Önizleme: Hipermobil eklemlere sahip kişilerin büyük çoğunluğu, ağrıdan bile daha çok yorgunluktan yakınır. Bu yazıda hipermobilitede yorgunluğun neden bu kadar sık görüldüğünü, ayağa kalkınca düşen enerjiden dinlendirmeyen uykuya kadar ardındaki nedenleri ve enerjiyi yönetmenin yollarını anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize danışınız.
Esnekliğin Görünmeyen Bedeli
“Eklemlerim esnek, bunu biliyorum; ama beni asıl zorlayan bitmek bilmeyen yorgunluk.” Hipermobil Ehlers-Danlos sendromu (hEDS) ya da hipermobilite spektrum bozukluğu olan kişilerden sık duyduğum bir cümle bu. Hipermobilite denince akla genellikle eklem ağrıları, burkulmalar ve çıkıklar gelir. Oysa günlük yaşamı en çok etkileyen belirtilerden biri, dışarıdan görünmeyen yorgunluktur.
Hipermobilitede yorgunluğun tek bir nedeni yoktur. Dolaşım, uyku, ağrı, kaslar, bağırsaklar ve sinir sistemi bu tabloya birlikte katkıda bulunur. İyi haber şu ki bu nedenlerin önemli bir kısmı değiştirilebilir.
On Kişiden Sekizi Yorgun
Hipermobilitede yorgunluk, sanıldığından çok daha yaygındır. Yapılan araştırmalar, bu kişilerin büyük çoğunluğunun günlük yaşamını belirgin biçimde etkileyen bir yorgunlukla yaşadığını gösteriyor.
İtalya’da 155 hEDS hastasının katıldığı bir çalışmada, hastaların %80'inde belirgin yorgunluk saptandı. Hastaların %72'si son iki haftada her gün yorgun olduğunu belirtti. Yorgunluk yalnızca günün belli saatlerinde değil, gün boyunca sürüyordu ve uykusuzlukla yakından ilişkiliydi. Avustralya’da 117 kişinin katıldığı bir başka çalışmada da katılımcıların yaklaşık %80'i belirgin yorgunluk bildirdi.
Yorgunluk çocukluk ve gençlik yıllarında da önemli bir sorundur. Kronik ağrısı olan 8–17 yaş arası gençlerin incelendiği bir çalışmada, hEDS olan gençlerin %59'unda ağır yorgunluk görülürken, hipermobilitesi olmayan ama kronik ağrısı olan yaşıtlarında bu oran %39'du. Yorgunluk arttıkça ağrının günlük yaşamı etkileme derecesi ve aktivitelerden kaçınma da artıyordu.
Yorgunluğun Kaynakları
Hipermobilitede yorgunluk, birbirini besleyen birkaç farklı kaynaktan gelir. Uluslararası Ehlers-Danlos Konsorsiyumu’nun değerlendirmesine göre en sık katkıda bulunan nedenler; dolaşım sorunları, kötü uyku, kronik ağrı, kondisyon kaybı, bağırsak sorunları, baş ağrıları ve duygusal yüktür. Her kişide bu nedenlerin ağırlığı farklıdır; bu yüzden yorgunluğun hangi kaynaktan beslendiğini bulmak, yönetimin ilk adımıdır.
Ayağa Kalkınca Düşen Enerji
Hipermobilitede bağ dokusu yalnızca eklemlerde değil, damar duvarlarında da daha esnektir. Ayağa kalkıldığında kan bacaklarda ve karın bölgesinde göllenebilir; beyne yeterli kan ulaşmadığında baş dönmesi, çarpıntı, bulanık görme ve ani bir halsizlik ortaya çıkar. Bu tabloya ortostatik intolerans, ayağa kalkınca nabzın belirgin biçimde hızlandığı biçimine ise POTS (postüral ortostatik taşikardi sendromu) denir.
Belçika’da yapılan bir çalışmada, hEDS hastalarının %74'ünde ortostatik intolerans, %41'inde POTS saptandı. Hastalar 20 dakika boyunca dik pozisyonda tutulduğunda, yorgunlukları sağlıklı kişilere göre altı kat daha fazla arttı. Ayağa kalkınca baş dönmesi, ağrı, duygusal sıkıntı, hareketsizlik ve sakinleştirici ilaç kullanımı birlikte değerlendirildiğinde, yorgunluğun yaklaşık yarısını açıklıyordu. Avustralya çalışmasında da sıcakta ve egzersiz sırasında artan baş dönmesi, yorgunluğun en önemli belirleyicilerinden biri olarak öne çıktı.
Dinlendirmeyen Uyku
Hipermobilitede uykuya dalmak, uykuyu sürdürmek ve sabah dinlenmiş uyanmak zorlaşabilir. Gece artan eklem ağrıları, gece çarpıntıları, uykuda solunum bozuklukları ve sık idrara çıkma uykuyu bölen başlıca nedenlerdir. İtalya çalışmasında uykusuzluk, hEDS’de yorgunluğu en güçlü biçimde etkileyen iki faktörden biriydi.
Ağrı ve Kas Yükü
Gevşek eklemleri sabit tutmak için kaslar sürekli çalışır. Bu görünmeyen çaba, gün içinde fark edilmeden enerji tüketir. Buna eklem ve yumuşak doku yaralanmalarından kaynaklanan ağrı ile sinir kaynaklı ağrılar da eklenir. Kronik ağrı hem uykuyu bozar hem de sinir sistemini sürekli alarm durumunda tutarak yorgunluğa katkıda bulunur.
Kondisyon Kaybı
Ağrı, baş dönmesi ve yaralanma korkusu, kişinin hareketten giderek uzaklaşmasına yol açabilir. Hareket azaldıkça kaslar zayıflar, eklemler daha da desteksiz kalır, dolaşım bozulur ve yorgunluk artar. Avustralya çalışmasında düşük fiziksel aktivite düzeyi, yorgunluğun değiştirilebilir belirleyicilerinden biriydi. Bu kısır döngü, hipermobilitede yorgunluğun en sık görülen ama en çok umut veren yönlerinden biridir; çünkü doğru dozda hareketle kırılabilir.
Bağırsak ve Beslenme
Hipermobilitede bağırsak hareketlerinde yavaşlama, şişkinlik, kabızlık ya da ishal sık görülür. Bu sorunlar besinlerin emilimini etkileyerek demir, B12 vitamini, D vitamini ve magnezyum gibi enerji üretimi için önemli besin öğelerinin eksikliğine katkıda bulunabilir. Bazı yiyeceklerin belirti yaptığı için diyetten çıkarılması da bu eksiklikleri artırabilir.
Nöroçeşitlilik: Farklı Çalışan Bir Beyin
Son yıllarda yapılan araştırmalar, hipermobilite ile nöroçeşitlilik arasında ilginç bir bağlantıya dikkat çekiyor. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), otizm spektrumu ve tik bozukluğu olan yetişkinlerde eklem hipermobilitesi daha sık görülüyor. İngiltere’de yapılan bir çalışmada, nöroçeşitli kişilerde hipermobilitenin hem ayağa kalkınca ortaya çıkan dolaşım belirtileriyle hem de ağrıyla ilişkili olduğu saptandı.
Bu bağlantının olası nedenlerinden biri, bağ dokusunun hem bedende hem de beyin gelişiminde rol oynamasıdır. Nöroçeşitli bir beyin için dikkati sürdürmek, gürültü, ışık ve kalabalık gibi duyusal uyarıları süzmek ve gün boyunca kendini düzenlemek daha fazla enerji gerektirir. Hipermobilitenin getirdiği bedensel yük buna eklendiğinde, yorgunluk katlanarak artabilir. Bu nedenle hipermobilitesi olan ve sürekli yorgun hisseden kişilerde dikkat ve duyusal hassasiyet sorunlarının da sorgulanması, yorgunluğu anlamanın yollarından biridir.
Duygusal Yük
Yıllarca anlaşılmamak, belirtilerin “abartılı” bulunması ve tanının gecikmesi ağır bir duygusal yük oluşturur. Kaygı ve depresyon belirtileri hipermobilitede daha sık görülür ve yorgunluğu artırır. Avustralya çalışmasında tanı sürecinden ve sunulan tedavi seçeneklerinden memnun olmamak, yorgunluğun belirleyicilerinden biriydi. Bu bulgu, anlaşılmanın ve doğru bilgilendirilmenin kendi başına iyileştirici bir etkisi olabileceğini düşündürüyor.
Gözden Kaçan Tanı
Hipermobilitede yorgunluk bazen o kadar ön plana çıkar ki, altta yatan hipermobilite fark edilmeyebilir. Uzmanlar, kronik yorgunluk sendromu tanısı alan kişilerin bir kısmında aslında tanı konmamış hipermobilite olabileceğine dikkat çekiyor. Bu ayrım önemlidir, çünkü hipermobilitede yorgunluğun yönetimi eklemleri koruyan hareket programlarını ve dolaşımı destekleyen önlemleri de içerir.
Çocukluktan beri “çok esnek” olmak, sık burkulmalar, kolay morarma, ince ve yumuşak cilt, ayağa kalkınca baş dönmesi ve açıklanamayan yorgunluk bir arada varsa, hipermobilitenin değerlendirilmesi yerinde olur.
Enerjiyi Yönetmek
Hipermobilitede yorgunluk için tek bir ilaç ya da tedavi yoktur; ancak yorgunluğu besleyen nedenler ele alındığında belirgin bir rahatlama sağlanabilir. Yaklaşım kişiye özel olmalı ve birkaç alanı birlikte kapsamalıdır.
Enerjiyi Bölüştürmek
Hipermobilitede en sık görülen döngülerden biri, iyi hissedilen günlerde fazla yüklenip ardından günlerce süren bir çöküş yaşamaktır. Bu döngüyü kırmanın yolu, enerjiyi gün ve hafta boyunca dengeli bölüştürmektir. Bu yaklaşıma pacing denir.
Pacing’de kabul edilen ilkelerden biri, yapabileceğinizi düşündüğünüz eforun yaklaşık %60'ında durmaktır. Zorlu işleri güne ve haftaya yaymak, büyük işleri küçük parçalara bölmek ve aktivitelerin arasına dinlenme molaları yerleştirmek önerilir. Dinlenme molalarının yaklaşık 30 dakikayla sınırlı tutulması, gündüz uykusunun gece uykusunu bozmasını önler. Uzun süreli yatak istirahati ise kas kaybını ve ayağa kalkınca ortaya çıkan baş dönmesini artırabileceğinden önerilmez.
Doğru Dozda Hareket
Hareket, hipermobilitede yorgunluğu azaltmanın en etkili yollarından biridir; ancak dozu ve türü önemlidir. “Spor salonuna git” ya da “daha çok yüz” gibi genel öneriler yararlı olmaz, hatta denetimsiz ve hızlı artırılan egzersiz belirtileri kötüleştirebilir.
Hipermobilitede hareket programının amacı, eklemleri sabitleyen kasları güçlendirmek, yaralanmaya yol açmadan işlevi artırmak ve ağrıyı kontrol altına almaktır. Programın, hipermobiliteyi bilen bir fizyoterapist eşliğinde, kişinin mevcut durumundan başlayarak yavaş yavaş ilerlemesi önerilir. Ayağa kalkınca baş dönmesi olan kişilerde yatarak ya da oturarak yapılan egzersizlerle başlamak, dolaşım sistemini zorlamadan kasları güçlendirmenin yollarından biridir. Egzersizden sonraki günlerde yorgunluk belirgin biçimde artıyorsa, bu bedenin dozu azaltma sinyalidir.
Dolaşımı Desteklemek
Ayağa kalkınca baş dönmesi ve çarpıntı yaşayan kişilerde günlük sıvı alımını artırmak, yataktan ve oturduğu yerden yavaş kalkmak, uzun süre ayakta kalmaktan ve sıcak ortamlardan kaçınmak yorgunluğu azaltmaya yardımcı olabilir. Kompresyon çorapları ve karın bölgesini destekleyen giysiler kanın bacaklarda göllenmesini azaltabilir. Tuz alımının artırılması ve gerektiğinde ilaç tedavisi ise hekiminizle birlikte değerlendirilmelidir.
Uykuyu Düzenlemek
Her gün aynı saatte yatıp kalkmak, sabah gün ışığına çıkmak, akşam kafein ve ağır yemeklerden kaçınmak ve yatak odasını karanlık, sessiz ve serin tutmak uyku kalitesini artırmanın temel yollarıdır. Gece ağrısı uykuyu bölüyorsa, ağrının ayrıca ele alınması gerekir. Horlama, uykuda nefes durması ya da sabah baş ağrısı varsa, uykuda solunum bozukluğu açısından değerlendirme önerilir.
Takviyeler
Eksikliği saptanan demir, B12 vitamini, D vitamini ve magnezyumun tamamlanması, enerji üretimini desteklemenin en temel adımlarından biridir. Bunun yanında koenzim Q10, karnitin, alfa lipoik asit, magnezyum ve NADH gibi mitokondri destekleri de hipermobilitede yorgunluk için kullanılmaktadır. Bu takviyelerin yorgunluk üzerindeki etkisini araştıran çalışmalar henüz sınırlı olsa da, birçok hasta bunlardan yarar gördüğünü bildirir ve uygun kullanımda güvenli kabul edilirler. Koenzim Q10 ve B2 vitamininin migren ataklarını azalttığı ise gösterilmiştir; bu da migreni olan hipermobil kişiler için ayrıca önemlidir.
Destek ve Bağ
Avustralya çalışmasında, ilişkilere ve sosyal yaşama katılımın azalması da yorgunluğun belirleyicilerinden biriydi. Yorgunluk kişiyi içine kapanmaya iterken, yalnızlık da yorgunluğu artırır. Enerjiyi bölüştürürken sevdiğiniz insanlarla bağı korumaya alan açmak, yakınlarınızı yorgunluğunuz hakkında bilgilendirmek ve benzer deneyimleri yaşayan kişilerle iletişim kurmak bu döngüyü kırmaya yardımcı olabilir.
Ne Zaman Hekime?
Hipermobilitesi olan bir kişide yorgunluğu her zaman hipermobiliteye bağlamamak gerekir. Yorgunluğun başka nedenlerinin, örneğin kansızlığın, tiroid bezinin az çalışmasının, kronik enfeksiyonların ya da başka organ hastalıklarının araştırılması önemlidir.
Aşağıdaki durumlarda yorgunluğun farklı bir hastalığa bağlı olabileceği düşünülmeli ve vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır:
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Ateş
- Boyunda, koltuk altında ya da kasıkta belirgin şişlikler
- Kızarık ve şişmiş eklemler
- Merdiven çıkarken ya da yürürken giderek artan nefes darlığı
- Uyuşma, güçsüzlük, çift görme gibi yeni nörolojik belirtiler
- Yorgunluğun ileri yaşta ve yeni başlaması
Tiroid değerleri normal olan kişilerde yorgunluk için tiroid ilacı, ya da başka bir neden olmadan kortizon kullanılması önerilmez.
Sıkça Sorulan Sorular
• Esnek eklemleri olan herkes yorgun olur mu?
Hayır. Eklemleri esnek olan birçok kişi hiçbir belirti yaşamaz. Yorgunluk daha çok hipermobilitenin ağrı, ayağa kalkınca baş dönmesi, uyku sorunları ve bağırsak belirtileriyle birlikte olduğu durumlarda ortaya çıkar.
• Yorgunken dinlenmek mi, hareket etmek mi daha doğru?
İkisi birlikte. Enerjiyi bölüştürerek gün içine kısa dinlenme molaları yerleştirmek ve uzun süreli yatak istirahatinden kaçınmak önerilir. Hareket ise kişinin mevcut durumundan başlayarak, bir fizyoterapist eşliğinde yavaşça artırılmalıdır.
• Ayağa kalkınca başımın dönmesi yorgunluğumla ilgili olabilir mi?
Evet. Ayağa kalkınca kanın bacaklarda göllenmesi, beyne giden kan akışını azaltarak hem baş dönmesine hem de belirgin bir halsizliğe yol açabilir. Hipermobilitesi olan kişilerin yaklaşık dörtte üçünde bu tablo görülür ve yorgunluğun en önemli nedenlerinden biridir.
• Hipermobilite ile DEHB arasında bir bağlantı var mı?
Araştırmalar, DEHB ve otizm spektrumu gibi nöroçeşitli durumları olan kişilerde hipermobilitenin daha sık görüldüğünü gösteriyor. Bu iki durum bir arada olduğunda, hem bedensel hem zihinsel enerji yükü arttığı için yorgunluk daha belirgin olabilir.
• Çocuğumun eklemleri çok esnek ve sürekli yorgun. Ne yapmalıyım?
Hipermobilitesi olan gençlerde yorgunluk sık görülür ve okul başarısını, sosyal yaşamı ve hareketi etkileyebilir. Yorgunluğun diğer nedenlerinin araştırılması, uykunun düzenlenmesi ve hipermobiliteyi bilen bir fizyoterapist eşliğinde uygun bir hareket programı oluşturulması önerilir.
Referanslar
- Udugampolage N, Taurino J, Bassotti A, et al. Exploring fatigue in Marfan and hypermobile Ehlers-Danlos syndromes: an analytical cross-sectional study in two Italian healthcare centres. BMJ Open. 2025;15(1):e087298.
- Krahe AM, Adams RD, Nicholson LL. Features that exacerbate fatigue severity in joint hypermobility syndrome/Ehlers-Danlos syndrome – hypermobility type. Disabil Rehabil. 2018;40(17):1989–1996.
- Hakim A, De Wandele I, O’Callaghan C, Pocinki A, Rowe P. Chronic fatigue in Ehlers-Danlos syndrome – hypermobile type. Am J Med Genet C Semin Med Genet. 2017;175(1):175–180.
- De Wandele I, Rombaut L, De Backer T, et al. Orthostatic intolerance and fatigue in the hypermobility type of Ehlers-Danlos syndrome. Rheumatology (Oxford). 2016;55(8):1412–1420.
- Sokol OE, Biggs EE, Berger AS, Simons LE, Bhandari RP. The relationship between fatigue, pain interference, pain-related distress, and avoidance in pediatric hypermobile Ehlers-Danlos syndrome. Children (Basel). 2025;12(2):170.
- Csecs JLL, Iodice V, Rae CL, et al. Joint hypermobility links neurodivergence to dysautonomia and pain. Front Psychiatry. 2022;12:786916.
