Parkinson hastalığını gösteren tek bir kan testi ya da film yoktur; tanı bir nöroloğun dikkatli muayenesiyle konur. Bu yazıda tanının nasıl konulduğunu, hangi tetkiklerin neden istendiğini ve her titremenin neden Parkinson olmadığını anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.
Tanı Nasıl Konur?
Parkinson hastalığının tanısı bugün hala en güvenilir şekilde deneyimli bir nöroloğun ayrıntılı muayenesiyle konur. Nörolog, uluslararası kabul görmüş tanı ölçütlerine göre belirli bulguları arar.
- Hareketlerde yavaşlama: Tanı için mutlaka bulunması gerekir. Parmakları tekrar tekrar açıp kapama gibi hareketlerde hızın ve genişliğin giderek azaldığı görülür.
- Titreme ya da kas sertliği: Yavaşlamaya bunlardan en az biri eşlik etmelidir.
- Tek taraflı başlangıç: Belirtilerin bir tarafta başlaması ve o tarafta daha belirgin kalması tanıyı destekler.
- Levodopaya yanıt: Tedaviyle belirtilerin belirgin şekilde düzelmesi tanıyı destekleyen önemli bir bulgudur.
Nörolog aynı zamanda Parkinson'a benzeyen başka bir hastalığı düşündüren işaretleri de arar. Bu hastalıkları Parkinson'a benzeyen hastalıklar yazısında anlattım.
Tetkikler
Tetkikler tanıyı tek başına koydurmaz, ama üç işe yarar: tanıyı desteklemek, benzer hastalıkları ayırmak ve tedaviyi etkileyen eksiklikleri bulmak.
Görüntüleme
Görüntüleme yöntemleri çoğunlukla şüpheli durumlarda ya da başka bir nedeni dışlamak için istenir.
- Beyin MR'ı: Parkinson hastalığında genellikle normaldir. Amaç, belirtilere yol açabilecek damar hasarı, tümör ya da beyin sıvısı birikimi gibi başka nedenleri dışlamaktır.
- Nöromelanin MR: Dopamin üreten hücrelerin bulunduğu bölgeyi görüntüleyebilen özel bir MR tekniğidir; bazı merkezlerde kullanılır.
- DaTscan: Beyindeki dopamin sinir uçlarını gösteren bir nükleer tıp tetkikidir. Parkinson titremesini esansiyel tremor gibi diğer titreme türlerinden ayırmada çok yardımcıdır.
Koku Testi ve Biyopsi
Koku kaybı Parkinson hastalığının en erken işaretlerinden biri olduğu için koku testleri tanıyı destekleyebilir. Son yıllarda deriden alınan küçük bir parçada hatalı katlanmış alfa-sinüklein proteinini gösteren testler de geliştirildi. Bu testler özellikle erken ve şüpheli durumlarda umut verici, ancak henüz her merkezde yapılmıyor.
Kan Tahlilleri
Kan tahlilleri Parkinson tanısını koymaz, ama tedavi planı için değerlidir. Hastalarımın hepsinde şu değerlere bakmayı önemli buluyorum:
- B12, folat ve homosistein: Levodopa kullananlarda homosistein yükselebilir; bu da sinir hücreleri ve damarlar için olumsuz bir etkendir. Yüksek homosistein Parkinson hastalarında bellek sorunlarıyla da ilişkili bulunmuştur.
- MTHFR gen farkı: Homosistein yüksekse, B vitaminlerinin hangi formda verileceğini belirlemeye yardımcı olur.
- D vitamini: Parkinson hastalarında sık düşüktür; kemik sağlığı ve düşmeler açısından önemlidir.
- Tiroid ve diğer temel tahliller: Yorgunluk, yavaşlama ve titremeye yol açabilecek başka nedenleri dışlamak için.
Her Titreme Parkinson Değildir
Titreme nöroloji muayenehanesine en sık başvuru nedenlerinden biridir ve çoğu zaman Parkinson hastalığına bağlı değildir. En sık karıştırılan, esansiyel tremor adı verilen ve sıklıkla ailede de görülen titremedir. İkisini ayırmak için titremenin ne zaman ortaya çıktığına bakmak çok yardımcı olur.
- Parkinson titremesi: El dinlenirken, örneğin televizyon izlerken ya da kucakta dururken belirginleşir. Bir bardak almak için uzanınca azalır ya da kaybolur. Çoğunlukla tek tarafta başlar ve yavaşlama ile kas sertliği eşlik eder.
- Esansiyel tremor: Hareket sırasında belirginleşir. Bardak tutarken, çay içerken, yazı yazarken artar. Genellikle iki eldedir; başta ve seste de titreme olabilir. Yavaşlama ve kas sertliği yoktur.
Titremenin diğer nedenleri arasında bazı ilaçlar, tiroid fazlalığı, aşırı kafein, kaygı ve yorgunluk sayılabilir. İlaçlara bağlı titremeyi ilaçlara bağlı tremor yazısında, enfeksiyon sonrası titremeyi COVID-19 sonrası eller ve bacaklarda titreme yazısında anlattım.
Erken Tanının Önemi
Parkinson hastalığının hareket belirtileri ortaya çıktığında beyindeki dopaminin büyük kısmı kaybedilmiş olur. Oysa koku kaybı, kabızlık ve uykuda rüyayı yaşama gibi işaretler yıllar önce başlayabilir; bu işaretleri Parkinson hastalığı yazısında anlattım. Bu dönemi fark etmek, beyni destekleyen beslenme, egzersiz ve uyku düzenini erkenden başlatmak için değerli bir fırsattır.
Yapay Zekâ
Yapay zekâ, Parkinson hastalığının erken tanısında en heyecan verici gelişmelerden biri. Bilgisayar programları, insan gözünün ya da kulağının fark edemeyeceği çok küçük değişiklikleri yakalayabiliyor.
- Ses: Telefonla kaydedilen konuşmalarda sesin tonundaki ve ritmindeki küçük değişiklikler.
- El yazısı ve çizim: Spiral çizimlerdeki ve yazıdaki ince değişiklikler.
- Yürüyüş ve hareket: Akıllı saat ve telefonlardaki sensörlerin kaydettiği adım ve hareket özellikleri.
- Görüntüleme: MR ve DaTscan görüntülerinin daha hassas yorumlanması.
Bu yöntemler henüz günlük muayenenin yerini almıyor, ama gelecekte hastalığı belirtiler başlamadan önce fark etmemize yardımcı olabilir.
Referanslar
- Postuma RB, Berg D, Stern M, et al. MDS clinical diagnostic criteria for Parkinson's disease. Mov Disord. 2015;30(12):1591-1601.
- Reddy A, Reddy RP, Roghani AK, et al. Artificial intelligence in Parkinson's disease: Early detection and diagnostic advancements. Ageing Res Rev. 2024;99:102410. doi: 10.1016/j.arr.2024.102410.
- Armstrong MJ, Okun MS. Diagnosis and Treatment of Parkinson Disease: A Review. JAMA. 2020;323(6):548-560. doi: 10.1001/jama.2019.22360.
- Zhou L. Homocysteine and Parkinson's disease. CNS Neurosci Ther. 2024;30(2):e14420. doi: 10.1111/cns.14420.
- Quan Y, Xu J, Xu Q, et al. Association between the risk and severity of Parkinson's disease and plasma homocysteine, vitamin B12 and folate levels: a systematic review and meta-analysis. Front Aging Neurosci. 2023;15:1254824. doi: 10.3389/fnagi.2023.1254824.
- Chang YH. Elevated Homocysteine and Cognitive Impairment in Parkinson's Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. Alzheimers Dement. 2025;21(Suppl 7):e108293. doi: 10.1002/alz70861_108293.
