"Stresli bir haftayı atlatıyorum, cumartesi sabahı migrenle uyanıyorum. Adet öncesi kesin geliyor. Bir kadeh şarap bile yetiyor." Migreninizin neden tam da bu anlarda geldiğini merak ediyorsanız, cevabın bir kısmı beyni saran zardaki küçük alarm hücrelerinde, yani mast hücrelerinde olabilir.
Mast hücreleri, beyni saran zarda (dura) ağrı ileten sinir uçlarının hemen yanında bulunur. Stres, hormonal dalgalanmalar ve bazı yiyecekler bu hücreleri uyardığında salınan histamin ve diğer maddeler sinir uçlarını hassaslaştırarak migren atağını başlatmaya veya şiddetlendirmeye katkıda bulunabilir. Migrenin tek nedeni mast hücreleri değildir, ama tetikleyicilerin neden bu kadar güçlü etkilediğini anlamak için önemli bir anahtardır. Düzenli uyku ve öğünler, stres yönetimi, adet döngüsünün izlenmesi ve histamin yükünün azaltılması atakları belirgin şekilde azaltabilir.
Bu yazıda geçen ilaç ve takviyeler genel bilgi amaçlıdır. Tedaviye başlamadan önce mutlaka doktorunuza danışın.
Beyin zarındaki mast hücreleri
Beynin kendisi ağrı hissetmez. Migren ağrısının başlıca kaynağı, beyni saran zarlardaki (meninksler) damarlar ve bu bölgeye uzanan trigeminal sinirin ağrı lifleridir. Mast hücreleri tam da burada, bu sinir lifleri ve damarlarla yan yana yerleşmiştir.
Bu konum onlara özel bir rol verir: Mast hücreleri vücuttan gelen sinyalleri (stres hormonları, östrojen, kandaki histamin, iltihap belirteçleri) algılar ve bunları doğrudan ağrı sinirlerine iletebilir. Hayvan çalışmalarında beyin zarındaki mast hücrelerinin uyarılmasının ağrı ileten sinir liflerini aktive ettiği ve migrene benzer bir ağrı yolunu başlattığı gösterilmiştir.
Migren atağında ne olur?
Migren atağında trigeminal sinir uçları ile mast hücreleri arasında kendini besleyen bir döngü oluşabilir:
- Tetikleyici: Stres, hormonal değişiklik, uykusuzluk veya histamin yüklü bir yemek mast hücrelerini ve sinir uçlarını uyarır.
- Sinir uçları CGRP salgılar: CGRP, migren atağının merkezindeki maddelerden biridir; damarları genişletir ve ağrı sinyalini güçlendirir.
- Mast hücreleri aktive olur: CGRP ve P maddesi gibi sinir kaynaklı maddeler mast hücrelerini uyarır; mast hücreleri histamin, triptaz ve prostaglandin salgılar.
- Ağrı büyür: Bu maddeler sinir uçlarını daha da hassaslaştırır, zonklayan ağrı, ışık ve ses hassasiyeti belirginleşir.
Bu döngü, migrenin neden saatlerce hatta günlerce sürebildiğini ve neden farklı tetikleyicilerin aynı sonucu doğurduğunu açıklamaya yardımcı olur. Günümüzde migren tedavisinde kullanılan CGRP'yi hedefleyen ilaçlar da bu döngünün bir halkasını kırmayı amaçlar.
Stres ve "hafta sonu migreni"
Mast hücrelerinin üzerinde stres hormonu CRH'ye yanıt veren alıcılar bulunur. Stres anında salınan CRH beyin zarındaki mast hücrelerini uyararak histamin salınımına yol açabilir. Bu, yoğun stresli dönemlerde atakların neden sıklaştığını açıklayan mekanizmalardan biridir.
Birçok migren hastası ise atağı stresin tam ortasında değil, stres bittikten sonra yaşar: yoğun bir iş haftasının ardından gelen cumartesi sabahı ya da tatilin ilk günü. Bu "rahatlama migreni"nde stres hormonlarındaki ani düşüşün yanı sıra hafta sonu değişen uyku saatleri, geç kahvaltı ve azalan kafein de rol oynayabilir.
Ne yapabilirsiniz?
- Hafta sonu da hafta içiyle aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın.
- Kahvaltıyı geciktirmeyin.
- Kahve içiyorsanız hafta sonu miktarını ve saatini fazla değiştirmeyin.
- Stresi biriktirmek yerine gün içine yayılmış kısa nefes molaları verin.
Adet migreni
Adetin başlamasından iki gün önce ile ilk üç günü arasında gelen migren atakları, östrojen düzeyindeki ani düşüşle ilişkilidir. Bu ataklar çoğu zaman daha uzun ve ilaçlara daha dirençli seyreder.
Mast hücreleri bu tabloda şu şekilde rol oynayabilir:
- Östrojen mast hücrelerini uyarır, progesteron sakinleştirir. Adet öncesi progesteronun düşmesiyle mast hücreleri daha kolay aktive olur.
- Histamin yükü artar. Bu dönemde histamin toleransı azalır; aynı günlerde ishal, kaşıntı veya burun tıkanıklığının da artması bunun ipucu olabilir.
- Rahimden salınan prostaglandinler adet sancısının yanı sıra baş ağrısına da katkıda bulunabilir.
Menopoza geçiş döneminde hormonların düzensiz dalgalanması migreni geçici olarak kötüleştirebilir; menopozdan sonra ise birçok kadında ataklar azalır.
Adet migreninde atakların hangi günlere denk geldiğini bilmek, hekiminizle birlikte önleyici bir plan yapmayı mümkün kılar.
Histamin ve yiyecekler
Histamin, migren hastalarında atağa benzer bir baş ağrısını tetikleyebilen maddelerden biridir. Bazı çalışmalarda migren hastalarında histamini parçalayan DAO enziminin düzeyinin düşük olduğu bildirilmiştir. Yiyeceklerden gelen histamin yeterince parçalanamadığında hem doğrudan damarları genişletir hem de mast hücrelerinin yükünü artırır.
Migreni sık tetikleyen, histamin ve diğer aminlerden zengin yiyecekler:
- Kırmızı şarap ve bira
- Olgun peynirler
- Sucuk, salam ve işlenmiş etler
- Beklemiş balık, ton balığı konservesi
- Turşu, sirke, soya sosu
- Artan ve tekrar ısıtılan yemekler
Herkes bu yiyeceklerden etkilenmez; ama atak günlüğünüzde bu yiyeceklerle atak arasında birkaç saatlik bir ilişki görüyorsanız histamin ihtimalini düşünmek gerekir.
Atakları azaltmak için ne yapılabilir?
Yaşam düzeni
- Atak günlüğü tutun: Atak tarihlerini, adet döngünüzü, uykunuzu, stres düzeyinizi ve atak öncesi 24 saatte yediklerinizi not edin. İki üç ay içinde kendi tetikleyicileriniz belirginleşir.
- Düzenli uyku: Hafta içi ve hafta sonu aynı saatlerde yatıp kalkın.
- Düzenli öğünler ve yeterli su: Öğün atlamak ve susuz kalmak güçlü tetikleyicilerdir.
- Stres yönetimi: Diyafram nefesi, yoga ve düzenli hareket vagus sinirini çalıştırarak mast hücreleri üzerinde fren etkisi yapar.
- Histamin yükünü azaltın: Atak günlüğü histamini düşündürüyorsa 2–4 hafta düşük histaminli beslenmeyi deneyin.
Hekim kontrolünde destekler
- Magnezyum ve B2 vitamini (riboflavin): Migren önlemede etkinliği çalışmalarla desteklenmiş takviyelerdir.
- Koenzim Q10: Bazı hastalarda faydalı olabilir.
- Doğal mast hücresi stabilizatörleri: Kuersetin ve luteolin.
- D vitamini: Eksikse tamamlanmalıdır.
Dikkat: Ağrı kesici kullanımı
Ayda 10–15 gün veya daha fazla ağrı kesici kullanmak, baş ağrısını tersine bir kısır döngüye sokabilir. Ataklarınız sıklaştıysa, önleyici tedavi seçeneklerini bir nörologla konuşmanız gerekir.
Ne zaman acil?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa baş ağrınızı migrene bağlamayın, vakit kaybetmeden acil servise başvurun:
- Hayatınızın en şiddetli, saniyeler içinde başlayan baş ağrısı
- Baş ağrısına ateş ve ense sertliğinin eşlik etmesi
- Kolda veya bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu, yüzde kayma
- Çift görme, ani görme kaybı, bilinç bulanıklığı veya nöbet
- Kafa travmasından sonra başlayan baş ağrısı
50 yaşından sonra ilk kez başlayan ya da karakter değiştiren baş ağrılarında da en kısa sürede bir nöroloğa görünün.
Sıkça sorulan sorular
Hayır. Migren nörolojik bir hastalıktır. Ancak alerjilerde de rol oynayan mast hücreleri ve histamin, migren ataklarının tetiklenmesine katkıda bulunabilir. Bu yüzden alerjik yatkınlığı olan kişilerde migren daha sık görülebilir.
• Antihistaminikler migrene iyi gelir mi?
Klasik antihistaminikler migren atağını tedavi etmez ve çoğu hastada önleyici olarak da yeterli değildir. Mast hücresi aktivasyonu veya histamin intoleransı belirgin olan bazı hastalarda tedaviye destek olarak düşünülebilir; kararı hekiminiz verir.
• Neden stres bitince migren oluyorum?
Stres sırasında yükselen hormonların ani düşüşü, hafta sonu değişen uyku ve kahvaltı saatleri ve azalan kafein bir araya gelerek atağı tetikleyebilir. Düzenli bir hafta sonu ritmi bu atakları azaltır.
• Adet migreni önlenebilir mi?
Evet, çoğu zaman. Atakların hangi günlere denk geldiği belirlendiğinde, hekiminiz bu günlere yönelik kısa süreli önleyici bir tedavi planlayabilir.
• Migren tamamen geçer mi?
Migren yatkınlığı genellikle yaşam boyu sürer. Ancak tetikleyiciler kontrol altına alındığında ve gerekirse önleyici tedaviyle atakların sıklığı ve şiddeti belirgin şekilde azalabilir.
Referanslar
- Taşcı Fresko B. Ne Yesem Dokunuyor: Histamin İntoleransı; Bulguları, Nedenleri, Çözümleri. İstanbul: Doğan Kitap; 2023.
- Taşcı Fresko B. Artık Ağrımasın. Paloma Yayınları.
- Levy D, Burstein R, Kainz V, Jakubowski M, Strassman AM. Mast cell degranulation activates a pain pathway underlying migraine headache. Pain. 2007;130(1-2):166-176.
- Theoharides TC, Donelan J, Kandere-Grzybowska K, Konstantinidou A. The role of mast cells in migraine pathophysiology. Brain Res Rev. 2005;49(1):65-76.
- Koyuncu Irmak D, Kilinc E, Tore F. Shared Fate of Meningeal Mast Cells and Sensory Neurons in Migraine. Front Cell Neurosci. 2019;13:136.
- Pietrobon D, Moskowitz MA. Pathophysiology of migraine. Annu Rev Physiol. 2013;75:365-381. DOI: 10.1146/annurev-physiol-030212-114616
- Izquierdo-Casas J, Comas-Basté O, Latorre-Moratalla ML, et al. Low serum diamine oxidase (DAO) activity levels in patients with migraine. J Physiol Biochem. 2018;74(1):93-99. PMID: 28624934
- Mai L, Liu Q, Huang F, He H, Fan W. Involvement of Mast Cells in the Pathophysiology of Pain. Front Cell Neurosci. 2021;15:665066. PMID: 34177465
- Holland S, Silberstein SD, Freitag F, et al. Evidence-based guideline update: NSAIDs and other complementary treatments for episodic migraine prevention in adults. Neurology. 2012;78(17):1346-1353.
