Histamin İntoleransı, Migren ve Gerilim Tipi Baş Ağrısı

Kronik migren ve geçmeyen baş ağrılarının temelinde, çoğu zaman göz ardı edilen bir besin hassasiyeti yatar: Histamin İntoleransı. Bu durum, bağırsakların histamini parçalamakla görevli olan DAO (diamin oksidaz) enzimini yeterli düzeyde üretememesi veya genetik yatkınlık sonucu ortaya çıkar. Yükselen histamin düzeyleri, nörolojik hassasiyeti artırarak hem migren hem de gerilim tipi baş ağrısı ataklarını tetikleyebilir.

Bu metin, histamin intoleransının altında yatan mekanizmaları; DAO enzimi düzeyleri, genetik yatkınlık ve hormonal dalgalanmaların intolerans üzerindeki etkilerini bilimsel bir bakış açısıyla inceleyecektir. Ayrıca, doğru tanı, düşük histaminli beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleri yoluyla bu ağrı döngüsünün nasıl kırılabileceğini detaylı bir şekilde açıklayacaktır.

Histamin İntoleransı Nedir?

Histamin intoleransı, besinlerle alınan histaminin bağırsakta yeterince parçalanamaması, bağırsakta bakterilerin fazla histamin sentezlemesi ve dolaşıma karışan fazla histaminin yıkılamaması sonucu gelişir.

Bu durum sindirim sistemi şikayetleri, alerji benzeri belirtiler, çarpıntı, solunum sıkıntısı, nörolojik yakınmalar ve baş ağrısı ile kendini gösterir.

Histamin İntoleransında Baş Ağrısı

Baş ağrısı migren veya gerilim tipi olabilir; çoğu zaman ikisi birlikte görülür.

• Genellikle yemek veya içecek tüketiminden sonra 20 dakika içinde başlar.

• Bazı hastalarda bu süre 1–2 saat, nadiren 24 saate kadar uzayabilir.

• Ağrı başladıktan sonra 2–3 saat içinde azalır; nadiren 24 saate kadar sürebilir.

• Stres, uykusuzluk ve adet dönemlerinde ağrı daha şiddetli seyreder.

• Adet döneminde histamin intoleransına bağlı karın ağrısı ve kasılmalar da artar.

Hem histamin intoleransı hem de migren/gerilim tipi baş ağrısı kadınlarda daha sık görülür.

DAO Enzimi 

Histaminin vücutta yıkımından sorumlu birincil enzim olan DAO (diamin oksidaz) yetersizliği, bu molekülün kanda birikerek nörovasküler sistemi uyarmasına ve dolayısıyla baş ağrısı ataklarını tetiklemesine yol açar.

Yapılan klinik çalışmalar, kronik baş ağrısı ve migren hastalarının büyük çoğunluğunda DAO enzim düzeylerinin veya aktivitesinin genetik, bağırsak florası kaynaklı ya da bazı ilaçların kullanımına bağlı olarak düşük olduğunu göstermektedir. Bu mekanizmadan yola çıkarak uygulanan düşük histaminli diyet veya ekzojen DAO takviyesi tedavisi; atakların sıklığını, süresini ve şiddetini belirgin şekilde azaltmaktadır. Hatta her 5 hastadan biri, bu hücresel destek sayesinde tamamen semptomsuz (ağrısız) bir yaşama kavuşmaktadır.

HNMT Enzimi 

Gıdalarla gelen histamini bağırsakta yıkan DAO enziminin aksine, vücudun içsel histaminini hücresel düzeyde ve özellikle beyinde parçalayan enzim HNMT enzimidir. Ancak HNMT'nin çalışabilmesi için vücutta 'metilasyon' adı verilen hayati bir biyokimyasal sürecin kusursuz işlemesi gerekir. Bu döngünün yakıtı ise B6, B12 vitaminleri ve folik asittir. Eğer vücutta B12 veya aktif folat eksikliği varsa, metilasyon yavaşlar ve HNMT enzimi histamini temizleme yeteneğini kaybeder. Sonuçta beyin dokusunda biriken histamin; damarları genişleterek ve sinir uçlarını uyararak kronik gerilim tipi baş ağrısı ve migren ataklarını doğrudan tetikler. Bu nedenle histamin yüküne bağlı baş ağrılarında, sadece diyeti düzenlemek yetmez; metilasyon desteği de tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Bağırsak Bakterilerinin Katkısı

Histamin intoleransı sadece gıdalarla alınan histaminle sınırlı değildir; bağırsak florasındaki dengesizlikler (disbiyozis) içsel bir histamin fabrikası yaratabilir. Özellikle SIBO (ince bağırsakta aşırı bakteri çoğalması) veya florada histamin üreten spesifik bakterilerin (Klebsiella, Morganella veya bazı Lactobacillus suşları gibi) aşırı artışı, bağırsak lümeninde kontrolsüz bir histamin sentezine yol açar. Bu kronik histamin yükü, bağırsak mukozasında lokal bir enflamasyon başlatarak mukozal bariyeri zedeler ve geçirgen bağırsak tablosuna zemin hazırlar. Enflamasyon ve artan histamin, hem lokal DAO enzim aktivitesini baskılar hem de bağırsak epitelini aşarak sistemik dolaşıma karışır; vagus siniri ve bağışıklık yolakları üzerinden merkezi sinir sistemini uyararak migren ve gerilim tipi baş ağrısı ataklarını kronikleştirir.

Diğer Biyojenik Aminler 

Histamin intoleransı klinik olarak tek başına bir moleküle bağlı değildir; gıdalarda histaminle birlikte bulunan tiramin, putresin ve kadaverin gibi diğer biyojenik aminler tablonun şiddetini doğrudan belirler. Bağırsaktaki DAO enzimi, bu aminleri parçalamakla görevlidir. Dolayısıyla, diyette tiramin veya putresin miktarı arttığında, DAO enzimi bu moleküllerle meşgul olur (enzimatik rekabet) ve histamin yıkımı durma noktasına gelir.

Özellikle fermente gıdalarda ve bekletilmiş proteinlerde yüksek oranda bulunan tiramin, bağırsak bariyerini aştığında doğrudan sempatik sinir sistemini uyarır. Norepinefrin salınımını tetikleyerek akut vazokonstrüksiyona (damar büzüşmesi) ve ardından gelen rebound vazodilatasyona (damar genişlemesi) yol açar. Bu ani vasküler dalgalanma, histaminin yarattığı nörojenik enflamasyonla birleşerek çok daha şiddetli, zonklayıcı migren ve inatçı gerilim tipi baş ağrısı ataklarına zemin hazırlar.

Besinsel Tetikleyiciler: Histamin Yükü ve Migren Yolaklarının Kesişim Noktası

Alkol tüketimi, histamin intoleransı ve migren patofizyolojisinde çift yönlü bir tetikleyici rol oynar. Alkolün kendisi ve karaciğerdeki yıkım süreci, histamini parçalayan DAO enzimini doğrudan bloke ederek sistemik histamin seviyelerinin hızla yükselmesine neden olur.

Klinik pratikte en sık bildirilen tetikleyici olan kırmızı şarap, bu blokajın yanı sıra kendi içinde de çok yüksek oranda histamin, sülfit ve diğer biyojenik aminleri barındırır. Şarabın yanında tüketilen eski ve olgunlaştırılmış peynirler gibi yoğun tiramin içeren gıdalar da sürece dahil olduğunda, hem bağırsaktaki enzim kapasitesi tamamen tükenir hem de tiraminin yarattığı vasküler (damarsal) dalgalanmalar migren ve gerilim tipi baş ağrısı ataklarını kaçınılmaz hale getirir.

Kırmızı şarap ve eski peynir kombinasyonunun dışında, klinik pratikte hem histamin yükünü artıran hem de doğrudan nörovasküler sistemleri uyararak "çifte darbe" vuran çok önemli besin grupları bulunmaktadır:

• Fermente ve kürlenmiş etler (sucuk, salam, sosis, pastırma): Bu etler bekletildikçe ve fermente edildikçe, içlerindeki histidin amino asidi bakteriler tarafından hızla histamine dönüştürülür ve en yüksek histamin kaynaklarından biri haline gelir. Aynı zamanda bu işlenmiş etlerde koruyucu olarak kullanılan nitrit ve nitratlar, vücutta nitrik oksit salınımını artırarak beyin damarlarında güçlü bir vazodilatasyona (genişleme) yol açar ve migren ataklarını doğrudan provoke eder.

• Çikolata ve kakao: Çikolata, mast hücrelerinden histamin salgılanmasını tetikleyen güçlü bir histamin liberatörüdür (salgılatıcı). Bunun yanı sıra içeriğindeki feniletilamin maddesi, vazoaktif bir amin olarak damar tonusunu dengesizleştirir ve duyarlı bireylerde merkezi sinir sistemini uyararak baş ağrısını başlatır.

• Narenciye Grubu (portakal, mandalina, limon, greyfurt): Kendileri doğrudan çok yüksek histamin içermese de, vücudun içsel histaminini serbest bırakan güçlü liberatör gıdalardır. Ayrıca içerdikleri oktopamin ve sinefrin gibi diğer biyojenik aminler bağırsaktaki sınırlı DAO enzimini meşgul ederken, sempatik sinir sistemini uyararak beyin damar tonusunu ve migrenöz duyarlılığı artırır. Narenciyelerin (özellikle portakalın) migrendeki en sinsi rolü ise içerdikleri fenolik bileşikler nedeniyle vazoaktif aminleri yıkan SULT1A (Sülfotransferaz 1A) enzimini doğrudan bloke etmeleridir. SULT1A inhibe olduğunda, hem narenciyeden gelen hem de diyetle alınan diğer aminler (örneğin peynirdeki tiramin) vücuttan temizlenemez; bu da nörojenik enflamasyonu ve damarsal dalgalanmaları tetikleyerek çok daha agresif baş ağrısı ataklarına yol açar.

• Domates, patlıcan ve ıspanak: Sebze dünyasının doğal histamin içeriği en yüksek üçlüsüdür; özellikle domates aynı zamanda histamin salgılatıcı özelliğe de sahiptir. Bu sebzeler, yüksek histamin yüklerinin yanı sıra bol miktarda glutamat barındırır. Beyinde eksitatuar (uyarıcı) bir nörotransmitter olan glutamat, migren patofizyolojisindeki kortikal yayılan depresyon mekanizmasını kolaylaştırarak ağrı eşiğini düşürür.

• Kabuklu deniz ürünleri ve beklemiş balıklar: Balıklar yakalandıktan hemen sonra dondurulmadığında, üzerlerindeki bakteriler dakikalar içinde çok yüksek düzeyde histamin üretir; kabuklu deniz ürünleri ise sürece güçlü histamin salgılatıcı rolleriyle katılır. Bu gıdaların tüketimiyle ortaya çıkan ani ve yoğun amin bombardımanı, migren ağrısını taşıyan ana hat olan trigeminal sinir sistemini doğrudan uyararak akut, şiddetli ve zonklayıcı ataklara zemin hazırlar.

Dışarıda Yemek ve Tetikleyiciler: Restoran Menülerindeki Gizli Tehlikeler

Ev ortamında hazırlanan taze gıdalarla beslenen hastalar, histamin yüklerini genellikle çok daha rahat kontrol altında tutabilirler. Ancak dışarıda yemek yemek, kontrol edilmesi neredeyse imkansız olan çok yönlü bir histamin ve amin bombardımanını beraberinde getirir. Restoran ortamında semptomları tetikleyen temel faktörler şunlardır:

• Bekletilmiş Mezeler ve Soslar: Restoranlarda önceden hazırlanan, buzdolabında bekletilen veya fermente edilen mezeler ile soslar, içlerindeki mikroorganizmalar nedeniyle zaman geçtikçe devasa boyutlarda histamin üretir. Evde taze yenen bir gıda dışarıda bir "histamin bombasına" dönüşebilir.

• Gizli Katkı Maddeleri ve Koruyucular: Yemeklerin lezzetini ve raf ömrünü artırmak için kullanılan çeşniler, bulyonlar, renklendiriciler ve en önemlisi MSG (monosodyum glutamat), mast hücrelerinden doğrudan histamin salınımını tetiklerken, beyindeki ağrı merkezlerini de uyarır.

• İçecek Çeşitliliği: Yemeklerin yanında sıkça tüketilen kola gibi asitli içecekler histamin liberatörüdür; fermente bir süt ürünü olan ayran yüksek oranda histamin barındırır; çay ve kahve ise bağırsaktaki DAO enzim aktivitesini doğrudan baskılar.

• Gluten ve Çapraz Kontaminasyon: Ekmekler, unlu soslar ve tatlılarda bulunan yoğun gluten yükü, bağırsak bütünlüğünü bozarak zonulin salınımını artırır. Geçirgenleşen bağırsak mukozası, lümendeki histamin ve diğer biyojenik aminlerin doğrudan kana sızmasına neden olur.

• Çoklu Gıda Etkileşimi ve Alkol: Aynı öğünde çok sayıda farklı bileşenin (örneğin marine etler, domatesli soslar ve eski peynirler) bir arada tüketilmesi vücudun metabolik kapasitesini aşar. Bu menüye eşlik eden tek bir kadeh alkol bile DAO ve SULT1A enzimlerini bloke ederek ağrı döngüsünü anında başlatır.

Klinik Profil: Hem Migren Hem de Histamin İntoleransı Hangi Hastalarda Görülür?

Klinik pratikte migren ve histamin intoleransı sıklıkla izole birer antite olarak değil, birbirini besleyen ortak bir patofizyolojik zemin üzerinde birlikte karşımıza çıkabilir. Bu birlikteliğin temelinde, kronik enflamasyon, mast hücrelerinin aşırı duyarlılığı ve bağırsak sağlığında bozulma yatabilir.

Bu klinik tablonun arkasında sıklıkla bulunan nedenler ve risk faktörleri şu şekilde sınıflandırılabilir:

1. Gastrointestinal Sistem Patolojileri ve Mikrobiyota Bozuklukları

• Gastrointestinal enflamasyon ve mukozal hasar: Çölyak hastalığı, non-çölyak gluten/buğday hassasiyeti ve enflamatuar bağırsak hastalıkları (Crohn, ülseratif kolit), histamini parçalayan DAO enziminin sentezlendiği bağırsak hücrelerinde kronik hasara yol açar.

• Disbiyozis ve SIBO: İnce bağırsakta aşırı bakteri çoğalması (SIBO), paraziter enfeksiyonlar ve genel mikrobiyota dengesizliği (disbiyozis), bağırsak lümeninde kontrolsüz bir histamin sentezine neden olur.

• Artmış Bağırsak Geçirgenliği: Enflamasyon ve disbiyozis nedeniyle epitel bariyerinin bozulması, lümenden sistemik dolaşıma sadece histamin ve diğer biyojenik aminlerin sızmasına yol açmaz. Bu hasarlı duvardan kana yoğun şekilde sızan LPS (lipopolisakkarit) gibi bakteriyel endotoksinler ve pro-enflamatuar sitokinler, sistemik bir enflamasyon başlatır. Dolaşımdaki bu toksik ve enflamatuar yük, kan-beyin bariyerini ve trigeminal sinir sistemini (migren ağrısını taşıyan ana yolakları) doğrudan uyararak nörojenik enflamasyonu ve baş ağrısı ataklarını kronikleştirir.

• İatrojenik Faktörler: Uzun süreli ve bilinçsiz antibiyotik kullanımı, koruyucu florayı yok ederek hem histamin üreten patojenlerin artmasına hem de mukozal DAO kapasitesinin düşmesine zemin hazırlar.

2. Hormonal ve İmmünolojik Tetikleyiciler

• Östrojen baskınlığı ve hormonal dalgalanmalar: Menstrüasyon dönemi ve perimenopoz/menopoz sürecindeki hormonal dengesizlikler mast hücrelerini doğrudan aktive eder.

• Ekzojen (dışarıdan) östrojen kullanımı: Östrojen içeren doğum kontrol hapları veya hormon replasman tedavileri, mast hücreleri üzerindeki östrojen reseptörlerini (ER-alpha) uyararak histamin salınımını ve degranülasyonunu (salgılanmasını) dramatik şekilde artırır.

• Mast Hücresi Aktivasyon Sendromu (MCAS): Mast hücrelerinin genetik veya edinsel olarak aşırı duyarlı olması ve en ufak bir uyaranla (stres, sıcaklık, besin) sisteme yoğun histamin, sitokin ve kemokin salınımı nedeniyle  hem histamin intoleransı semptomlarını hem de nörojenik enflamasyon üzerinden migren ataklarını tetikleyebilir.

3. Yaşam Tarzı, Nutrisyonel ve Epigenetik Risk Faktörleri

• Batı Tipi Beslenme: İşlenmiş gıdalar, rafine karbonhidratlar, aşırı şeker ve fruktoz tüketimi, sitokin salınımını artırarak hem sistemik enflamasyonu besler hem de bağırsak florasını bozarak histamin yükünü artırır.

• Esansiyel Yağ Asidi Eksiklikleri: Özellikle Omega-3 (özellikle DHA ve EPA) eksikliği, hücre membran bütünlüğünün bozulmasına ve anti-enflamastuar mekanizmalarının devre dışı kalmasına neden olur.

• Kronik psikolojik stres, kortizol ve CRH salınımı üzerinden mast hücrelerini doğrudan degranüle eder. 

• Hareketsizlik: Hareketsizlik ve buna eşlik eden fazla kilo/obezite ise adipokinler yoluyla düşük yoğunluklu kronik sistemik enflamasyonu sürdürür.

• Genetik Yatkınlık: Ailede migren, atopik hastalıklar (alerji, astım, egzama) ve fibromiyalji öyküsünün bulunması, bireyin genel ağrı algısı ve histamin klirensi (temizlenmesi) süreçlerinde genetik polimorfizmlere (DAO, HNMT, SULT1A varyasyonları) sahip olduğunu düşündürür.

Bütüncül Yaklaşım: Histamin İntoleransı ve Kronik Baş Ağrısı Hastaları İçin Klinik Öneriler

Eğer migren veya gerilim tipi baş ağrısı tablolarınıza dirençli mide-bağırsak şikayetleri (şişkinlik, gaz, reflü, dışkılama düzensizlikleri) eşlik ediyorsa ve histamin intoleransından şüpheleniyorsanız, tedavi başarısı için şu klinik adımlar izlenmelidir:

• Çölyak ve Gluten Hassasiyeti Taraması: Geçmeyen baş ağrısı ve gastrointestinal semptom varlığında, çölyak hastalığı (serolojik testler ve gerekirse endoskopi ile) ve çölyak dışı gluten/buğday hassasiyeti yönünden mutlaka değerlendirme yapılmalıdır.

• Bağırsak Geçirgenliği ve Flora Analizi: Mukozal bariyer bütünlüğünü ve epitel hasarını değerlendirmek amacıyla serum veya dışkıda zonulin düzeyleri ölçülmelidir. Eşlik eden SIBO veya disbiyozis varlığını saptamak için mikrobiyota analizleri ve nefes testleri planlanmalıdır.

• Biyokimyasal ve Genetik Belirteçler: Tanıyı desteklemek adına serum histamin düzeyi ve DAO (Diamin Oksidaz) enzim aktivitesi ölçülmelidir. Ailevi ve dirençli olgularda, histamin klirensini etkileyen DAO genetik polimorfizmleri (mutasyonları) araştırılabilir.

• Düşük Histaminli ve glutensiz beslenme: En az 2-4 hafta süreyle histamin içeriği düşük, taze gıdalardan oluşan ve gluten hassasiyetine özel bir beslenme planı uygulanmalıdır. Bu süreçte hem histamin yükünü azaltmaya hem de bağırsak mukozasını iyileştirerek DAO sentezini artırmaya odaklanılmalıdır.

• Enzim Blokajı Yapan İlaçların Yönetimi: Baş ağrısı ataklarında sıkça kullanılan bazı ağrı kesiciler (NSAİİ'ler), kas gevşeticiler ve aspirin gibi ilaçların yanı sıra bazı antidepresanlar da DAO enzimini doğrudan bloke edebilir. Bu ilaçların kullanımı hekim kontrolünde gözden geçirilmeli ve biyojenik amin dengesini bozmayan alternatif tedaviler planlanmalıdır.

• Metilasyon ve Mikrobesin Destekleri: HNMT enziminin çalışması ve histamin klirensi için hayati önem taşıyan aktif B12 (metilkobalamin), aktif folat (5-MTHF), magnezyum, çinko ve C vitamini düzeyleri kontrol edilmeli, eksiklikler yerine konmalıdır.

• Balık ve Deniz Ürünleri Tüketimi:  Ton balığı, uskumru ve sardalya gibi koyu kaslı balıklar yakalandığı andan itibaren soğuk zincirle korunmazsa, üzerlerindeki bakteriler hızla histamin üretir. Bu nedenle balıklar her zaman çok taze tüketilmeli, konservelerden uzak durulmalı veya yakalandıktan hemen sonra şoklanmış güvenilir ürünler tercih edilmelidir.

Referanslar

• Taşcı-Fresko, Banu 2023 Ne Yesem Dokunuyor: Histamin İntoleransı Bulguları, Nedenleri, Çözümleri - Doğan Kitap https://www.dogankitap.com.tr/files/kitaplar/dosya/onzl-ne-yesem-dokunuyor-ic.pdf
• Griauzdaitė K, Maselis K, Žvirblienė A, Vaitkus A, Jančiauskas D, Banaitytė-Baleišienė I, Kupčinskas L, Rastenytė D. Associations between migraine, celiac disease, non-celiac gluten sensitivity and activity of diamine oxidase. Med Hypotheses. 2020 Sep;142:109738. doi: 10.1016/j.mehy.2020.109738. Epub 2020 Apr 11. PMID: 32416409. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32416409//
• Izquierdo-Casas J, Comas-Basté O, Latorre-Moratalla ML, Lorente-Gascón M, Duelo A, Vidal-Carou MC, Soler-Singla L. Low serum diamine oxidase (DAO) activity levels in patients with migraine. J Physiol Biochem. 2018 Feb;74(1):93-99. doi: 10.1007/s13105-017-0571-3. Epub 2017 Jun 17. PMID: 28624934. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28624934//
• Izquierdo-Casas J, Comas-Basté O, Latorre-Moratalla ML, Lorente-Gascón M, Duelo A, Soler-Singla L, Vidal-Carou MC. Diamine oxidase (DAO) supplement reduces headache in episodic migraine patients with DAO deficiency: A randomized double-blind trial. Clin Nutr. 2019 Feb;38(1):152-158. doi: 10.1016/j.clnu.2018.01.013. Epub 2018 Feb 15. PMID: 29475774. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29475774//
• García-Martín E, Martínez C, Serrador M, Alonso-Navarro H, Ayuso P, Navacerrada F, Agúndez JA, Jiménez-Jiménez FJ. Diamine oxidase rs10156191 and rs2052129 variants are associated with the risk for migraine. Headache. 2015 Feb;55(2):276-86. doi: 10.1111/head.12493. Epub 2015 Jan 22. PMID: 25612138. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25612138/
• Wantke F, Götz M, Jarisch R. Histamine-free diet: treatment of choice for histamine-induced food intolerance and supporting treatment for chronic headaches. Clin Exp Allergy. 1993 Dec;23(12):982-5. doi: 10.1111/j.1365-2222.1993.tb00287.x. PMID: 10779289. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10779289/
• Comas-Basté O, Sánchez-Pérez S, Veciana-Nogués MT, Latorre-Moratalla M, Vidal-Carou MDC. Histamine Intolerance: The Current State of the Art. Biomolecules. 2020;10(8):1181. Published 2020 Aug 14. doi:10.3390/biom10081181 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7463562/
• Schnedl WJ, Lackner S, Enko D, Schenk M, Holasek SJ, Mangge H. Evaluation of symptoms and symptom combinations in histamine intolerance. Intest Res. 2019;17(3):427-433.  doi:10.5217/ir.2018.00152 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6667364/ https://www.histaminintoleranz.ch/downloads/SIGHI-Leaflet_HistamineEliminationDiet.pdf
• Jarisch R, Wantke F. Wine and headache. Int Arch Allergy Immunol. 1996 May;110(1):7-12. doi: 10.1159/000237304. PMID: 8645981. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8645981/
• Razeghi Jahromi S, Ghorbani Z, Martelletti P, Lampl C, Togha M; School of Advanced Studies of the European Headache Federation (EHF-SAS). Association of diet and headache. J Headache Pain. 2019 Nov 14;20(1):106. doi: 10.1186/s10194-019-1057-1. PMID: 31726975; PMCID: PMC6854770. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31726975/
• Sánchez-Pérez S, Comas-Basté O, Rabell-González J, Veciana-Nogués MT, Latorre-Moratalla ML, Vidal-Carou MC. Biogenic Amines in Plant-Origin Foods: Are They Frequently Underestimated in Low-Histamine Diets? Foods. 2018 Dec 14;7(12):205. doi: 10.3390/foods7120205. PMID: 30558197; PMCID: PMC6306728. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6306728/7