Parkinson hastalığı denince çoğumuzun aklına el titremesi gelir. Oysa hastalık hareketlerde yavaşlamadan koku kaybına, kabızlıktan uyku sorunlarına kadar çok farklı belirtilerle kendini gösterebilir. Bu yazıda Parkinson hastalığının hareketle ilgili ve hareket dışı belirtilerini, yıllar önceden gelen erken işaretleri ve ne zaman bir nöroloğa başvurmanız gerektiğini anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.
Belirtiler Nasıl Başlar?
Parkinson hastalığı genellikle sinsi ve yavaş başlar. İlk belirtiler çoğunlukla vücudun tek tarafındadır: bir elde hafif bir titreme, yürürken bir kolun daha az sallanması ya da bir ayağın hafifçe sürünmesi. Hastalık zamanla diğer tarafa da geçebilir, ama ilk başladığı taraf genellikle daha belirgin kalır.
Belirtiler kişiden kişiye çok değişir. Bazı kişilerde titreme ön plandadır ve hastalık daha yavaş ilerler. Bazılarında ise denge ve yürüme sorunları erken belirginleşir. Belirtileri iki grupta ele almak mümkün: hareketle ilgili olanlar ve hareket dışı olanlar.
Hareket Belirtileri
Hareket belirtileri, beyindeki dopamin eksikliğinin doğrudan sonucudur. Tanı da bu belirtilere göre konur.
Titreme
Parkinson hastalığının en bilinen belirtisidir, ama her hastada görülmez. En belirgin özelliği, kaslar gevşekken, yani dinlenirken ortaya çıkmasıdır.
- Dinlenirken artar: Televizyon izlerken, el kucağınızda dururken ya da yürürken belirginleşir. Bir bardak almak için uzanınca azalır ya da kaybolur.
- Para sayar gibi: En sık ellerde, başparmak ile işaret parmağının birbirine sürtündüğü ritmik bir hareket şeklinde görülür.
- Duygularla değişir: Stres, yorgunluk ve heyecanla artar, uykuda kaybolur.
- Yayılabilir: Zamanla çenede, dudaklarda ya da bacaklarda da görülebilir.
Hareket sırasında artan titremenin sıkça başka bir nedeni vardır; bu farkı Parkinson hastalığında tanı yazısında anlattım.
Yavaşlama
Hareketlerde yavaşlama, Parkinson tanısı için mutlaka bulunması gereken belirtidir. Yalnızca hareketlerin yavaşlaması değil, tekrarlanan hareketlerde hızın ve genişliğin giderek azalması da bu belirtiye dahildir.
- Günlük işler: Düğme iliklemek, bağcık bağlamak, çatal bıçak kullanmak zorlaşır.
- Büyük hareketler: Sandalyeden kalkmak ya da yatakta dönmek zaman alır.
- Yürüyüş: Adımlar küçülür ve ayaklar sürünmeye başlar.
Kas Sertliği
Kaslarda gerginlik artar ve eklemler harekete karşı direnç gösterir. Kişi bunu çoğu zaman tutukluk, ağrı ya da omuz sertliği olarak fark eder. Muayenede, özellikle el bileği hareket ettirildiğinde direncin dönen bir dişli çark gibi kesik kesik hissedilmesi tipiktir. Sertlik de genellikle tek tarafta başlar ve zamanla yaygınlaşır.
Denge ve Yürüme
Denge sorunları genellikle hastalığın ilerleyen dönemlerinde belirginleşir ve düşmelerin en önemli nedenidir.
- Öne eğik duruş: Baş ve omuzlar öne düşer, gövde öne doğru bükülür.
- Koşar adımlar: Kişi öne eğildiğinde düşmemek için küçük ve hızlı adımlarla kendini yakalamaya çalışır.
- Dönüşler: Yön değiştirirken ve dönerken denge kaybı ve düşme riski en yüksektir.
- Donma: Ayaklar birkaç saniye yere yapışmış gibi kalır. En sık kapı eşiklerinde, dar geçitlerde, dönüşlerde ve yürümeye başlarken olur. Acele etmek ve kalabalık ortamlar donmayı artırır.
Yüz, Ses ve Yazı
Yavaşlama ve sertlik küçük kasları da etkiler; bu da yüz ifadesinde, seste ve el yazısında fark edilir.
- Yüz ifadesi: Mimikler, gülümseme ve göz kırpma azalır; kişi dışarıdan donuk ya da ilgisiz görünebilir. Bu bir duygu eksikliği değil, kasların hareket güçlüğüdür.
- Ses: Ses kısılır, alçalır ve tekdüzeleşir; kelimeler net çıkmayabilir, cümleler yarıda kesilebilir.
- El yazısı: Satır ilerledikçe harfler küçülür ve sıkışır.
Hareket Dışı Belirtiler
Hareket dışı belirtiler, dopamin dışındaki sinir sistemlerinin ve otonom sinir sisteminin de etkilenmesiyle ortaya çıkar. Çoğu zaman hareket belirtilerinden yıllar önce başlar ve yaşam kalitesini en az onlar kadar etkiler. Buna rağmen genellikle Parkinson hastalığıyla ilişkilendirilmez.
Sindirim
Kabızlık, Parkinson hastalığının en sık ve en erken belirtilerinden biridir. Mide boşalmasının yavaşlamasına bağlı şişkinlik ve çabuk doyma, yutma güçlüğü ve ağızda tükürük birikmesi de sık görülür. Tükürük birikmesinin nedeni fazla tükürük üretimi değil, yutma refleksinin yavaşlamasıdır. Sindirim belirtilerini ve bağırsakla ilişkisini bağırsak bakterileri yazısında ayrıntılı anlattım.
Otonom Sinir Sistemi
Otonom sinir sistemi, kalp hızı, tansiyon, terleme ve mesane gibi istem dışı işlevleri yönetir. Parkinson hastalığında bu sistemin etkilenmesi şu belirtilere yol açabilir:
- Tansiyon düşmesi: Ayağa kalkınca tansiyonun düşmesi; göz kararması, baş dönmesi ve bayılma hissi.
- Terleme: Özellikle geceleri ya da ilacın etkisi azaldığında ani ve aşırı terleme.
- Cilt: Yüzde, burun kenarlarında ve saçlı deride yağlanma ve pullanma (seboreik dermatit).
- İdrar ve cinsel işlev: Sık idrara çıkma, ani sıkışma hissi, idrar kaçırma; erkeklerde ereksiyon sorunları, kadınlarda cinsel istek ve uyarılma güçlüğü.
Duygu ve Düşünce
Parkinson hastalığı beyindeki serotonin ve noradrenalin sistemlerini de etkiler. Bu yüzden duygu durumu ve düşünme ile ilgili belirtiler sık görülür.
- Koku kaybı: Çoğu zaman fark edilmeden yıllar içinde gelişir ve en erken belirtilerden biridir.
- Duygu durumu: Depresyon, kaygı ve panik ataklar.
- İsteksizlik: Hayattan zevk alamama, motivasyon kaybı ve çevreye karşı ilgisizlik.
- Düşünme ve bellek: İlerleyen dönemde dikkat, planlama ve bellek sorunları.
- Halüsinasyonlar: Hem hastalığın kendisine hem de ilaçlara bağlı olarak, çoğunlukla görsel halüsinasyonlar.
Uyku
Uyku sorunları Parkinson hastalığında çok yaygındır ve bir kısmı en erken işaretler arasındadır.
- Rüyayı yaşama: Normalde rüya uykusu sırasında kaslar tamamen gevşektir. REM uykusu davranış bozukluğunda bu mekanizma bozulur ve kişi rüyasını yaşar gibi uykuda bağırır, yumruk atar ya da tekmeler. Bu durum kişinin kendisine ya da eşine zarar vermesine yol açabilir.
- Uykusuzluk: Gece kas sertliği nedeniyle dönememe, sık idrara çıkma ya da canlı rüyalar nedeniyle uykunun bölünmesi.
- Gündüz uykululuk: Gündüz karşı konulamayan uyku atakları.
Ağrı ve Yorgunluk
Parkinson hastalığında ağrı ve yorgunluk sık görülür, ama çoğu zaman gözden kaçar.
- Yorgunluk: Dinlenmekle geçmeyen derin bir enerji düşüklüğü.
- Ağrı: Kas sertliği ve duruş bozukluğuna bağlı kas ve eklem ağrıları ile yanma tarzında sinir ağrıları.
- Uyuşma: Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ve yanma. Bu belirtiler levodopa kullanımına bağlı B12 eksikliğiyle de ilişkili olabilir; bu yüzden B12 düzeyine mutlaka bakılmalıdır.
Erken İşaretler
Parkinson hastalığının hareket belirtileri başlamadan 10-20 yıl önce bazı işaretler ortaya çıkabilir. Bunların hiçbiri tek başına Parkinson hastalığı anlamına gelmez; ama birkaçı bir aradaysa dikkat etmek gerekir.
- Uzun yıllardır devam eden ve nedeni açıklanamayan kabızlık
- Nezle ya da COVID-19 olmadan gelişen koku kaybı
- Uykuda rüyayı yaşama, bağırma, yumruk ya da tekme atma
- Özellikle 50 yaşından sonra yeni başlayan depresyon ya da kaygı
- Ayağa kalkınca sık göz kararması
- El yazısının küçülmesi, sesin kısılması, tek omuzda açıklanamayan sertlik
Bu dönem korkulacak bir dönem değil, beyni desteklemek için en değerli fırsattır. Bu dönemde atılabilecek adımları Parkinson hastalığının formülü yazılabilir mi? yazısında anlattım.
Ne Zaman Nöroloğa Gidilmeli?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir nöroloji uzmanına başvurmanızı öneririm. Erken değerlendirme, hem doğru tanı hem de zamanında başlanacak destek için önemlidir.
- Dinlenirken bir elde ya da bacakta başlayan titreme
- Günlük işlerde belirgin yavaşlama, adımların küçülmesi ya da bir kolun yürürken daha az sallanması
- Uykuda rüyayı yaşama
- Açıklanamayan düşmeler ya da denge kaybı
- Yakınlarınızın yüz ifadenizde, sesinizde ya da yürüyüşünüzde bir değişiklik fark etmesi
Tanının nasıl konulduğunu Parkinson hastalığında tanı yazısında, hastalığın genel tablosunu ve tedavisini Parkinson hastalığı yazısında anlattım.
Referanslar
- Postuma RB, Berg D, Stern M, et al. MDS clinical diagnostic criteria for Parkinson's disease. Mov Disord. 2015;30(12):1591-1601.
- Postuma RB, Iranzo A, Hu M, et al. Risk and predictors of dementia and parkinsonism in idiopathic REM sleep behaviour disorder: a multicentre study. Brain. 2019;142(3):744-759.
- Bloem BR, Okun MS, Klein C. Parkinson's disease. Lancet. 2021;397(10291):2284-2303.
- Armstrong MJ, Okun MS. Diagnosis and Treatment of Parkinson Disease: A Review. JAMA. 2020;323(6):548-560. doi: 10.1001/jama.2019.22360.
- Radhakrishnan DM, Goyal V. Parkinson's disease: A review. Neurol India. 2018;66(Supplement):S26-S35. doi: 10.4103/0028-3886.226451.
