Süt ve süt ürünleri uzun yıllar kalsiyum ve protein değerleriyle konuşuldu. Bugün ise hücrelerimize gönderdikleri büyüme sinyalleri de inceleniyor. Bu yazıda süt tüketiminin kanser riskiyle ilişkisini, bu ilişkinin neden her organda farklı olduğunu ve süt ürünlerini daha dengeli tüketmenin yollarını anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Beslenmenizde değişiklik yapmadan önce doktorunuza danışınız.
Süt Bir Büyüme Programıdır
Doğada süt, yeni doğan yavrunun hızla büyümesi için hazırlanmış bir besindir. İçindeki hormonlar, büyüme faktörleri ve mikroRNA’lar hücrelere “büyü ve çoğal” mesajı verir. Bu mesaj bebeklik ve çocuklukta son derece değerlidir. Büyümesi tamamlanmış yetişkinlerde ise aynı sinyallerin hücre çoğalmasını gereğinden fazla desteklemesi, bazı kanserlere katkıda bulunan nedenlerden biri olarak görülüyor.
Bugünün sütünün bu sinyaller açısından neden geçmişten farklı olduğunu Eski Sütler, Günümüzün Sütleri yazımda anlattım. Burada bu sinyallerin kanserle bağlantısına odaklanacağım.
Hücre Çoğalmasını Destekleyen Sinyaller
Süt tüketimi kandaki IGF-1 (insüline benzer büyüme faktörü) düzeyini yükseltir. IGF-1 hücrelerin bölünmesini hızlandırır ve hasarlı hücrelerin kendini yok etmesini sağlayan doğal temizlik sistemini (apoptoz) yavaşlatır. Sütteki lösin gibi amino asitler de hücrelerin büyüme şalteri olan mTOR sistemini uyarır. Bu iki sinyal birlikte uzun süre açık kaldığında, hasarlı hücrelerin hayatta kalıp çoğalması kolaylaşabilir.
Hormona Duyarlı Dokular
Süt, özellikle gebe ineklerden sağıldığında östrojen ve progesteron içerir. Meme, prostat ve rahim gibi hormona duyarlı dokular bu sinyallere daha açıktır. Bu yüzden süt ve kanser ilişkisinde en çok bu organlar araştırılıyor.
MikroRNA’lar
Sütün taşıdığı mikroRNA’lar, genlerin ne kadar çalışacağını ayarlayan küçük moleküllerdir. Sütte bol bulunan miR-21 ve miR-148a gibi mikroRNA’ların hücre bölünmesini destekleyen genleri etkileyebildiği gösterilmiştir. miR-21 düzeyinin pek çok kanser türünde yüksek olduğu biliniyor. Sütten gelen mikroRNA’ların insanda kanser riskine ne ölçüde katkıda bulunduğu ise hâlâ araştırılıyor.
Her Organda Aynı Etki Yok
Süt ve kanser ilişkisi tek tip değildir. Süt tüketimi bazı organlarda riskin artmasıyla, bazılarında ise azalmasıyla ilişkili bulunuyor. Bu bulguların çoğu, insanların beslenmesini yıllarca izleyen gözlem çalışmalarından geliyor. Yani kesin bir neden-sonuç ilişkisi değil, güçlü ya da zayıf işaretler gösteriyorlar.
Kalın Bağırsak Kanseri: Koruyucu Etki
Kalın bağırsak (kolorektal) kanserinde tablo olumlu. Dünya Kanser Araştırma Fonu’nun raporuna göre süt ürünleri tüketiminin kalın bağırsak kanseri riskini azalttığına dair güçlü kanıt var. Bunun nedenlerinden biri kalsiyumdur. Kalsiyum, bağırsakta bağırsak duvarına zarar verebilen safra asitlerine bağlanarak onları etkisiz hale getirir.
Meme Kanseri
Meme kanserinde sonuçlar karışık. Bazı çalışmalarda süt ürünleri, menopoz öncesi meme kanseri riskinde hafif bir azalmayla ilişkili bulundu.
Öte yandan son yıllardaki iki büyük çalışma dikkat çekici:
- ABD (yaklaşık 53.000 kadın): Günde az miktarda inek sütü içmek bile meme kanseri riskinde artışla ilişkili bulundu. Araştırmacılar bunun nedenlerinden biri olarak sütteki hormonları gösterdi.
- Çin (yaklaşık yarım milyon yetişkin): Süt ürünü tüketimi arttıkça meme kanseri riskinin de arttığı görüldü.
Ailesinde meme kanseri olan ya da hormona duyarlı meme kanseri geçirmiş kadınların süt tüketimlerini doktorlarıyla konuşmalarını öneririm.
Prostat Kanseri
Prostat kanseri, süt tüketimiyle en çok ilişkilendirilen kanser türüdür. Süt ürünlerinin ve yüksek kalsiyum alımının prostat kanseri riskini artırabileceğine dair kanıtlar var. Bu konunun ayrıntılarını İnek Sütü Tüketimi ve Prostat Kanseri İlişkisi yazımda ayrıca ele aldım.
Karaciğer Kanseri
Karaciğer, vücuttaki IGF-1'in üretildiği ana organdır ve sütün büyüme sinyallerine duyarlıdır. Avrupa’da yaklaşık yarım milyon kişinin izlendiği çalışmada süt ve peynir tüketimi karaciğer kanseri riskinde artışla ilişkili bulundu. Yoğurtta ise böyle bir ilişki görülmedi. Çin’deki büyük çalışmada da süt ürünü tüketimi arttıkça karaciğer kanseri riskinin arttığı görüldü.
Lenfoma
Bazı çalışmalarda yüksek süt tüketimi, Hodgkin dışı lenfoma riskinde hafif bir artışla ilişkili bulundu. Bunun nedenlerinden birinin süt yağında birikebilen tarım ilacı (pestisit) kalıntıları olabileceği düşünülüyor.
Mesane Kanseri
Mesane kanserinde tablo karışık. Orta düzeyde süt ve yoğurt tüketimi riskin biraz azalmasıyla ilişkili bulundu. Çok fazla tam yağlı süt içenlerde ise riskte bir artış görüldü. Burada da ölçünün önemli olduğu anlaşılıyor.
Mide Kanseri
Mide kanseriyle ilgili çalışmalar tutarsız. Bazı çalışmalarda yüksek süt tüketimiyle hafif bir risk artışı görülse de, insanları uzun yıllar izleyen çalışmalarda belirgin bir ilişki bulunmadı.
Fermente Ürünler Ayrı Bir Yerde
Çalışmalar arasında dikkat çeken ortak bir nokta var: Yoğurt ve kefir gibi fermente ürünler, içme sütü ile aynı riski taşımıyor. Karaciğer ve mesane kanseri çalışmalarında yoğurtla risk artışı görülmedi, hatta bazılarında koruyucu bir etki izlendi.
Bunun olası nedenleri şunlar:
- Mayalanma sırasında mikroRNA’ların büyük kısmı parçalanır.
- Faydalı bakteriler bağırsak florasını destekler.
Bağırsak florasını besleyen en zengin probiyotik kaynaklarını ayrı bir yazıda topladım.
Kansere Karşı Dengeli Süt Tüketimi
Bu bilgiler süt ürünlerini tamamen bırakmak gerektiği anlamına gelmiyor. Amaç, büyüme sinyallerinin yükünü azaltırken süt ürünlerinin faydalarından yararlanmak.
Süt Yerine Yoğurt ve Kefir
İçme sütünü azaltıp yerine ev yoğurdu ve kefiri koymak, riski azaltmanın en kolay yollarından biridir.
Tam Yağlı Süt ve Kremayı Sınırlamak
Hormonlar yağda çözündüğü için krema, kaymak, tereyağı ve tam yağlı süt hormon yükü en yüksek ürünlerdir. Bunları günlük değil ara sıra tüketmek iyi bir seçimdir.
Kalsiyumu Farklı Kaynaklardan Almak
Süt tüketimini azaltırken kemik sağlığından endişe etmenize gerek yok. Kalsiyumu süt dışı besinlerden almak oldukça mümkündür.
Risk Grubundaysanız
Ailenizde meme, prostat ya da karaciğer kanseri varsa, ya da insülin direnciniz veya fazla kilonuz varsa, süt tüketiminizi doktorunuzla birlikte değerlendirmeniz faydalı olur.
Doğru Miktar, Doğru Seçim
Süt ne mucizevi bir besin ne de bir düşman. Çocuklukta büyümeyi destekleyen bu besin, yetişkinlikte bol miktarda tüketildiğinde vücuda gereğinden uzun süre “büyümeye devam et” mesajı gönderebilir. Kalın bağırsakta koruyucu, bazı hormona duyarlı organlarda ise riskli olabilen bu tabloda dengeyi bulmanın yolu basit: sütü azaltmak, fermente ürünleri öne çıkarmak ve ölçülü olmak.
Sıkça Sorulan Sorular
• Süt Kansere Neden Olur mu?
Süt tek başına kanser nedeni değildir. Ancak bol miktarda tüketildiğinde bazı kanserlerin riskini artırabilecek büyüme ve hormon sinyalleri taşır. Kalın bağırsak kanserinde ise koruyucu bir etkisi vardır.
• Yoğurt da Aynı Riski Taşır mı?
Hayır. Yoğurt ve kefir, karaciğer ve mesane kanseri çalışmalarında içme sütü ile aynı risk artışını göstermedi. Ölçülü tüketildiğinde dengeli bir seçenektir.
• Kanser Tedavisi Görürken Süt Ürünleri Tüketebilir miyim?
Tedavi sırasında beslenme ve protein ihtiyacı kişiye özeldir. Süt ürünlerini kendi başınıza kesmek ya da artırmak yerine, onkoloğunuz ve diyetisyeninizle birlikte karar vermeniz en doğrusudur.
Kaynaklar
- Barrubés, Laura, Nancy Babio, Christopher Becerra-Tomás, Nuria Rosique-Esteban, ve Jordi Salas-Salvadó. 2019. “Association Between Dairy Product Consumption and Colorectal Cancer Risk in Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis of Epidemiologic Studies.” Advances in Nutrition 10 (suppl_2): S190–S211.
- Bermejo, Laura M., Bricia López-Plaza, Cristina Santurino, Iván Cavero-Redondo, ve Carmen Gómez-Candela. 2019. “Milk and Dairy Product Consumption and Bladder Cancer Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis of Observational Studies.” Advances in Nutrition 10 (suppl_2): S224–S238. https://doi.org/10.1093/advances/nmy119
- Duarte-Salles, Talita, Veronika Fedirko, ve ark. 2014. “Dairy Products and Risk of Hepatocellular Carcinoma: The European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition.” International Journal of Cancer 135 (7): 1662–1672.
- Fraser, Gary E., Karen Jaceldo-Siegl, Michael Orlich, Andrew Mashchak, Rawiwan Sirirat, ve Synnove Knutsen. 2020. “Dairy, Soy, and Risk of Breast Cancer: Those Confounded Milks.” International Journal of Epidemiology 49 (5): 1526–1537. https://doi.org/10.1093/ije/dyaa007
- Kakkoura, Maria G., Huaidong Du, Yu Guo, ve ark. 2022. “Dairy Consumption and Risks of Total and Site-Specific Cancers in Chinese Adults: An 11-Year Prospective Study of 0.5 Million People.” BMC Medicine 20: 134. https://doi.org/10.1186/s12916-022-02330-3
- Melnik, Bodo C. 2021. “Dairy Consumption and Hepatocellular Carcinoma Risk.” Annals of Translational Medicine 9 (8): 736. PMCID: PMC8106105.
- Melnik, Bodo C., ve Gerd Schmitz. 2017. “Milk’s Role as an Epigenetic Regulator in Health and Disease.” Diseases 5 (1): 12. https://doi.org/10.3390/diseases5010012
- Sun, Yuan, Ling-Ling Lin, ve ark. 2014. “Dairy Product Consumption and Gastric Cancer Risk: A Meta-Analysis.” World Journal of Gastroenterology 20 (42): 15879–15898. PMCID: PMC4229556.
- Wang, Jing, Xin Li, ve Dongfeng Zhang. 2016. “Dairy Product Consumption and Risk of Non-Hodgkin Lymphoma: A Meta-Analysis.” Nutrients 8 (3): 120.
- Willett, Walter C., ve David S. Ludwig. 2020. “Milk and Health.” New England Journal of Medicine 382 (7): 644–654. https://doi.org/10.1056/NEJMra1903547
- World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research. 2018. Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: A Global Perspective. Continuous Update Project Expert Report. https://www.wcrf.org/diet-activity-and-cancer
