Süt ve Kanser: Epigenetik Bir Bakış

Günümüzde beslenme dünyasının en çok tartışılan başlıklarından biri olan süt ve süt ürünleri tüketimi, artık sadece kalsiyum ve protein değerleri üzerinden değil, hücrelerimize gönderdiği "biyolojik sinyaller" üzerinden değerlendiriliyor. Geleneksel görüş sütün her yaşta kemik dostu olduğunu savunurken, modern moleküler biyoloji çalışmaları, yetişkinlikte devam eden süt tüketiminin kanser riski üzerindeki karmaşık etkilerine odaklanıyor.

Süt, doğada sadece bir gıda değil; anne memeliden bebek memeliye aktarılan karmaşık bir epigenetik bilgi kaynağıdır. Temel amacı, yeni doğan canlının doku büyümesini ve sistem gelişimini en hızlı şekilde tamamlamasını sağlamaktır. Ancak biyolojik olarak "büyümesi bitmiş" yetişkinlerin bu bilgi paketini tüketmeye devam etmesi, modern tıbbın en çok tartıştığı konulardan biri haline gelmiştir.

Evrimsel Paradoks ve Adaptasyon

İnsanlar dışında, sütten kesilme dönemi sonrası süt içmeye devam eden bir memeli yoktur. İnsanlık tarihinde sütün diyete girmesi son 10.000 yıla dayansa da (2 milyon yıllık insanlık geçmişine kıyasla çok kısa bir süre), bazı toplumlar laktaz persistansı geliştirerek bu gıdaya genetik bir adaptasyon sağlamıştır. Ancak bu adaptasyon sütün sindirimiyle ilgiliyken, sütün içindeki büyüme sinyallerinin yetişkin vücudundaki etkileri farklı bir risk tablosu oluşturmaktadır.

Büyüme Sinyalleri ve Hücre Çoğalması (IGF-1 ve mTOR)

Süt; karbonhidrat, yağ ve proteinin ötesinde, büyüme faktörleri ve mikroRNA’lar taşır.

• IGF-1 (İnsülin Benzeri Büyüme Faktörü): Süt tüketimi hem sütteki IGF-1'in emilimi hem de içerdiği aminoasitlerin karaciğeri uyarmasıyla kandaki IGF-1 düzeylerini artırır. Bu durum çocuklarda büyüme için gerekliyken, yetişkinlerde hücre bölünmesini (proliferasyon) tetikleyebilir ve apoptozu (programlı hücre ölümü) engelleyerek kanserli hücrelerin hayatta kalmasına zemin hazırlayabilir.

• BCAA ve mTOR: Sütte bol bulunan lösin gibi dallı zincirli aminoasitler, hücre büyümesinin ana şalteri olan mTOR yolunu aktive eder. Bu sistemin sürekli uyarılması; insülin direnci, obezite ve kontrolsüz hücre çoğalmasıyla ilişkilidir.

Modern Hayvancılık ve Hormonal Yük

Günümüzde tükettiğimiz sütün, 100 yıl önceki sütle biyokimyasal benzerliği oldukça azalmıştır:

• Hamile İnek Sütü: Bugün tüketilen sütlerin %70-80'i hamile ineklerden elde edilir. Bu durum sütteki östrojen (östron, östradiol) ve progesteron seviyelerini 10 ile 30 kat artırabilir. Yağda çözünen bu hormonlar; tereyağı, kaymak ve olgun peynirlerde en yüksek konsantrasyona ulaşır. Post menopozal kadınlarda süt içtikten sonra idrarlarında östron, östradiol, östriol ve pregnandiol miktarları artmaktadır. Erkeklerde idrar östron düzeylerinde artış ile birlikte LH, FSH ve testosteron düzeyleri düşmektedir. İneklere yem olarak fazla miktarda fitoöstrojen içeren soya fasulyesi verilmesi de östrojenik etkiyi artırmaktadır.

• rBGH ve Antibiyotikler: Süt verimini artırmak için kullanılan sığır büyüme hormonları (rBGH), ineklerde mastit riskini ve dolayısıyla antibiyotik kullanımını artırarak sütün enflamatuar yükünü ağırlaştırır.

• MikroRNA'lar: Süt, gen ifadesini değiştirebilen miRNA’lar (özellikle miRNA-148a ve miRNA-21) içerir. Bu moleküllerin onkogenetik (kanser yapıcı) etkileri olduğu, özellikle prostat ve meme kanseri hücrelerinde yüksek seviyelerde bulundukları saptanmıştır.

• Süt ve süt ürünlerinin yüksek miktarda doymuş yağ miktarı içerirler; günümüz sütlerinde bu düzey daha da yüksektir.

Kanser Türlerine Göre Farklı Etkiler

Süt ve kanser ilişkisi "tek tip" bir risk değildir; organa göre değişkenlik gösterir:

1. Risk Artışı (Prostat , Meme, Endometrium): Yüksek kalsiyum ve IGF-1 kombinasyonu, prostat kanseri riskini artırabilmektedir. Kalsiyum fazlalığı, vücudun doğal kanser koruyucusu olan aktive edilmiş D vitamini sentezini baskılar.

2. Koruyucu Etki (Kolorektal Kanser): Şaşırtıcı bir şekilde, süt tüketimi kalın bağırsak kanseri riskini azaltmaktadır. Sütteki kalsiyum, bağırsaktaki toksik safra asitlerine bağlanarak onları nötralize eder ve bağırsak duvarını hasardan korur.

3. Mide Kanseri ve Non-Hodgkin Lenfoma: Meta-analizler, yüksek miktarda tam yağlı süt tüketiminin mide mukozasındaki proliferatif etkiler nedeniyle gastrik kanser riskini artırabileceğine işaret etmektedir. Non-Hodgkin Lenfoma tarafında ise suçlu sadece büyüme faktörleri değildir; süt proteini kazeinin bağışıklık sistemi üzerindeki kronik stimülasyonu ve süt yağında biriken organoklorür pestisitler lenfoma gelişimine zemin hazırlar. Buna karşın, fermente ürünlerin (yoğurt, kefir) bu kanser türleriyle ilişkisi bulunmamış, aksine mikrobiyota üzerindeki olumlu etkileriyle koruyucu bir kalkan oluşturabileceği gözlemlenmiştir.

4. Karaciğer Kanseri (Hepatoselüler Karsinom): Karaciğer, IGF-1 üretim merkezi olduğu için sütün "büyüme sinyallerine" en duyarlı organlardan biridir. Sütteki mikroRNA'lar (miR-21) ve aminoasitler, karaciğerde kanser gelişimini tetikleyen mTORC1 yolunu kronik olarak uyarır. Büyük kohort çalışmaları, yüksek miktarda tam yağlı süt tüketiminin karaciğer kanseri riskini artırdığını, ancak fermente ürünlerin (yoğurt) bu riskten muaf olduğunu göstermektedir.

5. Mesane Kanseri: Tam yağlı süt ile birlikte krema, kaymak ve tereyağı kullanımı mesane kanseri riski görülme olasılığını fazlalaştırır.

İşleme Yöntemlerinin Rolü

• Pastörizasyon ve UHT: Hormon ve IGF-1 düzeylerini değiştirmez.

• Kaynatma ve Fermantasyon: miRNA düzeylerini belirgin şekilde düşürür.

• Yoğurt ve Kefir: İçerdikleri faydalı bakteriler miRNA’ları etkisiz hale getirebilir ve laktozu parçalayabilir. Bu nedenle fermente ürünler, saf süte göre çok daha güvenli ve hatta bağırsak sağlığı üzerinden koruyucu kabul edilir.

• Keçi Sütü: İnek sütüne oranla daha düşük östron ve östradiol seviyeleri içerir.

Sonuç

Süt, biyolojik bir "büyüme yazılımı"dır. Gelişim çağındaki çocuklar için kritik bir besin kaynağı olsa da, yetişkinlikte yüksek miktarda tüketilmesi, vücuda "büyümeye devam et" sinyali göndererek hormon duyarlı kanserlerin gelişimini tetikleyebilir. Kansere karşı en dengeli yaklaşım; tam yağlı süt tüketimini sınırlamak, kalsiyum ihtiyacını fermente ürünlerden (yoğurt, kefir) karşılamak ve bireysel genetik/sağlık geçmişini göz önünde bulundurmaktır.

Referanslar

• Akkaya, L., G. Birdane, ve diğerleri. 2019. "Organohalogenated Pollutants in Raw and UHT Cow’s Milk from Turkey: A Risk Assessment of Dietary Intake." Environmental Research 173: 247-252.https://doi.org/10.1016/j.envres.2019.03.041.
• Bermejo, L. M., B. López-Plaza, ve diğerleri. 2019. "Milk and Dairy Product Consumption and Bladder Cancer Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis of Observational Studies." Advances in Nutrition 10 (suppl_2): S224–S238.https://doi.org/10.1093/advances/nmy119.
• Downer, M. K., J. L. Kenfield, ve diğerleri. 2017. "Dairy Intake in Relation to Prostate Cancer Survival." International Journal of Cancer 141 (4): 657-664.
• Ebrahimi, Marzieh, ve diğerleri. 2019. "Serum Levels of Organochlorine Pesticides and Breast Cancer Risk in Iranian Women." Archives of Environmental Contamination and Toxicology 77 (1): 105-112.
• Farlow, D. W., X. Xu, ve T. D. Veenstra. 2009. "Quantitative Measurement of Endogenous Estrogen Metabolites, Risk Factors for Development of Breast Cancer, in Commercial Milk Products by LC-MS/MS." Journal of Agricultural and Food Chemistry 57 (6): 2114-2122.
• Ganmaa, D., ve A. Sato. 2005. "The Possible Role of Female Sex Hormones in Milk from Pregnant Cows in the Development of Breast, Ovarian, and Corpus Uteri Cancers." Medical Hypotheses 65 (6): 1028-1037.
• Ganmaa, D., P. Y. Li, ve diğerleri. 2003. "The Experience of Japan as a Clue to the Etiology of Testicular and Prostatic Cancers." Medical Hypotheses 60 (5): 724-730.
• Gao, Xiang, Michael P. LaValley, ve Katherine L. Tucker. 2005. "Prospective Studies of Dairy Product and Calcium Intakes and Prostate Cancer Risk: A Meta-Analysis." Journal of the National Cancer Institute 97 (23): 1768-1777.
• Gill, S. S., ve diğerleri. 2019. "Milk and Milk Products – Good or Bad." Advances in Food Science and Engineering 3 (3): 120-134.
• Grgic, J., ve diğerleri. 2017. "Short Communication: Heat Treatment and Souring Do Not Affect Milk Estrone and 17β-estradiol Concentrations." Journal of Dairy Science 100 (9): 7041-7044.
• Grosvenor, C. E., ve diğerleri. 1993. "Hormones and Growth Factors in Milk." Endocrine Reviews 14 (6): 710-728.
• Harrison, S., R. Lennon, ve diğerleri. 2017. "Does Milk Intake Promote Prostate Cancer Initiation or Progression via Effects on Insulin-Like Growth Factors (IGFs)? A Systematic Review and Meta-Analysis." Cancer Causes & Control 28 (6): 497-513.
• Kliemann, N., ve diğerleri. 2012. "Evaluating the Links Between Intake of Milk/Dairy Products and Cancer." Nutrition Reviews 70 (5): 294-305.
• Kurahashi, N., ve diğerleri. 2008. "Dairy Product, Saturated Fatty Acid, and Calcium Intake and Prostate Cancer in a Prospective Cohort of Japanese Men." Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention 17 (4): 930-937.
• Liss, M. A., O. Al-Bayati, ve diğerleri. 2019. "Higher Baseline Dietary Fat and Fatty Acid Intake Is Associated with Increased Risk of Incident Prostate Cancer in the SABOR Study." Prostate Cancer and Prostatic Diseases 22 (2): 244–251.
• Malekinejad, H., ve diğerleri. 2006. "Naturally Occurring Estrogens in Processed Milk and in Raw Milk (from Gestated Cows)." Journal of Agricultural and Food Chemistry 54 (25): 9785-9791.
• Maruyama, K., ve diğerleri. 2010. "Exposure to Exogenous Estrogen Through Intake of Commercial Milk Produced from Pregnant Cows." Pediatrics International 52 (1): 33-38.
• Melnik, Bodo C. 2017. "Milk's Role as an Epigenetic Regulator in Health and Disease." Biology 6 (3): 34.
• Melnik, Bodo C., ve diğerleri. 2012. "The Impact of Cows' Milk-Mediated mTORC1 Signaling in the Initiation and Progression of Prostate Cancer." Nutrition & Metabolism 9 (1): 74.
• Melnik, Bodo C., ve diğerleri. 2019. "Are We Eating Our Way to Prostate Cancer? A Hypothesis Based on the Evolution, Bioaccumulation, and Interspecific Transfer of miR-150." Journal of Cancer Research and Clinical Oncology 145: 541-542.
• Peel, C. J., ve diğerleri. 1981. "Effect of Exogenous Growth Hormone on Lactational Performance in High Yielding Dairy Cows." Journal of Nutrition 111 (9): 1662-1671.
• Pettersson, A., ve diğerleri. 2012. "Whole Milk Intake Is Associated with Prostate Cancer-Specific Mortality Among US Male Physicians." Journal of Nutrition 142 (2): 304-308.
• Pontillo, C. A., ve diğerleri. 2019. "Impact of Endocrine Disruptor Hexachlorobenzene on the Mammary Gland and Breast Cancer: The Story Thus Far." Environmental Science and Pollution Research 26: 18837–18849.
• Rodriguez-Fragoso, L., ve diğerleri. 2012. "Comparison of Estrone and 17β-Estradiol Levels in Commercial Goat and Cow Milk." Journal of Dairy Science 95 (6): 2933-2936.
• Salehi, S. G., ve diğerleri. 2020. "Organochlorine Pesticides Induce Inflammation, ROS Production, and DNA Damage in Human Epithelial Ovary Cells: An In Vitro Study." Chemosphere 242: 125132.
• Selvaraj, S. B., ve diğerleri. 2017. "The Relationship Between Fat and Progesterone, Estradiol, and Chorionic Gonadotropin Levels in Quebec Cow’s Milk." Journal of Assisted Reproduction and Genetics 34 (10): 1341-1348.
• Smith, M. T. 2001. "Pesticides and Breast Cancer Risk: A Review of DDT, DDE, and Dieldrin." Environmental Health Perspectives 109 (S1): 35-47.
• Sun, Y., ve diğerleri. 2014. "Dairy Product Consumption and Gastric Cancer Risk: A Meta-Analysis." British Journal of Nutrition 111 (9): 1533-1541.
• Tucker, L. A. 2020. "Milk Fat Intake and Telomere Length in US Women and Men: The Role of the Milk Fat Fraction." Oxidative Medicine and Cellular Longevity 2020: 1574021.
• Vasconcelos, A., T. Santos, P. Ravasco, ve P. M. Neves. 2019. "Dairy Products: Is There an Impact on Promotion of Prostate Cancer? A Review of the Literature." Frontiers in Nutrition 6: 62.
• Wang, J., X. Li, ve D. Zhang. 2016. "Dairy Product Consumption and Risk of Non-Hodgkin Lymphoma: A Meta-Analysis." Nutrients 8 (3): 120.
• Wang, S., ve diğerleri. 2018. "Milk/Dairy Products Consumption and Gastric Cancer: An Update Meta-Analysis of Epidemiological Studies." Medical Science Monitor 24: 502-510.
• Wiley, Andrea S. 2012. "Cow Milk Consumption, Insulin-Like Growth Factor-I, and Human Biology: A Life History Approach." American Journal of Human Biology 24 (2): 130-138.
• Willett, Walter C., ve David S. Ludwig. 2020. "Milk and Health." New England Journal of Medicine 382 (7): 644-654.
• Yang, M., ve diğerleri. 2015. "Dairy Intake After Prostate Cancer Diagnosis in Relation to Disease-Specific and Total Mortality." International Journal of Cancer 137 (10): 2462-2469.