “Samsun Yöresinden Toplanan Çiğ Süt Örneklerinde Bazı Pestisit Kalıntılarının Araştırılması.” Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 16 (2): 281–286.
- Heindel, Jerrold J., Bruce Blumberg, Mathew Cave, ve ark. 2017. “Metabolism Disrupting Chemicals and Metabolic Disorders.” Reproductive Toxicology 68: 3–33.
- Hughes, Katherine C., Xiang Gao, Iris Y. Kim, ve ark. 2017. “Intake of Dairy Foods and Risk of Parkinson Disease.” Neurology 89 (1): 46–52. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000004057
- IARC (International Agency for Research on Cancer). 2018. DDT, Lindane, and 2,4-D. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Cilt 113. Lyon: IARC.
- Kara, Hüseyin, Abdurrahman Aktümsek, ve Ferhan Nizamlıoğlu. 1999. “Some Organochlorine Pesticide Residues in Commercial Milk, Konya Region, Turkey.” Fresenius Environmental Bulletin 8: 257–263.
- Mnif, Wissem, Aziza Ibn Hadj Hassine, Aicha Bouaziz, ve ark. 2011. “Effect of Endocrine Disruptor Pesticides: A Review.” International Journal of Environmental Research and Public Health 8 (6): 2265–2303.
- Welsh, Jean A., Hannah Braun, Nicole Brown, ve ark. 2019. “Production-Related Contaminant Levels in Conventional and Organic Milk.” Public Health Nutrition 22 (16): 2972–2980.
- Zhang, H., Z. F. Chai, H. B. Sun, ve J. L. Zhang. 2006. “A Survey of Extractable Persistent Organochlorine Pollutants in Chinese Commercial Yogurt.” Journal of Dairy Science 89 (5): 1413–1419.
- Zhang, Yu-Hong, Dan Xu, Jia-Qi Liu, ve Xin-Huai Zhao. 2014. “Enhanced Degradation of Five Organophosphorus Pesticides in Skimmed Milk by Lactic Acid Bacteria and Its Potential Relationship with Phosphatase Production.” Food Chemistry 164: 173–178.
