“Son zamanlarda çok unutkanım, acaba Alzheimer hastalığı mı başlıyor?” Nöroloji muayenesinde en sık duyduğum sorulardan biri bu. Çoğu zaman yanıt rahatlatıcıdır: Unutkanlığın en sık nedenleri stres, dikkat dağınıklığı, uykusuzluk ve depresyondur ve bunlar düzeltilebilir. Ama bazı belirtiler daha dikkatli değerlendirilmeyi gerektirir. Bu yazıda stresin hafızayı nasıl etkilediğini, unutkanlığın diğer nedenlerini ve hangi durumlarda bir hekime başvurmak gerektiğini anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Aniden başlayan unutkanlık, konuşma bozukluğu, vücudun bir yarısında güçsüzlük ya da bilinç bulanıklığında vakit kaybetmeden 112'yi arayınız.
Stres ve Hafıza
Stres altındayken unutkanlık çok yaygındır ve çoğu zaman geçicidir. Bunun nedeni, stresin hafızanın farklı aşamalarını farklı şekillerde etkilemesidir. Stresin beyne genel etkilerini Stresin İkili Etkisi yazımda anlattım.
Unutmak mı, Dikkat Etmemek mi?
Bir bilginin hatırlanabilmesi için önce kaydedilmesi gerekir; kayıt için de dikkat gerekir. Stresli bir zihin aynı anda birçok şeyi düşünür. Anahtarı koyarken, ilacı içerken ya da birinin adını duyarken aklımız başka yerdeyse, o bilgi hiç kaydedilmez. Sonra “unuttum” deriz; oysa aslında hiç öğrenmemişizdir. Stresle ilişkili unutkanlığın büyük kısmı, hafızadan çok dikkatle ilgilidir. Sürekli bölünen dikkatin modern yaşamdaki kaynaklarını Modern Stres yazımda anlattım.
Kısa Süreli Stres
Kısa süreli stres hafızayı her zaman bozmaz. Duygusal olarak önemli olayları daha iyi hatırlamamızı bile sağlayabilir; çünkü stres hormonları beynin bu anıları güçlendirmesine yardımcı olur. Ama aynı hormonlar, bildiğimiz bir bilgiyi o an geri çağırmayı zorlaştırır. Sınavda çok iyi bildiğiniz bir cevabın aklınıza gelmemesi, sonra sınav biter bitmez hatırlanması bu yüzdendir.
Uzun Süreli Stres
Stres aylarca, yıllarca sürdüğünde hafıza merkezi olan hipokampus etkilenir. Uzun süreli yüksek kortizol, bu bölgedeki sinir bağlantılarını zayıflatır ve yeni sinir hücresi yapımını azaltır. İleri yaştaki kişileri yıllarca izleyen çalışmalarda, stres düzeyi yüksek olanlarda düşünme ve hafıza becerilerinin daha hızlı gerilediği görülmüştür. Stresin bunama riskini artıran etkenlerden biri olabileceğini gösteren çalışmalar da vardır. Duyguları bastırmanın bu etkiyi nasıl artırdığını ve stresle sağlıklı baş etmenin yollarını Stresle Başa Çıkmak yazımda anlattım.
Unutkanlığın Diğer Nedenleri
Unutkanlığın pek çok nedeni vardır ve bunların büyük çoğunluğu tedavi edilebilir. Stresle birlikte en sık karşılaştığım nedenler şunlardır.
Depresyon
Depresyon dikkat, odaklanma ve hafızayı belirgin şekilde etkiler. Depresyonda bilgiyi işleme hızı yavaşlar, kişi kendini “boş” ve dağınık hisseder. Depresyona bağlı unutkanlık bazen bunamayla karışabilir; ama depresyon tedavi edildikçe hafıza da düzelir. Depresyonun diğer belirtilerini ve tedavi seçeneklerini Majör Depresyon yazımda anlattım.
Kaygı ve Tükenmişlik
Sürekli tetikte olan bir zihin, dikkatini tehdit gibi algıladığı düşüncelere ayırır; günlük bilgilere yer kalmaz. Kaygının bedensel ve zihinsel belirtilerini Anksiyete Nedir?, uzun süreli iş ve bakım yükünün yol açtığı tükenme tablosunu Tükenmişlik Sendromu Nedir? yazımda anlattım.
Uyku
Gün içinde öğrendiklerimiz, uykuda kalıcı hafızaya aktarılır. Yetersiz ya da bölünmüş uyku bu aktarımı bozar. Uykuda nefesin tekrar tekrar durduğu uyku apnesi, özellikle orta ve ileri yaşta unutkanlığın sık atlanan nedenlerinden biridir.
Beyin Sisi
Zihinsel bulanıklık, odaklanma güçlüğü ve kelime bulmakta zorlanma şeklinde kendini gösteren beyin sisi; enfeksiyonlar, uzun COVID, hormon değişiklikleri, besin hassasiyetleri ve kronik yorgunlukla ilişkili olabilir. Nedenlerini Beyin Sisi yazımda anlattım.
Eksiklikler ve Hormonlar
- B12 vitamini eksikliği: Unutkanlık, dikkat güçlüğü ve ruh hali değişikliklerine yol açabilir. Erken fark edildiğinde düzelir. A’dan Z’ye B12 Vitamini yazımda ayrıntılı anlattım.
- Demir eksikliği: Dikkat ve odaklanmayı etkiler.
- D vitamini eksikliği: Düşük düzeyleri düşünme becerilerinde gerilemeyle ilişkilendirilmiştir.
- Tiroit bozuklukları: Tiroidin yetersiz çalışması düşüncede yavaşlama ve unutkanlığa yol açabilir. Bunu Tiroidiniz Beyninizi ve Sinirlerinizi Nasıl Yönetiyor? yazımda anlattım.
- Menopoz: Menopoza geçiş döneminde pek çok kadın unutkanlık ve kelime bulma güçlüğü yaşar. Bu durum çoğunlukla geçicidir.
İlaçlar ve Alkol
Bazı ilaçlar hafızayı etkileyebilir. Uyku ve sakinleştirici ilaçlar, bazı alerji ilaçları, aşırı aktif mesane ilaçları ve bazı ağrı kesiciler bunların başında gelir. Bu ilaçları kendi kendinize bırakmayın; ama hafıza sorununuz varsa kullandığınız tüm ilaçları hekiminizle gözden geçirin. Düzenli ve fazla alkol tüketimi de hem doğrudan beyni hem de B vitaminleri üzerinden hafızayı etkiler.
Ne Zaman Endişelenmeli?
Unutkanlığın büyük çoğunluğu zararsızdır. Ama bazı belirtiler, altta yatan bir hafıza hastalığının erken işareti olabilir. Aradaki farkı bilmek hem gereksiz kaygıyı önler hem de gerektiğinde erken tanıyı sağlar.
Olağan Unutkanlık
Aşağıdakiler çoğunlukla stres, yorgunluk ya da dikkat dağınıklığıyla ilişkilidir:
- Bir ismi o an hatırlayamamak, ama sonradan hatırlamak
- Anahtarı ya da gözlüğü nereye koyduğunu unutmak, ama izini sürüp bulabilmek
- Bir odaya neden girdiğini unutmak
- Unutkanlığın stresli dönemlerde artıp tatilde ya da dinlenince azalması
- Unutkanlığın farkında olup bundan kaygılanmak
Uyarı İşaretleri
Şu durumlarda bir nöroloğa başvurmanız önerilir:
- Aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar tekrar sormak
- Yakın zamanda olan olayları, hatırlatıldığında bile hatırlayamamak
- Bilinen yollarda kaybolmak
- Faturalar, ilaçlar ya da para işleri gibi alışılmış işleri yönetmekte zorlanmak
- Konuşurken kelime bulmakta giderek artan güçlük
- Kişilikte, davranışta ya da ilgi alanlarında belirgin değişiklik
- Unutkanlığı kişinin kendisinden çok çevresindekilerin fark etmesi
- Unutkanlığın aylar içinde giderek kötüleşmesi ve günlük yaşamı etkilemesi
Hafıza hastalıklarının erken belirtilerini ve beyni korumanın yollarını Alzheimer Hastalığı yazımda anlattım.
Acil Durumlar
Aniden başlayan unutkanlık ya da bilinç bulanıklığı; konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol ya da bacakta güçsüzlük, şiddetli baş ağrısı, ateş ya da kafa travmasıyla birlikteyse vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Değerlendirme
Unutkanlık için başvurduğunuzda amaç, önce tedavi edilebilir nedenleri bulmaktır. Değerlendirme genellikle şu adımlardan oluşur:
- Ayrıntılı öykü: Unutkanlığın ne zaman başladığı, nasıl seyrettiği, eşlik eden belirtiler, uyku, ruh hali ve kullanılan ilaçlar. Bir yakınınızın da muayenede bulunması çok yardımcı olur.
- Bilişsel testler: Hafıza, dikkat, dil ve düşünme becerilerini ölçen kısa testler.
- Kan tahlilleri: B12 vitamini, folat, D vitamini, ferritin, tiroit hormonları, kan şekeri, böbrek ve karaciğer fonksiyonları.
- Gerektiğinde: Beyin MR’ı, uyku testi, depresyon ve kaygı değerlendirmesi.
Değerlendirme sonunda çoğu kişide stres, uyku, depresyon ya da bir eksiklik gibi düzeltilebilir bir neden bulunur.
Hafızayı Korumak
İyi haber şu: Hafızayı korumak için yapabileceğimiz çok şey var. Bunama vakalarının yaklaşık %45'inin, değiştirilebilir risk etkenleriyle ilişkili olduğu tahmin ediliyor. Hafızayı korumanın başlıca yolları şunlardır:
- Uyku: Her gece 7–8 saat düzenli uyku, hafızanın kalıcı hale gelmesini sağlar.
- Egzersiz: Düzenli yürüyüş, ileri yaştaki kişilerde bile hafıza merkezi olan hipokampusun hacmini artırabilir.
- Tek işe odaklanmak: Önemli bir bilgiyi kaydederken bir an durup dikkatinizi ona vermek, unutkanlığın önemli bir kısmını önler. Not almak ve takvim kullanmak zihne yer açar.
- Stresi yönetmek: Duyguları bastırmak yerine ifade etmek, doğada zaman geçirmek ve yavaş nefes stresin hafıza üzerindeki etkisini azaltır.
- Sosyal bağlar ve öğrenme: Arkadaşlarla zaman geçirmek ve yeni şeyler öğrenmek beynin rezervini güçlendirir.
- Eksiklikleri düzeltmek: B12 vitamini, D vitamini ve demir gibi eksikliklerin giderilmesi.
Beyni korumanın günlük yollarını Alzheimer Hastalığından Korunmak: Beyninizi Koruyan 7 Alışkanlık, beynin yenilenme kapasitesini destekleme yollarını ise Nöroplastisiteyi Destekleyin yazımda anlattım.
Unutkanlık Bir Mesajdır
Unutkanlık çoğu zaman beynimizin “fazla yüklendim” deme biçimidir. Stres azaldığında, uyku düzene girdiğinde ve eksiklikler giderildiğinde hafıza da toparlanır. Bu yüzden unutkanlığı ne görmezden gelmek ne de hemen en kötüsünü düşünmek doğrudur. Doğru değerlendirme, hem gereksiz kaygıdan kurtarır hem de gerektiğinde erken önlem almayı sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Stres ve unutkanlık hakkında en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Stresin Yol Açtığı Unutkanlık Geçer mi?
Evet, çoğu zaman geçer. Stres azaldığında, uyku düzene girdiğinde ve dikkat toparlandığında hafıza da düzelir. Uzun süren stresin hipokampustaki etkilerinin de stres yönetimi, egzersiz ve iyi uykuyla büyük ölçüde geri döndüğü gösterilmiştir.
• Unuttuğumun Farkındaysam Bu İyi Bir İşaret mi?
Çoğu zaman evet. Unutkanlığının farkında olan ve bundan kaygılanan kişilerde neden genellikle stres, kaygı ya da dikkat dağınıklığıdır. Hafıza hastalıklarında ise unutkanlığı çoğu zaman önce yakınlar fark eder. Ancak bu kesin bir kural değildir. Özellikle 60 yaşından sonra başlayan ve giderek artan unutkanlık, kişi farkında olsa bile değerlendirilmelidir.
• Genç Yaşta Unutkanlık Normal mi?
Gençlerde unutkanlığın en sık nedenleri stres, uykusuzluk, kaygı, depresyon, yoğun ekran kullanımı ve dikkat eksikliğidir. Bu nedenler tedavi edilebilir. Genç yaşta hafıza hastalığı nadirdir; ama unutkanlık günlük yaşamı belirgin şekilde etkiliyorsa ya da başka nörolojik belirtiler eşlik ediyorsa değerlendirilmelidir.
Referanslar
- Aggarwal, Neelum T., Robert S. Wilson, Todd L. Beck, ve ark. 2014. “Perceived Stress and Change in Cognitive Function among Adults 65 Years and Older.” Psychosomatic Medicine 76 (1): 80–85.
- de Quervain, Dominique J.-F., Benno Roozendaal, ve James L. McGaugh. 1998. “Stress and Glucocorticoids Impair Retrieval of Long-Term Spatial Memory.” Nature 394 (6695): 787–790.
- Erickson, Kirk I., Michelle W. Voss, Ruchika Shaurya Prakash, ve ark. 2011. “Exercise Training Increases Size of Hippocampus and Improves Memory.” Proceedings of the National Academy of Sciences 108 (7): 3017–3022.
- Franks, Katherine H., Lisa Bransby, Michael M. Saling, ve Matthew P. Pase. 2021. “Association of Stress with Risk of Dementia and Mild Cognitive Impairment: A Systematic Review and Meta-Analysis.” Journal of Alzheimer’s Disease 82 (4): 1573–1590.
- Gray, Shelly L., Melissa L. Anderson, Sascha Dublin, ve ark. 2015. “Cumulative Use of Strong Anticholinergics and Incident Dementia: A Prospective Cohort Study.” JAMA Internal Medicine 175 (3): 401–407.
- Jurgens, Savana, Erica Howard, Dalia Einstein, Sarah Prieto, ve Jasmeet P. Hayes. 2025. “Perceived Stress and Cognitive Decline: The Moderating Role of Emotion Regulation.” Innovation in Aging 9 (10): igaf099.
- Livingston, Gill, Jonathan Huntley, Kathy Y. Liu, ve ark. 2024. “Dementia Prevention, Intervention, and Care: 2024 Report of the Lancet Standing Commission.” Lancet 404 (10452): 572–628.
- Lupien, Sonia J., Bruce S. McEwen, Megan R. Gunnar, ve Christine Heim. 2009. “Effects of Stress throughout the Lifespan on the Brain, Behaviour and Cognition.” Nature Reviews Neuroscience 10 (6): 434–445.
- Rasch, Björn, ve Jan Born. 2013. “About Sleep’s Role in Memory.” Physiological Reviews 93 (2): 681–766.
- Rock, Phillip L., Jonathan P. Roiser, Wim J. Riedel, ve Alan D. Blackwell. 2014. “Cognitive Impairment in Depression: A Systematic Review and Meta-Analysis.” Psychological Medicine 44 (10): 2029–2040.
- Shields, Grant S., Matthew A. Sazma, Andrew M. McCullough, ve Andrew P. Yonelinas. 2017. “The Effects of Acute Stress on Episodic Memory: A Meta-Analysis and Integrative Review.” Psychological Bulletin 143 (6): 636–675.
