Histamin intoleransı yönetiminde sadece düşük histaminli beslenmek yeterli değildir; aynı zamanda bağışıklık sisteminin "patlamaya hazır" hücreleri olan mast hücrelerini sakinleştirmek gerekir. Bitkilerin kendilerini korumak için ürettiği polifenoller, bizim için doğal birer antihistaminik görevi görür. Bu yazıda, kuersetin'den luteolin'e kadar histamin yükünüzü azaltacak ve mast hücrelerinizi stabilize edecek güçlü bitkisel molekülleri ve onları hangi besinlerde bulabileceğinizi bilimsel referanslarla inceliyoruz.
Bu yazıda bahsedilen besinler, vitaminler ve takviyeler tamamen bilgilendirme amaçlıdır. Özellikle greyfurt ve naringenin içeren gıdalar, karaciğerdeki ilaç metabolize edici enzimleri (CYP3A4) bloke ederek kalp, kolesterol veya bağışıklık baskılayıcı gibi düzenli kullanılan ilaçların kandaki seviyesini tehlikeli düzeyde artırabilir. Herhangi bir takviye kullanmadan veya beslenme düzeninizde köklü bir değişiklik yapmadan önce mutlaka hekiminize danışınız.
Biyokimyasal düzeyde histamin intoleransı, besinlerle alınan, hücrelerden salgılanan veya bağırsak bakterilerinin sentezlediği histamin miktarı ile bu histamini yıkmakla görevli olan enzimlerin (özellikle bağırsaktaki Diamin Oksidaz - DAO enziminin) kapasitesi arasındaki dengenin bozulması durumudur.
Bir nevi "histamin kovası" olarak canlandırabileceğimiz bu sistemde, enzimler yetersiz kaldığında kova dolarak taşar; bu taşma da migrenden şişkinliğe, çarpıntıdan cilt reaksiyonlarına kadar çok geniş bir yelpazede sistemik inflamasyon (yangı) dalgası başlatır. Ancak tedaviyi sadece histamin kaynaklı besinleri yasaklamak üzerine kurmak, hastayı uzun vadede kısıtlı bir diyetle baş başa bırakacağı gibi, klinik tablonun arkasındaki kök nedenleri de tek başına çözmeye yetmez.
Kalıcı bir iyileşme sağlamanın yolu, yukarıdan giren histamini kısmak kadar, içerideki kaynaklardan biri yani histamin salgılayan mast hücrelerini hücresel düzeyde sakinleştirmektir. İşte bu noktada doğanın tedavi edici matrisi, özellikle de bitkilerin kendilerini dış etkenlerden korumak için sentezledikleri ikincil metabolitler olan polifenoller (fitokimyasallar) devreye geçer.
Polifenoller, sadece bitkilere renk ve tat veren moleküller değil, insan biyolojisinde mast hücrelerinin uyarılma eşiğini yükselten çok güçlü birer hücresel kalkandır. Laboratuvar çalışmaları, bu bitkisel bileşiklerin mast hücre yüzeyindeki reseptörleri stabilize ederek, histamin ve proenflamatuar sitokinlerin salınımını doğrudan baskıladığını göstermektedir. Üstelik bu moleküller; hücreleri strese, sıcaklık değişimlerine ve hatta kimyasal tetikleyicilere karşı daha dirençli hale getirerek enflamasyon sürecini daha başlamadan söndürebilirler.
Histamin intoleransı olan hastalarda, bulgulara en iyi gelen çözüm yediklerinize dikkat etmek ve histamin içeren/salgılatan besinleri tüketmemek/ az tüketmek.
Hem histamin salınmasına engel olmak hem de bağırsak sağlığını korumak ve olası artmış bağırsak geçirgenliğini ortadan kaldırmak/azaltmak için gluten içeren besinleri tüketmemek hem kısa vadede hem de uzun vadede çok işe yarar. .
Fitokimyasallar veya fitobesleyiciler, meyve, sebze, kuruyemişler, baklagiller, otlar, tohumlar ve tahıllar içerisinde bulunan, biyolojik olarak aktif bitkisel bileşiklerdir. Bitkisel besinlerin tadı, rengi ve kokusunu verirler. Bitkileri ultraviyole radyasyona, böceklere, mantarlara ve bakteriyel saldırılara karşı korurlar, koku salarak bitkilerin polen alışverişine yardımcı olurlar.
Besinlerle birlikte tüketildiklerinde antioksidan, hücre koruyucu ve antienflamatuar etkinlik gösterirler.
Çeşitli polifenoller üzerine yapılan çalışmalar, laboratuvar ortamında mast hücrelerinden salınan histamin düzeylerini belirgin şekilde azalttığını göstermiştir. Bu moleküller yalnızca histamin salınımını engellemekle kalmaz, aynı zamanda proenflamatuar sitokin sentezini ve salınımını da baskılar. Dahası, mast hücrelerinin uyarılma eşiğini yükselterek çevresel faktörlere (ısı, stres, koku gibi) karşı daha dirençli hale gelinmesini sağlar; böylece hem histamin aracılı semptomların hem de enflamatuar yanıtların kontrolünde önemli bir koruyucu rol üstlenirler.
Fisetin
Çilek, elma, üzüm, soğan, çilek, malta hurması ve salatalıkta yüksek miktarlarda bulunur. Antioksidan özellikleri ön planda olan anti aging polifenolü olarak da bilinmektedir. Beyinde BDNF benzer şekilde hücre gelişimini destekler. En yüksek çilekte bulunmakla birlikte, çilek tüketimi histamin intoleransı bulgularında artışa neden olabildiği için diğer besinlerden almak daha iyi bir fikirdir. Soğanı pişmiş tüketmek dokunma olasılığını azaltır.
Kaempferol
Kaempferol de benzer şekilde hücreleri, kan lipitlerini ve DNA’yı oksidatif strese karşı korur. LDL kolesterolün oksidasyonunu azaltabildiği gösterilmiştir.
Kaemferol kaparide, kale, dereotu, tere, kuzu kulağı, frenk soğanı, brokoli ve pancar yapraklarında bulunur.
Mirisetin
Antioksidandır, glutatyon düzeylerini yükseltir, mitokondrilerin yenilenmesini sağlar. İnsülin direncine, kalp damar sağlığına ve beynin yaşlanma ile oluşan değişikliklerine iyi gelir.
Mirisetin, pazı, ıspanak, kuzu kulağı ve karabuğday (greçka), maydanoz, kuş üzümü, bakla ve yaban mersininde yüksek düzeyde bulunur. Ispanağı fazla tüketmek veya buzdolabında fazla bekletmek, kuru bakla ve yaban mersini histamin intoleransı bulgularını artırabilir. Ayrıca karabuğday nikel alerjisi ve oksalat hassasiyeti bulgularını artırabilir.
Kuersetin
Kuersetin, antioksidandır, asetil donörü olarak DNA tamirinde görev alır; ayrıca sporcuların performansını ve aerobik egzersiz kapasitesini artırır, egzersiz sonrası açığa çıkan lipit peroksidasyonunu azaltır.
Kronik yorgunluk sendromu, histamin intoleransı ve mevsimsel alerjiler üzerine iyileştirici etkisi mevcuttur. İnterstisyel sistit (hiperaktif mesane) yakınmaları, yüksek tansiyon, kötü kolesterol düzeyleri ve kan şekeri düzeyleri üzerine olumlu etkiye sahiptir. Proenflamatuar sitokinlerin salınımını azaltarak antienflamatuar ve antialerjik etkinliği vardır. Bağırsaklarda artmış geçirgenlik sonucu oluşan oksidatif stres ve enflamasyonu azaltır.
Çok yüksek dozda/takviye olarak alınırsa böbreklere dokunabilir.
Kuersetin; soğan (özellikle kırmızı soğan), roka, sarımsak, pırasa, Brüksel lahanası, karabuğday (greçka), orman meyveleri, narenciye, elma, ayva, üzüm, tohumlar, maydanoz, adaçayı, yeşil yapraklı sebzeler (özellikle kuzu kulağı), kapari, yeşil çay, brokoli ve baklagillerde (özellikle kuru fasulye) bulunurlar.
Ayva ve elmanın kabuğunda etine göre daha yüksek miktarda bulunur. Ayva kabuğu ve yaprağı geleneksel olarak ishal tedavisinde kullanılmaktadır.
Soğanı pişirerek tüketmek histamin intoleransı için daha uygundur; orman meyveler, narenciye, yeşil çay, ve baklagilleri fazla tüketmek histamin intoleransı bulgularını artırır. Karabuğday, nikel alerjisi ve oksalat hassasiyeti bulgularını artırabilir. Kuersetin, doymamış yağ asitleri (zeytinyağı veya balık) ile alınırsa emilimi artar.
Kuersetin yapısındaki katekol halkası nedeniyle COMT enzimi tarafından indirgenirken metillenmek zorundadır. Yüksek doz takviyelerde COMT bu yükle meşgul olur ve dopamin, adrenalin ile östrojenin metilasyonu aksar. Özellikle “yavaş COMT (met/met)” polimorfizmi olan kişilerde bu durum anksiyete, çarpıntı, uykuya dalamama gibi nörolojik; östrojen baskınlığına bağlı migren, meme hassasiyeti ve ağır adetler gibi hormonal semptomlara yol açabilir. Besinlerle alınan kuersetin (soğan, elma kabuğu, kapari vb.) ise düşük dozlarda (15–50 mg) ve yavaş emilimle mast hücrelerini stabilize ederken metilasyon döngüsünü tıkamaz. Takviye kullanılacaksa metilasyon kapasitesinin (B6 ve B12 vitaminleri, metilfolat, magnezyum) desteklenmesi ve kuersetin dozunun düşük tutulması önerilir.
Rutin
Rutinin antioksidan ve antienflamatuar etkinliği vardır.
Kalp damar sağlığına, sindirim sistemin mukozalarında enflamasyon azalması, osteoartrite bağlı eklem yakınmalarına iyi gelir. İnsülin duyarlılığını artırır, metabolik sendrom bulgularına iyi gelir.
Karabuğday (greçka), kuzukulağı ve elmada yüksek miktarda rutin bulunur. Karabuğday nikel alerjisi ve oksalat hassasiyeti bulgularını artırabilir.
Luteolin
Luteolin, mast hücresi stabilizasyonu ile alerji ve enflamasyonu azaltır, astım ve egzama bulgularını hafifletir, histamin entoleransı bulgularını azaltır, insülin duyarlılığını artırır. Düzenli luteolin tüketimi, alerjik rinit bulgularını azaltır.
Proenflamatuar sitokin salınımını azaltabilirler. Artmış bağırsak geçirgenliğine bağlı bakteri duvarı lipolisakaritlerine bağlı gelişen enflamasyonu sakinleştirici özellikleri vardır.
Beyin sisi bulgularına ve kronik yorgunluk bulgularına iyi geldiği gösterilmiştir.
Lamiaceae ailesi otların luteolin düzeyleri yüksektir; ağrı kesici özellik gösterirler. Bu otlar biberiye, gülnar, kekik, fesleğen, ballıbaba, melisa, mercanköşk, nane, lavantadır. Bu otların magnezyum düzeyleri de yüksektir. Magnezyum, alerji bulgularının gerilemesini sağlayan bir mineraldir.
Luteolin, ayrıca maydanoz, adaçayı, havuç, brokoli, soğan, acı biber, biberler, kereviz, enginar, limon, zeytin ve zeytinyağında bulunur. Nane ve mercanköşk sindirim sistemi yakınmalarına ve bulantıya iyi gelir.
Salisilat intoleransı olan hastalarda nane başta tüm kuru otlar kaşınma ve burun tıkanıklığına yol açabilir.
Gallik asit (Kateşinler)
Gallik asit üç şekilde bulunur: Epikateşingallat (ECG), epigallokateşin (EGC), epigallokateşingallat (EGCG); bu polifenoller kateşinler olarak isimlendirilir.
Kateşinler (ECG, EGC, EGCG); siyah ve yeşil çaylar, kakao, çikolata, üzüm, kuru üzüm, elma, orman meyveleri, turna yemişi, malta hurması, kayısı, çilek, kivi, erik, pikan cevizi, Antep fıstığı, fındık ve baklagillerde (özellikle baklada) bulunurlar.
Hamilelikte fazla yeşil çay tüketmek folik asit metabolizmasını etkileyebilir.
Tüm çaylar, özellikle demli siyah çay ve yeşil çay DAO enzimin inhibe eder, histamin intoleransı bulgularını artırabilir.
Takviye olarak yüksek miktarlarda alındıklarında, kan sulandırıcı ilaç kullanan hastalarda pıhtılaşma bozuklukları ve kanamaya eğilime neden olabilirler. Bağırsaktan non-hem demiri bağlayarak emilimini azaltırlar.
Bunun dışında kakao, çikolata, kuru üzüm, orman meyveleri, kayısı, çilek, kuruyemişler ve baklagiller histamin intoleransına iyi gelmez. Meyveleri az miktarda tüketmek, kuruyemişleri suda bekletmek, baklagilleri probiyotikli suda bekletmek ve çimlendirmek (ayrıntıları Ne Yiyeceğimi Şaşırdım’ kitabında bulabilirsiniz), histamin düzeylerinde daha az artışa neden olacaktır.
Apigenin
Apigenin, insülin duyarlılığını artırıp, kan şekeri düzeylerinin düşmesine yardımcı olur. T hücrelerini sakinleştirerek otoimmün hastalıklarda tedaviye katkı sağlayabilir. GABA reseptörlerine bağlanarak beyin yüzeyini sakinleştirebilir, artmış duyarlılık ve kaygı bozukluklarına iyi gelir. Düzenli kullanım ile beyin BDNF düzeylerinde artış sağlar. Bağırsak geçirgenliğini azaltıcı etki gösterebilir.
Maydanoz, nane, kekik, kereviz sapı, kereviz, limon, greyfurt, papatya, biberler ve marullarda yüksek miktarda apigenin bulunur.
Yağla birlikte tüketilirse emilimi ve biyoyararlılığı artar.
Greyfurtun içinde bulunan Naringenin sitokrom P450 enzimleri ile etkileşerek bazı ilaçların etkinliğini değiştirebilir ve yan etkileri artırabilir: Simvastatin, Atorvastatin, Lovastatin, Felodipin, Nifedipin, Amlodipin, Verapamil, Diltiazem, Buspiron, Midazolam, Triazolam, Diazepam, Karbamazepin, Sertralin, Ketiapin, Siklosporin, Takrolimus, Rivaroksaban, Apiksaban, Sildenafil (Viagra), Tadalafil (Cialis).
Krisin
Antienflamatuar etkinliği vardır. Mast hücrelerinden histamin salınımını azaltıcı etkisi mevcuttur. Anksiyete bulgularını azaltır.
Çarkıfelek çiçeği ve ıhlamurda bulunur. Ayrıca ıhlamurdan zengin bölgelerin balları ve propoliste de yüksek miktarda mevcuttur.
FODMAP intoleransı olan hastalara fazla bal tüketmek iyi gelmez. Az miktarda balın diyabetik hastalarda kan şekeri üzerine belirgin etkisi yokken, 1 çorba kaşığından fazla tüketmek kan şekeri düzeylerini yükseltir.
Silimarin (Silybum marianum /Deve Dikeni)
Mast hücrelerini stabilize etmenin ötesinde, karaciğerin Faz 2 detoksifikasyon yollarını destekler. Histaminin vücuttan atılması karaciğer sağlığına doğrudan bağlı olduğu için, karaciğeri koruyan bu molekül "temizlik ekibine" (HNMT yolu) dolaylı ama güçlü bir destek sağlar.
Sinerjik Etki
Polifenoller tek başlarına etkili olsalar da, doğada bir arada (besin matrisi içinde) bulunduklarında birbirlerinin etkisini artırırlar.
-
Kuersetin ve C Vitamini
-
Kuersetin ve Bromelain
Pişirme Yöntemi
Polifenollerin çoğu ısıya dayanıklıdır ancak suda çözünürler. Sebzeleri haşlayıp suyunu dökmek, bu kıymetli molekülleri çöpe atmak demektir. Buharda pişirme veya soteleme, polifenol içeriğini korumak için daha üstündür.
Referanslar
- Ne Yesem Dokunuyor. Banu Taşcı Fresko. Doğan Kitap.
- Park HH, Lee S, Son HY, Park SB, Kim MS, Choi EJ, Singh TS, Ha JH, Lee MG, Kim JE, Hyun MC, Kwon TK, Kim YH, Kim SH. Flavonoids inhibit histamine release and expression of proinflammatory cytokines in mast cells. Arch Pharm Res. 2008 Oct;31(10):1303-11. doi: 10.1007/s12272-001-2110-5. Epub 2008 Oct 29. PMID: 18958421.
- Khan N, Syed DN, Ahmad N, Mukhtar H. Fisetin: a dietary antioxidant for health promotion. Antioxid Redox Signal. 2013;19(2):151-162. doi:10.1089/ars.2012.4901
- Kim SH, Jun CD, Suk K, Choi BJ, Lim H, Park S, Lee SH, Shin HY, Kim DK, Shin TY. Gallic acid inhibits histamine release and pro-inflammatory cytokine production in mast cells. Toxicol Sci. 2006 May;91(1):123-31. doi: 10.1093/toxsci/kfj063. Epub 2005 Dec 1. PMID: 16322071.
- Bae Y, Lee S, Kim SH. Chrysin suppresses mast cell-mediated allergic inflammation: involvement of calcium, caspase-1 and nuclear factor-κB. Toxicol Appl Pharmacol. 2011 Jul 1;254(1):56-64. doi: 10.1016/j.taap.2011.04.008. Epub 2011 Apr 16. PMID: 21515303.
- Hirano T, Higa S, Arimitsu J, Naka T, Shima Y, Ohshima S, Fujimoto M, Yamadori T, Kawase I, Tanaka T. Flavonoids such as luteolin, fisetin and apigenin are inhibitors of interleukin-4 and interleukin-13 production by activated human basophils. Int Arch Allergy Immunol. 2004 Jun;134(2):135-40. doi: 10.1159/000078498. Epub 2004 May 17. PMID: 15153793.
- Beigoli S, Behrouz S, Memar Zia A, Ghasemi SZ, Boskabady M, Marefati N, Kianian F, Khazdair MR, El-Seedi H, Boskabady MH. Effects of Allium cepa and Its Constituents on Respiratory and Allergic Disorders: A Comprehensive Review of Experimental and Clinical Evidence. Evid Based Complement Alternat Med. 2021 Sep 11;2021:5554259. doi: 10.1155/2021/5554259. PMID: 34552650; PMCID: PMC8452398.
- Kritas SK, Saggini A, Varvara G, Murmura G, Caraffa A, Antinolfi P, Toniato E, Pantalone A, Neri G, Frydas S, Rosati M, Tei M, Speziali A, Saggini R, Pandolfi F, Cerulli G, Theoharides TC, Conti P. Luteolin inhibits mast cell-mediated allergic inflammation. J Biol Regul Homeost Agents. 2013 Oct-Dec;27(4):955-9. PMID: 24382176.
- Weng Z, Patel AB, Panagiotidou S, Theoharides TC. The novel flavone tetramethoxyluteolin is a potent inhibitor of human mast cells. J Allergy Clin Immunol. 2015 Apr;135(4):1044-1052.e5. doi: 10.1016/j.jaci.2014.10.032. Epub 2014 Dec 10. PMID: 25498791; PMCID: PMC4388775.
- Liang KL, Yu SJ, Huang WC, Yen HR. Luteolin Attenuates Allergic Nasal Inflammation via Inhibition of Interleukin-4 in an Allergic Rhinitis Mouse Model and Peripheral Blood From Human Subjects With Allergic Rhinitis. Front Pharmacol. 2020 Mar 18;11:291. doi: 10.3389/fphar.2020.00291. PMID: 32256362; PMCID: PMC7093717.
- Mlcek J, Jurikova T, Skrovankova S, Sochor J. Quercetin and Its Anti-Allergic Immune Response. Molecules. 2016 May 12;21(5):623. doi: 10.3390/molecules21050623. PMID: 27187333; PMCID: PMC6273625.
- Afrin LB, Weinstock LB, Molderings GJ. Covid-19 hyperinflammation and post-Covid-19 illness may be rooted in mast cell activation syndrome. Int J Infect Dis. 2020;100:327-332. doi:10.1016/j.ijid.2020.09.016
