Her Unutkanlık Alzheimer Hastalığı Değildir: Demansın Diğer Türleri

Demans, yani bunama, tek bir hastalığın adı değildir. Alzheimer hastalığı en sık neden olsa da, bunamaya yol açan başka hastalıklar da vardır ve her birinin belirtileri, seyri ve tedavisi farklıdır. Hatta bazı unutkanlık tabloları tamamen tedavi edilebilir. Bu yazıda demansın başlıca türlerini ve onları birbirinden ayıran ipuçlarını bulacaksınız. 

Demans tek bir hastalık değil, farklı nedenleri olan bir tablodur

Demans, hafıza, düşünme, dil ve karar verme gibi zihinsel becerilerin günlük hayatı zorlaştıracak kadar azalmasıdır. Bu tabloya yol açan birçok farklı hastalık vardır.

Demans türünü doğru belirlemek önemlidir, çünkü:

• Her türün seyri farklıdır.
• Tedavi yaklaşımları farklıdır.
• Bazı ilaçlar bir türde faydalıyken, başka bir türde zararlı olabilir.
• Bazı unutkanlık nedenleri tedaviyle tamamen düzelebilir.

Alzheimer hastalığı, demansın en sık nedenidir

Demans vakalarının yaklaşık %60–80'inden Alzheimer hastalığı sorumludur. Genellikle sinsi başlar ve yavaş ilerler. İlk ve en belirgin belirti, yeni öğrenilen bilgileri ve yakın zamanda yaşanan olayları unutmaktır.

Vasküler demans, beyin damarlarının sağlığıyla yakından ilişkilidir

Vasküler demans, beyne giden kan akışının bozulması sonucu gelişir. Geçirilmiş inmeler, fark edilmeden geçirilen küçük sessiz inmeler veya beyindeki küçük damarların yıllar içinde yıpranması bu tabloya yol açabilir.

Belirtileri:

• Unutkanlıktan çok, düşünmede yavaşlama, plan yapmada ve dikkati toplamada zorlanma ön plandadır.
• Belirtiler bazen basamak basamak ilerler: Bir süre durağan seyreder, sonra aniden kötüleşir.
• Ruh hali dalgalanmaları ve depresyon sık görülür.
• Yürümede yavaşlama ve dengesizlik eşlik edebilir.

Risk faktörleri:

• Yüksek tansiyon
• Diyabet
• Yüksek kolesterol
• Sigara
• Kalp ritim bozukluğu (atriyal fibrilasyon)
• Lipoprotein(a) ve homosistein yüksekliği

Ne yapılabilir?
Vasküler demansta risk faktörlerinin kontrolü çok önemlidir. Tansiyonu, şekeri ve kolesterolü düzenli tutmak, sigarayı bırakmak ve hareket etmek, yeni damar hasarlarını önlemenin ve ilerlemeyi yavaşlatmanın en güçlü yollarındandır. Gerekirse doktor pıhtılaşmayı önleyen ilaçlar önerebilir.

Lewy cisimcikli demansta dalgalanan dikkat ve görsel halüsinasyonlar dikkat çeker

Lewy cisimcikli demans, beyinde alfa-sinüklein adlı bir proteinin birikmesiyle oluşur. Bu birikimlere “Lewy cisimcikleri” denir. Alzheimer hastalığından sonra en sık görülen sinir sistemi kaynaklı demans türlerinden biridir.

Belirtileri:

• Dalgalanan dikkat ve uyanıklık: Kişi bir gün oldukça iyiyken, ertesi gün çok dalgın ve kafası karışık olabilir. Bu dalgalanmalar gün içinde bile görülebilir.
• Görsel halüsinasyonlar: Genellikle canlı ve ayrıntılıdır. Kişi odada olmayan insanları veya hayvanları görebilir.
• Parkinson benzeri belirtiler: Hareketlerde yavaşlama, kaslarda sertlik, titreme, yürüme bozukluğu.
• Rüyasını yaşamak: Uykuda bağırmak, kol ve bacaklarını sallamak, rüyadaki hareketleri gerçekten yapmak. Bu belirti, diğer belirtilerden yıllar önce başlayabilir.
• Koku alma duyusunda azalma, kabızlık, ayağa kalkınca tansiyon düşmesi.

Bilmeniz gereken önemli bir nokta:
Lewy cisimcikli demansı olan kişiler bazı antipsikotik ilaçlara karşı çok hassastır. Bu ilaçlar ciddi yan etkilere yol açabilir. Bu nedenle doğru tanı, güvenli tedavi için hayati önem taşır.

Ne yapılabilir?
Alzheimer hastalığında kullanılan hafızayı destekleyici ilaçlar, Lewy cisimcikli demansta da dikkat ve halüsinasyonlar üzerinde faydalı olabilir. Hareket belirtileri, uyku sorunları ve tansiyon düşmesi için ayrıca destek planlanır.

Frontotemporal demans, hafızadan önce kişilik ve davranışı etkileyebilir

Frontotemporal demans, beynin ön (frontal) ve yan (temporal) bölgelerinde sinir hücrelerinin kaybıyla gelişir. Bu bölgeler kişilik, davranış, karar verme ve dilden sorumludur.

Diğer demans türlerinden farklı olarak genellikle daha genç yaşlarda, çoğunlukla 45–65 yaşları arasında başlar. Bu nedenle belirtiler bazen depresyon, iş stresi veya orta yaş krizi sanılabilir.

İki ana şekilde ortaya çıkabilir:

Davranış değişiklikleriyle başlayan form:

• Kişilikte belirgin değişiklik
• Sosyal kurallara uymama, uygunsuz davranışlar
• Başkalarının duygularına karşı ilgisizlik, empati kaybı
• Dürtüsellik, ani harcamalar
• Yeme alışkanlıklarında değişiklik, özellikle tatlıya aşırı düşkünlük
• İsteksizlik ve ilgisizlik

Dil sorunlarıyla başlayan form:

• Konuşmada zorlanma, kelime bulamama
• Kelimelerin anlamını unutma
• Konuşmanın giderek akıcılığını kaybetmesi

Hastalığın başında hafıza genellikle oldukça iyi korunur.

Ne yapılabilir?
Henüz hastalığı durduran bir tedavi yok. Ancak davranış belirtilerini hafifletmek için bazı ilaçlar faydalı olabilir. Konuşma terapisi, düzenli bir günlük yaşam ve ailenin bilgilendirilmesi hayat kalitesini önemli ölçüde destekler.

Parkinson hastalığında zihinsel değişiklikler yıllar içinde gelişebilir

Parkinson hastalığı olan kişilerin bir kısmında, hareket belirtilerinin başlamasından yıllar sonra hafıza, dikkat ve düşünme becerilerinde azalma görülebilir. Buna Parkinson hastalığı demansı denir.

Parkinson hastalığı demansı ve Lewy cisimcikli demans aynı proteinin birikmesiyle ilişkilidir ve birbirine çok benzer. Aralarındaki temel fark, belirtilerin sırasıdır:

• Parkinson hastalığı demansında önce hareket belirtileri başlar, zihinsel sorunlar yıllar sonra ortaya çıkar.
• Lewy cisimcikli demansta zihinsel belirtiler önce veya hareket belirtileriyle hemen hemen aynı dönemde başlar.

Belirtileri:

• Dikkat ve odaklanmada zorlanma
• Düşünmede ve tepki vermede yavaşlama
• Plan yapmada ve problem çözmede güçlük
• Görsel halüsinasyonlar
• Depresyon ve kaygı

Karışık demans, birden fazla nedenin bir arada olmasıdır

Özellikle ileri yaşlarda, demans çoğu zaman tek bir nedene bağlı değildir. En sık görülen birliktelik, Alzheimer hastalığı ile vasküler demansın bir arada olmasıdır.

Bu durum aslında önemli bir fırsatı da gösteriyor: Damar sağlığını korumak, Alzheimer hastalığı olan kişilerde bile belirtilerin daha hafif seyretmesine katkıda bulunabilir.

Bazı unutkanlık tabloları tedaviyle düzelebilir

Unutkanlık her zaman ilerleyici bir demans anlamına gelmez. Aşağıdaki durumlar demansa benzer belirtilere yol açabilir ve tedaviyle belirgin şekilde düzelebilir:

• Vitamin eksiklikleri: Özellikle B12 vitamini ve folat eksikliği
• Tiroid bezinin az çalışması
• Depresyon: Özellikle yaşlılarda depresyon, unutkanlık ve dalgınlıkla kendini gösterebilir. Depresyon tedavi edildiğinde zihinsel belirtiler de düzelir.
• Uyku bozuklukları: Özellikle uykuda nefes durması (uyku apnesi)
• İlaç yan etkileri: Bazı uyku ilaçları, sakinleştiriciler, alerji ve mesane ilaçları
• Normal basınçlı hidrosefali: Beyindeki sıvı boşluklarında fazla sıvı birikmesidir. Yürüme güçlüğü, idrar kaçırma ve unutkanlık birlikte görülür. Beyin cerrahisiyle yapılan bir müdahaleyle belirtilerde düzelme sağlanabilir.

Bu nedenle unutkanlık yaşayan herkesin ayrıntılı bir değerlendirmeden geçmesi çok önemlidir.

Demans türü ne olursa olsun, beyni korumak için yapılabilecekler ortaktır

• Düzenli hareket etmek
• Tansiyon, şeker ve kolesterolü kontrol altında tutmak
• Şekeri, beyaz unu ve işlenmiş gıdaları azaltmak, sebze, balık, yumurta ve zeytinyağını artırmak
• Vitamin ve mineral eksikliklerini tamamlamak
• Uykuya özen göstermek
• Zihinsel ve sosyal olarak aktif kalmak
• İşitme ve görme sorunlarını tedavi ettirmek
• Sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak

Sık sorulan sorular

• Demans ile Alzheimer hastalığı aynı şey midir?

Hayır. Demans, zihinsel becerilerin azalmasını anlatan genel bir terimdir. Alzheimer hastalığı ise demansa yol açan hastalıklardan biridir, en sık görülenidir.

• Genç yaşta demans olur mu?

Olabilir, ama daha nadirdir. 65 yaşından önce başlayan demanslarda frontotemporal demans ve erken başlangıçlı Alzheimer hastalığı akla gelen nedenler arasındadır.

• Demans türü nasıl anlaşılır?

Ayrıntılı görüşme, nörolojik muayene, hafıza testleri, kan tahlilleri ve beyin görüntülemesi birlikte değerlendirilerek demans türü belirlenir.

• Hangi demans türleri tedavi edilebilir?

Vitamin eksikliği, tiroid sorunları, depresyon, uyku apnesi, ilaç yan etkileri ve normal basınçlı hidrosefaliye bağlı unutkanlık tedaviyle düzelebilir. Diğer türlerde de tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleri belirtileri hafifletebilir ve ilerlemeyi yavaşlatabilir.

↔

Her unutkanlık Alzheimer hastalığı değildir ve her demans türü aynı şekilde ilerlemez. Doğru tanı, hem en uygun tedaviyi seçmek hem de tedavi edilebilir nedenleri gözden kaçırmamak için çok değerlidir. Demans türü ne olursa olsun, beyin sağlığını korumak için bugünden atılan her adım önemlidir.

 Referanslar

• Kasper, D. L. ve ark. (2025). Harrison’s Principles of Internal Medicine. McGraw-Hill Education.
• McKeith, I. G. ve ark. Diagnosis and management of dementia with Lewy bodies: Fourth consensus report of the DLB Consortium. Neurology. 2017;89(1):88–100. DOI: 10.1212/WNL.0000000000004058
• Rascovsky, K. ve ark. Sensitivity of revised diagnostic criteria for the behavioural variant of frontotemporal dementia. Brain. 2011;134(9):2456–2477. DOI: 10.1093/brain/awr179
• Livingston, G. ve ark. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet. 2024;404(10452):572–628. DOI: 10.1016/S0140-6736(24)01296-0