Titreme, yavaşlama ve kas sertliği her zaman Parkinson hastalığı demek değildir. Bazı hastalıklar Parkinson'a çok benzer belirtilerle başlar ama farklı seyreder ve farklı tedavi gerektirir. Bu yazıda en sık karışan tabloları ve onları ayırt ettiren işaretleri anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.
Parkinsonizm Nedir?
Parkinson hastalığına benzeyen bu tabloların hepsine birden parkinsonizm denir. Parkinsonizm bir hastalığın adı değil, hareketlerde yavaşlama, kas sertliği ve titremeden oluşan bir belirti grubunun adıdır. Bu belirtilerin arkasında en sık Parkinson hastalığı vardır, ama tek neden o değildir.
Altta yatan nedeni doğru bulmak üç açıdan önemlidir: doğru tedaviyi seçmek, hastalığın nasıl seyredeceğini öngörmek ve gereksiz ilaç yükünden kaçınmak. Parkinson hastalığının kendisini Parkinson hastalığı yazısında, tanı sürecini Parkinson hastalığında tanı yazısında anlattım.
Damarsal Parkinsonizm
Damarsal (vasküler) parkinsonizm, beyindeki küçük damarların zamanla tıkanması ya da tekrarlayan küçük inmeler sonucu gelişir. Bu hasar beyin MR'ında beyaz cevherde ve hareket merkezlerinde lekeler şeklinde görülür. Yüksek tansiyon, diyabet, sigara ve yüksek homosistein gibi damar sağlığını bozan etkenler riski artırır.
Parkinson hastalığından ayırt ettiren özellikler şunlardır:
- Bacaklardan başlar: Belirtiler daha çok vücudun alt yarısındadır. Kollar ve eller görece korunur.
- İki taraf birden: Parkinson hastalığının aksine genellikle iki tarafta birden başlar.
- Yürüyüş ön planda: Ayakları ayırarak, sürüyerek yürüme ve donma sıktır. Denge kaybı ve düşmeler daha erken başlar.
- Titreme azdır: Dinlenme titremesi genellikle belirgin değildir.
- İlaca zayıf yanıt: Levodopa ile belirgin bir düzelme görülmez ya da çok sınırlı kalır.
İlaçlara Bağlı Parkinsonizm
Bazı ilaçlar beyindeki dopamin etkisini engelleyerek Parkinson'a benzer belirtilere yol açabilir. En sık bazı psikiyatri ilaçları ile metoklopramid gibi bulantı ve mide ilaçları sorumludur. Belirtiler çoğunlukla iki taraflıdır ve ilaç hekim kontrolünde değiştirildiğinde haftalar ya da aylar içinde düzelir. Konuyu ilaçlara bağlı tremor yazısında ayrıntılı anlattım.
Parkinson Artı Sendromları
Parkinson artı (atipik parkinsonizm) sendromları, Parkinson hastalığının hareket belirtilerine ek olarak onda beklenmeyen başka belirtilerle seyreden nörodejeneratif hastalıklardır. Genellikle Parkinson hastalığından daha hızlı ilerlerler ve levodopaya yanıtları zayıftır ya da kısa sürer. En sık karşılaşılan dört tablo şunlardır.
Multisistem Atrofi (MSA)
MSA'da hareket belirtilerine erken ve belirgin otonom sinir sistemi sorunları eşlik eder.
- Tansiyon: Ayağa kalkınca ani ve derin tansiyon düşmesi, bayılma hissi.
- İdrar ve cinsel işlev: İdrar kaçırma ya da mesaneyi boşaltamama, cinsel işlev bozuklukları.
- Solunum: Uyku apnesi ve geceleri hırıltılı nefes alma.
- Beyincik: Bazı hastalarda sarhoş gibi dengesiz yürüme ve koordinasyon bozukluğu ön plandadır.
Progresif Supranükleer Felç (PSP)
PSP'nin en dikkat çekici özelliği, hastalığın ilk yıllarında başlayan düşmelerdir.
- Geriye düşme: Özellikle arkaya doğru, açıklanamayan ani düşmeler.
- Göz hareketleri: Kişi özellikle aşağı bakmakta zorlanır; merdiven inerken ya da tabaktan yemek yerken bu belirgin hale gelir.
- Yüz ifadesi: Sabit, şaşkın bir bakış.
- Konuşma ve yutma: Erken dönemde belirgin konuşma ve yutma güçlüğü.
Kortikobazal Dejenerasyon (KBD)
KBD, bu grubun en tek taraflı seyreden ve en nadir görülen hastalığıdır. Genellikle bir elde başlar.
- Tek taraflı sertlik: Bir el ya da kolda belirgin sertlik ve istemsiz kasılmalar.
- Becerememe: Kas gücü yerinde olduğu halde o eli amaçlı hareketlerde kullanamama.
- Yabancı el: Bazı hastalar etkilenen elin kendisine ait değilmiş gibi, iradesi dışında hareket ettiğini hisseder.
Lewy Cisimcikli Demans
Lewy cisimcikli demansta hareket belirtileri ile düşünme ve bellek sorunları hemen hemen aynı anda ilerler. Parkinson hastalığında da ileri evrelerde demans gelişebilir; ancak Lewy cisimcikli demansta bilişsel sorunlar hareket belirtilerinden önce ya da en geç bir yıl içinde başlar.
- Dalgalanma: Dikkat ve uyanıklık gün içinde saatten saate değişir.
- Halüsinasyonlar: Çok erken dönemde başlayan, canlı ve ayrıntılı görsel halüsinasyonlar.
- Uyku: Uykuda rüyayı yaşama (REM uykusu davranış bozukluğu) sık ve belirgindir.
- İlaç hassasiyeti: Bu hastalar bazı psikiyatri ilaçlarına karşı çok hassastır ve ağır yan etkiler görebilir.
Dikkat Çeken İşaretler
Parkinson tanısı almış birinde aşağıdaki işaretler görülüyorsa, tablonun başka bir parkinsonizm olabileceği düşünülür. Bu işaretler tek başına tanı koydurmaz, ama nöroloğunuzla konuşmak için önemli bir nedendir.
- İlk yıllarda başlayan sık düşmeler
- Levodopaya yeterli yanıt alınamaması
- Belirtilerin iki tarafta birden başlaması
- Erken ve ağır tansiyon düşmesi ya da idrar sorunları
- Aşağı bakmada güçlük
- Erken başlayan bellek sorunları ya da halüsinasyonlar
- Belirtilerin birkaç yıl içinde hızla ilerlemesi
Referanslar
- Postuma RB, Berg D, Stern M, et al. MDS clinical diagnostic criteria for Parkinson's disease. Mov Disord. 2015;30(12):1591-1601.
- Armstrong MJ, Okun MS. Diagnosis and Treatment of Parkinson Disease: A Review. JAMA. 2020;323(6):548-560. doi: 10.1001/jama.2019.22360.
- Bloem BR, Okun MS, Klein C. Parkinson's disease. Lancet. 2021;397(10291):2284-2303.
