HBS ile İlişkili Diğer Hastalıklar: Böbrek, Diyabet, Bağırsak ve Otoimmün Hastalıklar

Huzursuz bacaklar sendromu yalnızca nörolojik hastalıklarda değil, böbrek hastalığından şeker hastalığına, bağırsak hastalıklarından romatizmal hastalıklara kadar pek çok durumda daha sık görülür. Bu hastalıkların çoğunda ortak nokta demir eksikliği ve vücuttaki enflamasyondur. Bu yazıda HBS'nin hangi hastalıklarla birlikte görüldüğünü, neden bu kadar sık birlikte olduğunu ve tedavide nelere dikkat edildiğini anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Yazıda geçen ilaç ve takviyelere hekiminize danışmadan başlamayın, kullandığınız ilaçları da kendi başınıza bırakmayın.

Bacaklardan Gelen İpucu

Huzursuz bacaklar sendromu (HBS) bazı kişilerde tek başına ortaya çıkar, bazılarında ise başka bir hastalığın eşliğinde gelişir. Bu ikinci durumda bacaklardaki huzursuzluk, alttaki hastalığın ya da onun yol açtığı demir eksikliğinin bir ipucu olabilir.

Bu hastalıkların çoğunda HBS'ye katkıda bulunan nedenler benzerdir:

• Demir eksikliği: Kan kaybı, emilim bozukluğu ya da enflamasyon nedeniyle demir depoları azalır.
• Enflamasyon: Vücuttaki enflamasyon, demirin bağırsaktan emilmesini ve beyne taşınmasını engelleyen hepsidin adı hormonu artırır. Bu yüzden ferritin normal görünse bile beyne yeterli demir ulaşmayabilir.
• Sinir hasarı: Şeker hastalığı ya da böbrek yetmezliği gibi durumlarda gelişen nöropati HBS yakınmalarını artırabilir.
• Kullanılan ilaçlar: Bu hastalıklarda kullanılan bazı ilaçlar HBS'yi tetikleyebilir.

Nöropati, MS, Parkinson hastalığı ve migren gibi nörolojik hastalıklarla ilişkiyi HBS ile ilişkili nörolojik hastalıklar yazısında ayrıca anlattım.

Böbrek Hastalığı

HBS'nin en sık görüldüğü durumlardan biri ileri evre böbrek hastalığıdır. Diyaliz hastalarının yaklaşık %15–30'unda HBS görülür; bu oran genel toplumun 2–3 katıdır. Diyalize girenlerde HBS yakınmaları diyaliz sırasında uzun süre hareketsiz oturmayı da zorlaştırabilir. İyi haber şu ki böbrek naklinden sonra HBS sıklığı genel toplum düzeyine iner.

Böbrek Hastalarında Tedavi

Böbrek hastalarında HBS tedavisi bazı açılardan farklıdır. Güncel Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi kılavuzu diyaliz hastaları için ayrı öneriler yapmaktadır:

• Damardan demir: Ferritin ve transferrin satürasyonu düşükse damardan demir önerilir. Ancak ferritin zaten çok yüksekse ya da aktif bir enfeksiyon varsa damardan demir verilmez.
• C vitamini: Diyaliz hastalarında HBS yakınmalarını azaltabilir. E vitamini de bu hastalarda denenmiştir.
• İlaçlar: Bazı HBS ilaçları böbreklerden atıldığı için dozlarının ayarlanması gerekir. Bu karar mutlaka hekim tarafından verilir.
• İlaç dışı yöntemler: Diyaliz hastalarında aerobik egzersiz ve lavanta yağıyla yapılan masajın yakınmaları azalttığı gösterilmiştir.

Böbrek hastalığı olanların C vitamini, magnezyum ve diğer takviyeleri de hekim kontrolünde kullanması gerekir. Demir tedavisini HBS'de demir tedavisi yazısında ayrıntılı anlattım.

Şeker Hastalığı

Tip 2 diyabeti olanlarda HBS'nin %18 ile %45 arasında görüldüğü bildirilmiştir. Şeker hastalığında HBS'nin en önemli sorunu, şeker nöropatisiyle karışabilmesidir. Nöropatide yanma, karıncalanma ve uyuşma ön plandadır ve hareketle geçmez. HBS'de ise bacakları hareket ettirme isteği vardır ve yakınmalar hareketle rahatlar. İki durum aynı kişide birlikte de olabilir.

Şeker hastalığında HBS tedavisi adım adım planlanır: önce kan şekerinin iyi kontrol edilmesi, ardından HBS'yi kötüleştirebilecek ilaçların gözden geçirilmesi ve ferritin düşükse demir tedavisi gelir. Gerekirse hem HBS'de hem nöropati ağrısında işe yarayan ilaçlar seçilir. Nöropati ile HBS'nin farkını HBS ile ilişkili nörolojik hastalıklar yazısında ayrıntılı anlattım.

Bağırsak ve Karaciğer Hastalıkları

Bağırsak, demirin emildiği yerdir. Bu yüzden bağırsağı etkileyen hastalıklar demir eksikliğine ve dolayısıyla HBS'ye zemin hazırlayabilir. Bağırsaktaki enflamasyon da hepsidini artırarak demirin emilmesini zorlaştırır.

Huzursuz Bağırsak Sendromu

HBS ile huzursuz bağırsak sendromu sıkça birlikte görülür. Sakarya'da yapılan bir çalışmada HBS'si olanların %47'sinde huzursuz bağırsak sendromu bulunmuştur; bu oran HBS'si olmayanlarda %12,5'tır. HBS'si olanlarda terleme, çarpıntı ve sindirim yakınmaları gibi otonom sinir sistemi yakınmaları da daha sıktır.

Bu birlikteliğin nedenlerinden biri ince bağırsakta bakterilerin aşırı çoğalması olabilir. Küçük bir çalışmada hem huzursuz bağırsak sendromu hem de bu bakteri çoğalması olan HBS hastalarının çoğunda, bağırsaktaki bakteri çoğalması tedavi edilince HBS yakınmaları belirgin şekilde düzelmiştir. Bu umut verici bir bulgu, ama daha büyük çalışmalarla doğrulanması gerekiyor. Bazı kişilerde akşamları artan karın yakınmaları HBS'nin kendisinin bir varyantı da olabilir; bunu HBS varyantları yazısında anlattım.

İnflamatuar Bağırsak Hastalığı

Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi inflamatuar bağırsak hastalıklarında HBS yaklaşık iki kat daha sık görülür. Bir çalışmada bu hastalarda HBS %21,5, kontrollerde %9,7 bulunmuştur. Bu hastalıklarda hem kan kaybı hem enflamasyon demir eksikliğine yol açar. İnflamatuar bağırsak hastalığında damardan demirin ağızdan demire göre daha etkili olduğu ve daha iyi tolere edildiği gösterilmiştir.

Çölyak Hastalığı

Çölyak hastalığı olan erişkinlerin yaklaşık üçte birinde HBS bulunmuştur; bu oran çölyakı olmayanlarda %4'tür. Çölyak, bağırsakta demir emilimini bozarak ağır demir eksikliğine yol açabilir. Ferritini çok düşük olan bazı HBS hastalarında çölyak hastalığı saptanmış ve glutensiz diyetle HBS yakınmaları düzelmiştir.

Bu yüzden demir tedavisine rağmen ferritin yükselmiyorsa ya da açıklanamayan bir demir eksikliği varsa çölyak taraması yapılması önerilir. Çölyağı olan kişilerde de HBS yakınmaları sorgulanmalıdır.

Karaciğer Hastalığı

Karaciğer sirozu olanlarda da HBS sıktır. Hindistan'da 157 siroz hastasının incelendiği bir çalışmada hastaların %26'sında HBS bulunmuştur. HBS, alkole bağlı sirozda ve ileri evre karaciğer hastalığında daha sık görülmüştür.

Otoimmün ve Romatizmal Hastalıklar

Bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokularına saldırdığı otoimmün hastalıklarda HBS daha sık görülür. Bu hastalıklardaki süregen enflamasyon ve sık görülen demir eksikliği HBS'ye katkıda bulunan nedenlerden biri olabilir.

Romatoid Artrit

Romatoid artritli hastaların yaklaşık %30'unda HBS görülebilir. Türkiye'de 72 romatoid artrit hastasıyla yapılan bir çalışmada HBS hastaların %29'unda, kontrollerde ise %14'ünde bulunmuştur. Hastaların %44'ünde demir eksikliği vardı ve demir eksikliği olanların yarısında HBS görülüyordu. HBS bu hastalarda uyku kalitesini, yorgunluğu, ruh halini ve sosyal yaşamı olumsuz etkiliyordu.

Romatoid artritli hastaların çoğu bacak huzursuzluğunu eklem ağrısından ayırt edebilmektedir. Bacaklarınızdaki huzursuzluk akşamları artıyor ve hareketle geçiyorsa, bu eklem ağrısından farklı bir şey olabilir. Romatoid artritte HBS varsa ve ferritin düşükse, önce demir tedavisi önerilir.

Sedef Hastalığı ve Ankilozan Spondilit

Sedef hastalığı (psoriasis) olanlarda HBS yaklaşık üç kat daha sık görülür. Bir çalışmada sedef hastalarında HBS %18,6, kontrollerde %5,7 bulunmuş ve sedef hastalığı ağırlaştıkça HBS daha sık görülmüştür. Bel ve sırt eklemlerini tutan ankilozan spondilitte de HBS hastaların %36'sında, kontrollerde ise %14'ünde saptanmış; HBS bu hastalarda uyku ve yaşam kalitesini bozmuştur.

Diğer Romatizmal Hastalıklar

Sjögren sendromu, lupus, skleroderma ve Behçet hastalığı gibi diğer romatizmal hastalıklarda da HBS daha sık görülmektedir.

Haşimoto Hastalığı

Tiroid bezinin otoimmün hastalığı olan Haşimoto hastalığında ve tiroidi hafif yavaş çalışanlarda HBS daha sık görülebilir. Türkiye'de yapılan bir çalışmada bu fark, tiroidi tedavi edilen Haşimoto hastalarında görülmemiştir. Bu nedenle HBS değerlendirmesinde tiroid testlerine de bakılabilir.

Depresyon ve Kaygı

HBS ile depresyon arasında güçlü bir bağ vardır. Orta ve ağır HBS'si olanlarda depresyon yaklaşık üç kat daha sıktır. Bu ilişkinin önemli bir kısmını bozuk uyku açıklamaktadır. HBS'si olan kişilerde depresyon belirtileri en çok uykusuzluk ve enerji kaybı alanlarında ortaya çıkar; bu her zaman tam bir depresyon tablosu anlamına gelmez. HBS'nin tedavi edilmesi uykuyu düzelterek ruh haline de olumlu yansıyabilir.

Ters yönde de dikkat gerekir. Psikiyatri servisinde yatan hastaların incelendiği bir çalışmada hastaların %16'sında HBS bulunmuş ve bunların üçte ikisinden fazlası ilk kez tanı almıştır. Depresyon ve kaygı tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar HBS'yi tetikleyebilir ya da artırabilir. Bu ilaçları HBS'yi tetikleyen ilaçlar ve alışkanlıklar yazısında anlattım. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; yakınmalarınızı hekiminizle konuşun.

Diğer Durumlar

HBS aşağıdaki durumlarda da daha sık görülebilir:

• KOAH: Kronik obstrüktif akciğer hastalığı olanların yaklaşık %31'inde HBS bulunmuş; HBS bu hastalarda uyku, yorgunluk ve ruh haliyle ilişkili bulunmuştur.
• Bel fıtığı ve dar kanal: Omurga hastalığı nedeniyle başvuran yaşlıların yaklaşık %12'sinde HBS saptanmıştır. HBS bu hastalarda omurga hastalığının yakınması sanılabilir ve ameliyattan sonra da süren bacak yakınmalarına yol açabilir.
• COVID-19: COVID-19'dan sonra HBS'nin başladığı ya da alevlendiği bildirilmiştir. Uzun COVID yaşayan kadınlarla yapılan bir çalışmada HBS sıklığı COVID sonrasında artmıştır. Bu durumda önce demir eksikliği gibi diğer nedenlere bakılmalıdır.
• Kas kaybı (sarkopeni): İstanbul'da 60 yaş üstündeki kişilerle yapılan bir çalışmada HBS'si olanlarda kas kaybı daha sık, kas gücü ve yürüme hızı daha düşük bulunmuştur. Hangisinin hangisine yol açtığı henüz bilinmiyor.

Ne Yapmalı?

Bu hastalıklardan biriniz varsa ve akşamları bacaklarınızda huzursuzluk oluyorsa, bunu hekiminize söyleyin. HBS'nin tanınması hem uykunuzu hem de hastalığınızla başa çıkma gücünüzü olumlu etkileyebilir.

Değerlendirmede genellikle şunlara bakılır:

• Ferritin ve transferrin satürasyonu başta olmak üzere demir değerleri
• Böbrek fonksiyonları, kan şekeri ve tiroid testleri
• Gerektiğinde çölyak taraması
• Kullandığınız ilaçların HBS'yi artırıp artırmadığı

Tedavide hem alttaki hastalık hem de HBS birlikte ele alınır. Alttaki hastalığın iyi kontrol edilmesi ve demir eksikliğinin giderilmesi çoğu zaman HBS yakınmalarını da hafifletir. Gerekirse güncel kılavuzlarda önerilen ilaçlar kullanılır; bunları HBS'de ilaç tedavisi ve ogmentasyon yazısında anlattım.

Sıkça Sorulan Sorular

• Diyalize giriyorum, geceleri bacaklarım huzursuz oluyor. Bu HBS olabilir mi? Olabilir. Diyaliz hastalarının yaklaşık %15–30'unda HBS görülür. Bunu nefroloji hekiminize ve nöroloğunuza söyleyin; demir değerleriniz ve kullandığınız ilaçlar gözden geçirilmelidir.
• Çölyak hastalığı HBS'ye yol açar mı? Çölyak demir emilimini bozarak HBS'ye zemin hazırlayabilir. Çölyağı olan erişkinlerin yaklaşık üçte birinde HBS bulunmuştur. Demir tedavisine rağmen ferritininiz yükselmiyorsa çölyak taraması yapılması önerilir.
• Romatoid artritim var. Bacaklarımdaki rahatsızlık eklemden mi, HBS'den mi? Yakınmalarınız dinlenirken başlıyor, akşamları artıyor ve hareketle rahatlıyorsa HBS akla gelir. Romatoid artritli hastaların çoğu bu iki yakınmayı birbirinden ayırt edebilmektedir.
• Depresyon ilacım huzursuz bacakları artırabilir mi? Bazı antidepresanlar HBS'yi tetikleyebilir. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; yakınmalarınızı hekiminizle konuşun.

Referanslar

1. Winkelman JW, Berkowski JA, DelRosso LM, et al. Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2025;21(1):137–152. doi:10.5664/jcsm.11390
2. Avramov M, et al. Int J Mol Sci. 2026.
3. Safarpour Y, Vaziri ND, Jabbari B. Restless legs syndrome in chronic kidney disease – a systematic review. Tremor Other Hyperkinet Mov (N Y). 2023;13:10. doi:10.5334/tohm.752
4. Gigli GL, Adorati M, Dolso P, et al. Restless legs syndrome in end-stage renal disease. Sleep Med. 2004;5(3):309–315. doi:10.1016/j.sleep.2004.01.014
5. Del Vecchio L, Longhi S, Locatelli F. Safety concerns about intravenous iron therapy in patients with chronic kidney disease. Clin Kidney J. 2016;9(2):260–267. doi:10.1093/ckj/sfv142
6. Garg A, Chilakamarri P, Koo BB. Diagnostic and treatment considerations in restless legs syndrome complicated by diabetic neuropathy. Curr Diab Rep. 2021;21(12):66. doi:10.1007/s11892-021-01431-2
7. Acar BA, Acar MAG, Acar T, et al. Patients with primary restless legs syndrome have higher prevalence of autonomic dysfunction and irritable bowel syndrome. Singapore Med J. 2018;59(10):539–544. doi:10.11622/smedj.2018010
8. Chenini S, et al. Sleep Med. 2021;80:30–38.
9. Weinstock LB, Fern SE, Duntley SP. Restless legs syndrome in patients with irritable bowel syndrome: response to small intestinal bacterial overgrowth therapy. Dig Dis Sci. 2008;53(5):1252–1256. doi:10.1007/s10620-007-0021-8
10. AlHarbi OR, Bahammam A, Olaish AH. Prevalence, severity and associated factors of restless leg syndrome in inflammatory bowel disease patients. Saudi J Gastroenterol. 2021;27(6):348–354.
11. Bonovas S, Fiorino G, Allocca M, et al. Intravenous versus oral iron for the treatment of anemia in inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Medicine (Baltimore). 2016;95(2):e2308. doi:10.1097/MD.0000000000002308
12. Moccia M, Pellecchia MT, Erro R, et al. Restless legs syndrome is a common feature of adult celiac disease. Mov Disord. 2010;25(7):877–881. doi:10.1002/mds.22903
13. Manchanda S, Davies CR, Picchietti D. Celiac disease as a possible cause for low serum ferritin in patients with restless legs syndrome. Sleep Med. 2009;10(7):763–765. doi:10.1016/j.sleep.2008.07.013
14. Rajender A, et al. Restless leg syndrome a common undiagnosed comorbidity of clinical significance in cirrhosis. Gastroenterol Hepatol Bed Bench. 2019;12(1):13–16.
15. Demir S, Kucuk A, Altas M, Cure E. Restless leg syndrome and sleep disorders in patients with rheumatoid arthritis and its relation with anemia parameters. Acta Medica (Hradec Kralove). 2021;64(3):137–144. doi:10.14712/18059694.2021.24
16. Gjevre JA, Taylor Gjevre RM. Restless legs syndrome as a comorbidity in rheumatoid arthritis. Autoimmune Dis. 2013;2013:352782. doi:10.1155/2013/352782
17. Solak B, et al. Restless legs syndrome in patients with psoriasis: association with inflammation and sleep quality. Int J Dermatol. 2023.
18. Demirci S, Demirci K, Doğru A, et al. Restless legs syndrome is associated with poor sleep quality and quality of life in patients with ankylosing spondylitis: a questionnaire-based study. Acta Neurol Belg. 2016;116(3). doi:10.1007/s13760-015-0564-3
19. Yilmaz S, et al. J Int Med Res. 2017.
20. Sönmez, Demirci. Acta Neurol Belg. 2026.
21. Suwała S, et al. Is restless legs syndrome de facto thyroid disease? Biomedicines. 2022.
22. Geng C, et al. Association between thyroid function and disease severity in restless legs syndrome. Front Neurol. 2022.
23. Koo BB, Blackwell T, Lee HB, et al. Restless legs syndrome and depression: effect mediation by disturbed sleep and periodic limb movements. Am J Geriatr Psychiatry. 2016;24(11):1105–1116. doi:10.1016/j.jagp.2016.04.003
24. Hornyak M, Kopasz M, Berger M, Riemann D, Voderholzer U. Impact of sleep-related complaints on depressive symptoms in patients with restless legs syndrome. J Clin Psychiatry. 2005;66(9):1139–1145. doi:10.4088/jcp.v66n0909
25. Weber FC, et al. Front Psychiatry. 2022.
26. Cavalcante AG, de Bruin PF, de Bruin VM, et al. Restless legs syndrome, sleep impairment, and fatigue in chronic obstructive pulmonary disease. Sleep Med. 2012;13(7):842–847. doi:10.1016/j.sleep.2012.03.017
27. Terai H, Toyoda H, Hoshino M, et al. Prevalence of restless legs syndrome and its symptoms among patients with spinal disorders. J Clin Med. 2021;10(21):5001. doi:10.3390/jcm10215001
28. Weinstock LB, Brook JB, Walters AS, et al. Restless legs syndrome is associated with long-COVID in women. J Clin Sleep Med. 2022;18(5):1413–1418. doi:10.5664/jcsm.9898