Ergenlerde ve Çocuklarda Huzursuz Bacaklar: Büyüme Ağrısı ve DEHB ile Karışan Hastalık

Huzursuz bacaklar sendromu (HBS) yalnızca erişkinlerin hastalığı değildir. Erişkin hastaların üçte birinden fazlasında yakınmalar 20 yaşından önce başlar. Ama ergenlerde ve çocuklarda HBS çoğu zaman tanınmaz. Bacaklardaki huzursuzluk "büyüme ağrısı" sanılır, uykusuzluğa bağlı dikkat dağınıklığı ise tembellik ya da hiperaktivite olarak yorumlanır. Bu yazıda ergenlerde ve çocuklarda HBS'nin nasıl fark edileceğini, nelerle karıştığını ve neler yapılabileceğini anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Çocuklarda tanı ve tedavinin bir çocuk doktoru ya da çocuk nöroloğu tarafından planlanması gerekir.

Büyüme Ağrısı Sanılan Huzursuzluk

Akşamları bacaklarının ağrıdığını söyleyen, yatakta sürekli dönüp duran, uykuya dalmakta zorlanan bir çocuk için çoğu zaman "büyüme ağrısı, geçer" denir. Oysa bu yakınmaların bir kısmının arkasında HBS olabilir.

Ergenlerde ve çocuklarda HBS'nin belirtileri erişkinlerdekine benzer: Dinlenirken bacakları hareket ettirme isteği, akşam ve gece artan yakınmalar ve hareketle rahatlama. Farkı, çocukların bu hissi tarif etmekte zorlanması ve uyku sorunlarının çoğu zaman bacak yakınmalarının önüne geçmesidir. HBS'nin erişkinlerdeki belirtilerini, nedenlerini ve tedavisini huzursuz bacaklar sendromu yazısında anlattım.

Sanıldığından Daha Sık

HBS çocuklarda ve ergenlerde sanıldığından daha yaygındır. Amerika ve İngiltere'de 10 binden fazla aileyle yapılan bir çalışmada:

• 8–11 yaş arasındaki çocukların yaklaşık %2'sinde HBS saptanmış.
• 12–17 yaş arasındaki ergenlerde de oran yaklaşık %2 bulunmuş.
• Belirtilerin haftada en az iki kez görülüp çocuğu belirgin şekilde rahatsız ettiği ağır HBS, çocukların %0,5'inde, ergenlerin %1'inde saptanmış.
• Erişkinlerden farklı olarak kızlarda ve erkeklerde eşit sıklıkta görülmüş.

Bu oranlarla HBS çocuklarda ve ergenlerde epilepsi ve diyabetten daha sık görülüyor.

Çocuklar Nasıl Anlatır?

Çocuklar HBS'yi erişkinler gibi tarif edemez. Kendi kelimeleriyle bacaklarında böcek yürüdüğünü, kaşındığını, karıncalandığını, bacaklarının koşmak istediğini ya da ağrının kemiklerinin derininde olduğunu anlatırlar. Küçük çocuklar ise çoğu zaman yalnızca "bacağım ağrıyor" der.

Anne babaların fark edebileceği belirtiler şunlardır:

• Akşamları ya da yatağa yatınca bacak ağrısından yakınma
• Otururken sürekli kıpırdanma, bacak sallama, ayakları oynatma
• Yatakta sık sık pozisyon değiştirme, yatağı karmakarışık bulma
• Uykuya dalmakta zorlanma ya da gece sık uyanma
• Bacaklarına masaj yapılmasını isteme
• Uzun araba yolculuklarında ya da sinemada yerinde duramama

Okulda ve Uykuda Etkileri

Çocuklarda ve ergenlerde HBS'nin en belirgin etkisi uyku üzerinedir. Yukarıdaki çalışmada HBS'si olan çocukların yaklaşık %70'inde uyku sorunu varken, HBS'si olmayanlarda bu oran %40 civarındaydı. Yetersiz uyku da gün içinde çeşitli sorunlara yol açar:

• Dikkat ve okul başarısı: Uykusuz kalan çocuk derste dikkatini toplamakta zorlanır.
• Duygu durumu: HBS'si olan çocukların yaklaşık yarısı gün içinde ruh hallerinin olumsuz etkilendiğini belirtmiş. Huzursuzluk, sinirlilik ve çabuk ağlama sık görülür.
• Sınıfta kıpırdanma: Uzun süre sırada oturmak yakınmaları tetikler. Çocuğun bacaklarını hareket ettirme çabası öğretmen tarafından yaramazlık ya da dikkatsizlik olarak algılanabilir.

DEHB ile Bağlantı

HBS ile dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) arasında güçlü bir ilişki vardır. İki durum sıklıkla birlikte görülür ve ikisinde de beyindeki demir ve dopamin dengesinin rol oynadığı düşünülmektedir.

Bazı çocuklarda ise DEHB'yi düşündüren dikkat dağınıklığı ve hareketlilik, aslında HBS'nin bozduğu uykunun sonucudur. Bu yüzden DEHB tanısı alan ya da DEHB'den şüphelenilen çocuklarda HBS yakınmalarının ve demir düzeylerinin de sorgulanması önerilir.

Ailede Varsa

HBS'nin ailesel yatkınlığı güçlüdür ve çocuklukta başlayan HBS'de bu yatkınlık daha da belirgindir. Çalışmada HBS'si olan çocukların %70'inden fazlasında anne ya da babadan en az birinde de HBS vardı.

Sizde HBS varsa ve çocuğunuz akşamları bacaklarından yakınıyorsa, bunu "büyüme ağrısı" diye geçiştirmeden hekime danışmanız önerilir.

Ergenlikte Dikkat Edilecekler

Ergenlik, HBS'nin ilk kez belirginleşebildiği ya da kötüleşebildiği bir dönemdir. Bu dönemde HBS'yi tetikleyebilecek bazı özel durumlar vardır.

• Demir ihtiyacının artması: Hızlı büyüme döneminde demir ihtiyacı artar. Kız çocuklarında âdet kanamaları da demir kaybına yol açar. Yoğun spor yapan ya da et tüketmeyen gençlerde de demir depoları kolayca boşalabilir.
• Kafein ve enerji içecekleri: Ergenler arasında yaygın olan enerji içecekleri, kahve ve kola HBS yakınmalarını artırabilir.
• Geç yatma ve uykusuzluk: Ekran başında geçen gece saatleri ve düzensiz uyku HBS'yi kötüleştirir.
• Bazı ilaçlar: Kaygı ve depresyon için kullanılan bazı antidepresanlar, alerji ilaçları ve antipsikotikler HBS'yi başlatabilir ya da artırabilir.

Bu tetikleyicileri HBS'yi tetikleyen ilaçlar ve alışkanlıklar yazısında ayrıntılı anlattım.

Tanı Nasıl Konur?

Çocuklarda ve ergenlerde de HBS'nin tanısı, erişkinlerde olduğu gibi, belirtilere dayanır. Çocuğun yakınmalarını kendi kelimeleriyle anlatması tanıda en önemli ipucudur.

Çocuk belirtilerini tam olarak anlatamıyorsa, şu durumlar tanıyı destekler:

• Uyku bozukluğu
• Anne ya da babada HBS olması
• Uyku testinde uykuda periyodik bacak hareketlerinin saptanması

Tanı için uyku testi her zaman gerekmez, ama belirtileri tarif etmekte zorlanan çocuklarda yardımcı olabilir.

Tahlillerde en önemli değer ferritindir. Çocuklarda HBS için ferritinin 50 ng/mL'nin altında olması, demir tedavisi gerektiren bir eksiklik olarak kabul edilir. Bunun yanında tam kan sayımı ve diğer demir değerleri de değerlendirilir.

Tedavide İlk Adım: Demir

Çocuklarda ve ergenlerde HBS tedavisinin temeli, demir depolarının doldurulması ve tetikleyicilerin azaltılmasıdır.

• Demir: Ferritin 50 ng/mL'nin altındaysa ağızdan demir tedavisi önerilir. Demir tedavisinin dozu çocuğun yaşına ve kilosuna göre hekim tarafından belirlenmelidir. Demirin fazlası çocuklar için zararlı olabileceğinden, takviye hekim önerisi olmadan verilmemelidir.
• İlaç tedavisi: Erişkinlerde kullanılan ilaçların çoğu çocuklarda yeterince çalışılmamıştır. Demir tedavisine rağmen yakınmaları süren çocuklarda tedavi bir çocuk nöroloğu tarafından planlanmalıdır.

Evde Yapılabilecekler

İlaç dışı yöntemler hem çocuklarda hem ergenlerde yakınmaları hafifletmeye yardımcı olabilir:

• Her gün aynı saatte yatıp kalkmak ve yeterli uyumak
• Gün içinde hareketli olmak, ama yatmadan hemen önce yorucu egzersizden kaçınmak
• Akşam bacak germe hareketleri, ılık banyo ve bacak masajı
• Kafeinli içecekleri, özellikle enerji içeceklerini azaltmak
• Yatak odasında ekran kullanımını sınırlamak

Okulla İş Birliği

HBS'si olan çocuğun okulda rahat etmesi için öğretmenle konuşmak çok işe yarar. Çocuğun ara ara ayağa kalkıp yürümesine izin verilmesi ya da sınıf içinde küçük görevler verilmesi, hem yakınmaları hafifletir hem de çocuğun "yaramaz" olarak etiketlenmesini önler.

Sıkça Sorulan Sorular

• Çocuğumun bacak ağrısı büyüme ağrısı mı, HBS mi? Büyüme ağrısı genellikle her iki bacakta, kaslarda hissedilen bir ağrıdır ve hareket etmekle geçmez. HBS'de ise bacakları hareket ettirme isteği vardır, yakınmalar hareketle rahatlar ve dinlenirken başlar. HBS'si olan çocukların çoğunda daha önce büyüme ağrısı tanısı konduğu bilinmektedir. Emin değilseniz hekiminize danışın.
• HBS DEHB'ye neden olur mu? HBS uykuyu bozarak dikkat dağınıklığına ve hareketliliğe yol açabilir. Bu yakınmalar DEHB ile karışabilir. İki hastalık birlikte de görülebilir. Bu yüzden DEHB şüphesi olan çocuklarda HBS'nin de araştırılması önerilir.
• Çocuğuma kendim demir takviyesi verebilir miyim? Hayır. Demirin fazlası çocuklar için zararlı olabilir. Önce ferritin düzeyine bakılmalı, demir tedavisi gerekiyorsa doz hekim tarafından belirlenmelidir.
• Çocuklukta başlayan HBS geçer mi? Bazı çocuklarda yakınmalar zamanla hafifler ya da geçer. Ailesel yatkınlığı olan çocuklarda ise HBS ileriki yıllarda devam edebilir. Demir depolarının dolu tutulması ve tetikleyicilerden uzak durulması yakınmaların kontrol altında kalmasına yardımcı olur.

Referanslar

1. Picchietti D, Allen RP, Walters AS, Davidson JE, Myers A, Ferini-Strambi L. Restless legs syndrome: prevalence and impact in children and adolescents—the Peds REST study. Pediatrics. 2007;120(2):253–266. doi:10.1542/peds.2006-2767
2. DelRosso LM, Mogavero MP, Baroni A, Bruni O, Ferri R. Restless legs syndrome in children and adolescents. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am. 2021;30(1):143–157. doi:10.1016/j.chc.2020.08.010
3. Winkelman JW, Berkowski JA, DelRosso LM, et al. Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2025;21(1):137–152. doi:10.5664/jcsm.11390
4. Mogavero MP, Lanza G, Tondo P, Bruni O, Ferri R. The evolving treatment landscape of restless legs syndrome. Ther Adv Neurol Disord. 2026;19:17562864261469017. doi:10.1177/17562864261469017
5. Restless Legs Syndrome Foundation. Children and RLS. https://www.rls.org/children-and-rls