Disbiyozdan Nöroenflamasyona: Beslenmenin Zincirleme Etkisi

Beyin sağlığı sadece nöronlardan değil, bağırsaklarımızdaki devasa mikrobiyal ekosistemden başlar. Bağırsak-beyin aksı, nöroenflamasyon ve sızdıran bağırsak sendromu arasındaki zincirleme ilişki; Alzheimer hastalığından depresyona kadar pek çok hastalığın kökeninde yatan temel mekanizmadır. Bu yazıda, "çift bariyer" (bağırsak ve kan-beyin bariyeri) teorisinden mikrobiyota dostu beslenme stratejilerine kadar, zihinsel performansımızı korumanın bilimsel haritasını bir nörolog ve fonksiyonel tıp bakış açısıyla inceliyoruz.

Bağırsaklarımız yalnızca sindirim için değil, tüm bedenin ve beynin sağlığı için kritik bir merkezdir. Beslenme alışkanlıklarımız mikrobiyal çeşitliliği şekillendirir; bu çeşitlilik bozulduğunda, yani disbiyoz geliştiğinde, vücudun savunma sistemleri de sarsılır.  Enflamasyon, vücudun yabancı maddelere veya doku hasarına verdiği doğal yanıttır. Ancak enflamasyon devam ederse düşük dereceli kronik enflamasyon gelişir.

Çoğu nörodejeneratif hastalık, doğrudan merkezi sinir sisteminden değil, bağırsak kaynaklı sistemik enflamasyondan başlar. Bağırsak bariyeri bozulduğunda, proenflamatuar moleküller kana sızar ve kan-beyin bariyerini aşarak beyne ulaşır. Burada mikroglia ve astrositler aktive olur, nöroenflamasyonu tetikler ve nöronlara zarar verir.

Bağırsak florası dengesini kaybettiğinde, bağırsak duvarı “sızdırmazlık” özelliğini yitirir. Bu durumda bakteri duvarı parçaları olan lipopolisakkaritler (LPS) kana karışır, bağışıklık sistemi alarma geçer ve sistemik enflamasyon başlar. Bu enflamasyon beyne ulaştığında amigdala aktivitesini artırarak korku, anksiyete, depresyon ve “beyin sisi” gibi belirtilere yol açar.

Sürekli aktive olan mikroglia ve astrositler, sinir hücrelerine zarar vererek nöroenflamasyonu kronik hale getirir. Sonuçta Alzheimer, Parkinson, Multipl Skleroz (MS), ALS ve otizm gibi nörodejeneratif hastalıkların gelişiminde bağırsak mikrobiyotası ve beslenme alışkanlıkları kritik rol oynar.

Kısacası, farklı mekanizmalarla ortaya çıkan bu hastalıkların ortak paydası nöroenflamasyondur; ve bu enflamasyonun kökeninde çoğu zaman bağırsak bariyerindeki bozulma ve sistemik enflamasyon zinciri vardır.

Beyin sağlığı, aslında anne karnında başlar. Bebeğin beyin gelişimi, annenin bağırsak sağlığı ve mikrobiyal dengesiyle yakından ilişkilidir. Annenin yaşadığı stres ya da enflamatuar bir bağırsak florası, bebeğin kan-beyin bariyerinin oluşumunu ve serotonin düzeylerini doğrudan etkileyebilir.

Anne sütü bu süreçte kritik bir rol oynar. İçerdiği özel şekerler (oligosakkaritler), bebeğin bağırsaklarını sakinleştirir, yararlı bakterilerin gelişimini destekler ve enflamasyona karşı koruyucu bir kalkan oluşturur. Bu sayede hem bağırsak bariyeri hem de bağışıklık sistemi güçlenir.

Erken yaşta antibiyotik kullanımı ise bağırsak mikrobiyotasını kalıcı olarak bozabilir. Bu durum, yaşam boyu sürecek bilişsel ve davranışsal riskleri beraberinde getirir; dikkat eksikliği, öğrenme güçlükleri ve duygudurum bozukluklarıyla ilişkilendirilmiştir.

Çocukluk ve ergenlik döneminde beslenme alışkanlıkları da beyin sağlığını şekillendirir. Liften zengin, polifenol ve omega-3 içeren bir diyet, bağırsak-beyin eksenini desteklerken; rafine şeker, doymuş yağ ve işlenmiş gıdalar bu dengeyi bozarak ilerleyen yaşlarda nörolojik hastalıklara zemin hazırlayabilir.

Besinler ve Sağlık Üzerindeki Etkileri

Gıdalar yalnızca enerji (kalori) değil, metabolizmamızı ve bağırsak mikrobiyotamızı şekillendiren aktif bileşenlerdir.

Besinler sağlığı iki yolla etkiler:

1. Metabolizma üzerinden – Transkripsiyon faktörleri, reseptörler ve enzimler aracılığıyla genleri ve metabolik yolları düzenler. Örneğin, omega-3 ve polifenoller antienflamatuar etki gösterirken, doymuş yağlar ve işlenmiş gıdalar proenflamatuardır.

2. Bağırsak mikrobiyotası üzerinden – Lifli bitkisel beslenme öbiyozu destekler, çeşitliliği artırır ve bütirat gibi yararlı kısa zincirli yağ asitleri üretir. Batı tipi beslenme ( ) ise disbiyozis , düşük çeşitlilik ve kronik enflamasyona yol açar.

Sağlıklı mikrobiyota sindirim, enerji üretimi, bağışıklık dengesi ve bağırsak bariyer bütünlüğü için kritik öneme sahiptir. Disbiyoz ise obezite, diyabet ve nörolojik hastalıklarla ilişkilidir.

Sindirim süreci, besinleri basit moleküllere (şekerler, yağ asitleri, aminoasitler) indirger ve onları metabolizmamıza uygun hale getirir. Böylece yediklerimiz 35–40 saat içinde vücudumuzun bir parçası olur.

Beyin–Bağırsak Ekseni

Beyin ve bağırsaklar; vagus siniri, enterik sinir sistemi, bağışıklık yolları, hormonlar ve nörotransmitterler aracılığıyla sürekli bir diyalog içindedir. Bu iletişimin merkezinde ise bağırsak mikrobiyotası yer alır.

Bağırsaklar aynı zamanda bir “mikrobiyal fabrika” gibi çalışır. Vücuttaki toplam serotoninin yaklaşık %95’i burada sentezlenir. Bunun yanı sıra bağırsak bakterileri GABA, dopamin, histamin ve asetilkolin gibi nörotransmitterlerin üretiminde de rol oynar. Bu moleküller beyin fonksiyonlarını, ruh halini ve bağışıklık sistemini doğrudan etkiler.

Mikrobiyota tarafından üretilen kısa zincirli yağ asitleri (KZYA) bağışıklığı sakinleştirir, kan-beyin bariyerini korur ve bütirat üzerinden nöroenflamasyonu azaltır. Bütirat ayrıca bağırsak geçirgenliğini azaltarak nöro-koruyucu etki gösterir.

Buna karşılık bazı metabolitler olumsuz sonuçlar doğurabilir: laktat, ince bağırsakta aşırı üretildiğinde beyin sisi ve bilişsel bulanıklığa yol açar; triptofan metabolitleri ise yanlış yolağa (kynürenin) girdiğinde enflamasyonu artırarak depresyon riskini yükseltebilir.

Mikrobiyomdaki dengesizlikler (disbiyozis), yalnızca sindirim sorunlarına değil; Alzheimer hastalığı , Parkinson hastalığı   , otizm, fibromiyalji , migren ve irritabl bağırsak sendromu (IBS) ( ) gibi nörolojik ve metabolik hastalıklara da zemin hazırlayabilir.

Kısacası, beyin–bağırsak ekseni çift yönlü bir otoban gibidir. Sağlıklı bir mikrobiyota, nörotransmitter üretimi ve bariyer bütünlüğü üzerinden beyni korur; dengesizlikler ise enflamasyonu tetikleyerek nörolojik hastalıkların gelişimine katkıda bulunur.

Neden Bağırsak Bariyerimiz Var?

Bağırsak bariyeri, ağızdan anüse kadar sindirim sistemimizi koruyan çok katmanlı bir savunma hattıdır. Görevi, yalnızca sindirilmiş basit moleküllerin ve özel taşıma sistemleri olan maddelerin geçişine izin vermek; sindirilmemiş makromoleküller, mikroplar ve toksinlerin kana karışmasını engellemektir.

Yapısı

• Fiziksel bariyer: Mukus tabakası, tek katlı epitel hücreleri ve damar endoteli. Epitel hücreleri sıkı bağlantılar (okludin, klaudin) ve yapışma proteinleri sayesinde geçirimsizlik sağlar. Goblet hücreleri mukus salgılar, Paneth hücreleri antimikrobiyal peptidler üretir.

• Biyokimyasal bariyer: Epitel hücreleri ve mukus tabakası, mikropları sınırlayan koruyucu moleküller salgılar.

• İmmünolojik bariyer: GALT (bağırsakla ilişkili lenfoid doku) içinde T ve B hücreleri, makrofajlar ve dendritik hücreler bulunur. B hücreleri IgA salgılayarak patojenlere karşı savunma sağlar.

Bağırsak bariyeri, sindirilmemiş besin moleküllerinin ve mikropların sistemik dolaşıma geçmesini engeller. Bariyer bozulduğunda hem mikroplar hem de besin antijenleri kana karışarak bağışıklık sistemini uyarır ve kronik enflamasyona yol açar. Bu durum otoimmün hastalıkların gelişiminde kritik rol oynar.

Bağırsak Bariyerinin Geçirgenliğini Artıran Faktörler

Gluten

Gluten, zonulin adlı proteini aktive ederek bağırsak bariyerindeki sıkı bağlantıları gevşetir ve geçirgenliği artırır. Bu etki özellikle non çölyak gluten/buğday hassasiyeti olan kişilerde belirgindir.

Buğday, çavdar ve arpada bulunan gliadin ve glutenin; ekmek, makarna, pizza, kek, bira ve işlenmiş gıdalarda bulunur.

Sindirime dirençli gluten parçaları bağışıklık sistemi tarafından yabancı molekül gibi algılanır, bariyer açıldığında diğer sindirilmemiş besinler ve mikroplar da kana geçerek bağışıklık tepkisini tetikler. Glutene karşı gelişen antikorları bazı beyin proteinleriyle çapraz reaksiyon yaparak nörodejeneratif hastalık riskini artırabilir.

Alkol

Kronik alkol kullanımı bağırsak disbiyozunu ve bakteriyel aşırı büyümeyi teşvik eder. Antimikrobiyal REG3 proteinini azaltarak mukozal savunmayı zayıflatır, NAD⁺ metabolizmasını bozarak enerji dengesini değiştirir ve proenflamatuar etki gösterir.

İşlenmiş Gıdalar

Katkı maddeleri, koruyucular, tatlandırıcılar, renklendiriciler, emülgatörler ve antibiyotikler bağırsak mikrobiyotasına zarar verir.

• Emülgatörler: Mukus tabakasını inceltir, çeşitliliği azaltır, enflamasyonu artırır.

• Tatlandırıcılar (aspartam, sakarin, stevia): Yararlı bakteri çoğalmasını baskılar.

• Antibiyotikler: Çeşitliliği azaltır, direnç gelişimine yol açar.

• İşlenmiş gıdalara eklenen gluten, laktoz, kazein gibi bileşenler intolerans riskini artırır.

Disbiyozis

Bağırsak bariyerini bozan en önemli faktörlerden biri disbiyozdur. Firmicutes/Bacteroidetes oranındaki artış ve çeşitlilik kaybı, Th17/Treg dengesizliği ve LPS yükselmesiyle enflamasyonu tetikler. Sonuçta sıkı bağlantılar gevşer, sindirilmemiş besinler, mikroplar ve endotoksinler kana geçer. Bu durum sistemik endotoksemi, kronik enflamasyon ve metabolik hastalıkların yanı sıra nöroenflamatuar hastalıklarla ilişkilendirilmiştir.

Nöroenflamasyon Gelişimde Beslenmenin Rolü

Beslenme şeklimiz, bağırsak mikrobiyal çeşitliliğini belirleyen en güçlü faktördür. Tabağımızdaki seçimler yalnızca sindirim sistemimizi değil, bilişsel performansımızı ve ruh halimizi de doğrudan etkiler.

Beyin Sağlığını Bozan Besinler ve Moleküller

Bazı besinler hem mikrobiyal dengeyi hem de beyin sağlığını doğrudan tehdit eder:

• Doymuş yağlar bağırsak çeşitliliğini azaltır, sinaptik plastisiteyi zayıflatır ve anksiyete benzeri davranışları tetikler.
• Basit şekerler ve yüksek fruktozlu mısır şurubu zonulin salgısını artırarak bağırsak bariyerini zayıflatır. Hafıza ve öğrenmeyi olumsuz etkiler, iç organ yağlanması üzerinden enflamasyonu artırır.
• Suni tatlandırıcılar (ör. aspartam) dopamin ve serotonin dengesini bozarak stres hormonlarını yükseltir.
• Gluten geçirgen bağırsakta enflamasyonu ve geçirgenliği artırır; depresyon, anksiyete ve Alzheimer hastalığı riskini artırabilir.
• Batı tipi beslenme (yüksek et ve doymuş yağ) karnitin ve kolinden TMAO üretimini tetikler; bu molekül damar sertliği ve Alzheimer hastalığı ile ilişkilidir.
• Toksik safra asitleri liften fakir beslenmede zararlı bileşiklere dönüşerek disbiyoz ve enflamasyonu artırır.
• Alkol, sigara ve hareketsizlik bağırsak florasını bozarken beyinde yeni hücre oluşumunu baskılar, bilişsel gerilemeyi hızlandırır.

Bağırsak ve Beyin Sağlığı İçin Temel Beslenme Stratejileri

Beslenme, sadece kalori alımı değil; bağırsak bariyerini onaran, mikrobiyotayı modüle eden ve beyni enflamasyondan koruyan bir "bilgi akışıdır." İşte bütüncül bir iyileşme için temel yapı taşları:

1. Lifler ve Prebiyotikler: Mikrobiyal Şehrin Yakıtı

• Günlük Lif Alımı (15-25 g): Bağırsak bakterileri tarafından fermente edilerek bütirat üretimini sağlar; bu kısa zincirli yağ asidi hem bağırsak astarını onarır hem de sistemik enflamasyonu düşürür.

• Çiğ Sebzeler: Pişmemiş formdaki bu sebzeler, mikrobiyotada "öbiyotik" yani dengeli bir flora durumunu destekleyerek sindirimi optimize eder.

• Glutensiz Lif Kaynakları (Kinoa, Karabuğday, Amarant): Çölyak hastalığı veya gluten hassasiyeti olanlar için bağırsak duvarını tahriş etmeden yüksek lif ve mineral desteği sunan güvenli karbonhidrat alternatifleridir.

• Turpgiller ve Soğangiller: İçerdikleri glukozinolatlar sayesinde bağırsakta bağışıklık dengeleyici AHR reseptörlerini aktive eder ve zararlı bakteri oranını (Firmicutes/Bacteroidetes) dengeler.

2. Polifenoller ve Özel Moleküller: Doğal Koruyucular

• Kurkumin (Zerdeçal): Stres hormonu kortizolü düşürmeye yardımcı olurken, pro-enflamatuar sitokinleri baskılayarak beyni kronik yangıdan korur.

• Sülforafan (Brokoli, Brüksel Lahanası): Hem kan-beyin bariyerini koruyan nöroprotektif etki gösterir hem de damar sağlığını destekleyerek beyne giden oksijen miktarını artırır.

• Orman meyveleri ve kakaoda bulunan polifenoller, mikrobiyotada yararlı türlerin artışını sağlar ve bilişsel yaşlanmayı yavaşlatan antioksidan kapasite sunar.

3. Sağlıklı Yağlar: Beynin Yapısal Mimarları

• Omega-3 (DHA): Sinir hücre zarlarının esnekliğini artırarak nöronlar arası iletişimi hızlandırır ve beynin savunma hücreleri olan mikrogliaların aşırı tepki vermesini (nöroenflamasyonu) engeller.

• Fosfatidilkolin Konjuge Omega-3: Krill yağı veya havyar gibi formlar, kolin ile birleşmiş DHA içerdiği için bu yağ asidinin kan-beyin bariyerini geçerek doğrudan beyin dokusuna ulaşmasını kolaylaştırır.

• Zeytinyağı ve Omega-9: Zeytinyağındaki oleik asit, bağırsak bariyerine karşı nötr veya koruyucu bir etki göstererek enflamasyonu tetiklemeden hücre enerjisi sağlar.

4. Vitaminler ve Mineraller

• A ve D Vitamini Sinerjisi: Birlikte alındıklarında bağırsaktaki "sıkı bağlantı" proteinlerini (tight junctions) güçlendirir ve bağışıklık sisteminin otoimmün tepkilerini (IL-17 baskılanması) dizginleyerek bariyer stabilitesi sağlar.

• Magnezyum ve B Vitaminleri: Sinir iletimi ve enerji metabolizması için elzemdir; özellikle magnezyum stres direncini artırırken, B vitaminleri (B12, Folat) beyin fonksiyonlarını korur.

• Çinko ve Biyotin: Çinko, bağırsak hücrelerinin birbirine tutunmasını sağlayan proteinleri stabilize eder; biyotin ise epitel hücrelerinin yenilenme hızını destekleyerek bariyerin taze kalmasını sağlar.

• İyot ve Melatonin: İyot beyin gelişimi ve tiroit sağlığı için kritikken; zeytin ve vişne gibi gıdalarda bulunan melatonin, beynin gece boyunca toksinlerden arınmasına yardımcı olan güçlü bir antioksidandır.

5. Probiyotikler

• Fermente Gıdalar (Süt Ürünleri Hariç): Sirke, turşu veya kombuça gibi kaynaklar bağırsak astarını tamir eden canlı kültürler sağlar; histamin intoleransı olanlar bu konuda dikkatli olmalıdır.

6. Aralıklı Beslenme ve Açlığın İyileştirici Gücü

Beslenmenin "ne" olduğu kadar "ne zaman" olduğu da mikrobiyota sağlığı için hayati bir parametredir:

• Bağırsak İstirahati (12-14 Saat): Sürekli yemek yemek bağırsakları yorar; gece boyunca verilen uzun aralar bağırsak kök hücrelerini aktive ederek doku onarımını başlatır.

• Hücresel Yenilenme (Otofaji): Açlık süreleri, hücrelerin kendi içindeki hasarlı proteinleri temizlediği "otofaji" sürecini tetikleyerek beyni nörodejenerasyona karşı korur.

• BDNF ve Nöro-Koruma: Açlık sırasında artan bütirat ve BDNF (Beyin Türevli Nörotrofik Faktör), nöronların hayatta kalmasını sağlayarak motor ve bilişsel fonksiyonları destekler.

7. Az Yemek

Beyinde BDNF (Beyin Türevli Nörotrofik Faktör) düzeylerini yükselterek sinir hücrelerinin hayatta kalmasını ve yeni hücre oluşumunu destekler.

Daha Sağlıklı Bir Beyin İçin Günlük Yaşam Rehberi

Beyin sağlığı sadece genetik bir miras değil, her gün attığımız küçük adımların bir toplamıdır. Bağırsak bariyerini korumak, nöroenflamasyonu dizginlemek ve sinir hücreleri arasındaki bağı güçlendirmek için şu stratejileri yaşam tarzınıza entegre edebilirsiniz:

1. Uyku: Beynin "Gece Temizliği"

Uyku, beynin sadece dinlendiği bir süreç değil, aktif bir temizlik dönemidir.

• Glimfatik Sistem: Siz uyurken beynin "çöp toplama sistemi" olan glimfatik sistem devreye girer ve gün boyu biriken amiloid plakları gibi toksik atıkları temizler.

• Her gün en az 7-8 saat kaliteli uyku uyumaya ve sirkadiyen ritmi korumak için her gün aynı saatte yatıp kalkmaya özen gösterin.

• Tam Karanlıkta yatın: Karanlıkta salgılanan güçlü antioksidan melatonin, hem mitokondri sağlığınızı korur hem de nöroenflamasyonu azaltır.

3. Hareket ve Doğayla Temas: "Doğal Probiyotikler"

Modern yaşamın "steril" ortamı, mikrobiyal çeşitliliğimizi azaltarak bağışıklık dengesini (Treg/Th17) bozmuştur.

• Düzenli Egzersiz: Her gün en az 30 dakika yürüyüş yapmak, sadece kalp sağlığını değil, doğrudan beyindeki BDNF düzeylerini artırarak bilişsel rezervi güçlendirir.

• Doğanın Reçetesi: Bahçeyle uğraşmak, toprakla temas etmek veya evcil hayvan sahiplenmek, sizi doğal çevresel probiyotiklerle karşılaştırarak mikrobiyota çeşitliliğinizi artırır.

• Güneş ve D Vitamini: Her gün açık havada vakit geçirin. D vitamini, bağırsak bariyerinin en önemli "yapıştırıcılarından" biridir.

4. Metabolik Bütünlük ve Sağlık Kontrolü

Sistemik hastalıklar, kan-beyin bariyerini zayıflatarak beyni saldırılara açık hale getirir.

• Risk Yönetimi: Göbek çevresi yağlanması, yüksek tansiyon, insülin direnci ve yüksek kolesterol; nörodejeneratif süreçlerin (Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı) yakıtıdır. Bu değerlerin kontrol altında tutulması bir tercih değil, zorunluluktur.

• Stres Yönetimi: Kronik stres, kortizol üzerinden bağırsak geçirgenliğini artırır. Yoga ve meditasyon gibi pratikler, Vagus sinirini uyararak bağırsak-beyin iletişimini sakinleştirir.

⬪⬬⬪

Sonuç olarak, sağlıklı bir zihin için sadece nöronları değil, bağırsak floramızı ve bariyer bütünlüğümüzü de korumalıyız. Beslenme yoluyla inflamasyonu dizginlemek, aralıklı beslenme ile otofajiyi aktif etmek ve doğru takviyelerle mikrobiyotayı desteklemek, nörodejenerasyona karşı en güçlü savunmamızdır. Bağırsaktaki yangıyı söndürmek, beyni onarmanın ilk ve en kritik adımıdır.

Referanslar

• Riccio P, Rossano R. Undigested Food and Gut Microbiota May Cooperate in the Pathogenesis of Neuroinflammatory Diseases: A Matter of Barriers and a Proposal on the Origin of Organ Specificity. Nutrients. 2019 Nov 9;11(11):2714. doi: 10.3390/nu11112714. PMID: 31717475; PMCID: PMC6893834.
• Mirzaei R, Bouzari B, Hosseini-Fard SR, Mazaheri M, Ahmadyousefi Y, Abdi M, Jalalifar S, Karimitabar Z, Teimoori A, Keyvani H, Zamani F, Yousefimashouf R, Karampoor S. Role of microbiota-derived short-chain fatty acids in nervous system disorders. Biomed Pharmacother. 2021 Jul;139:111661. doi: 10.1016/j.biopha.2021.111661. Epub 2021 May 8. PMID: 34243604.
• van de Wouw M, Boehme M, Lyte JM, et al. Short-chain fatty acids: microbial metabolites that alleviate stress-induced brain-gut axis alterations. J Physiol. 2018;596(20):4923-4944. doi:10.1113/JP276431.
• Rogers GB, Keating DJ, Young RL, Wong ML, Licinio J, Wesselingh S. From gut dysbiosis to altered brain function and mental illness: mechanisms and pathways. Mol Psychiatry. 2016 Jun;21(6):738-48. doi: 10.1038/mp.2016.50. Epub 2016 Apr 19. PMID: 27090305; PMCID: PMC4879184.
• Chen Y, Xu J, Chen Y. Regulation of Neurotransmitters by the Gut Microbiota and Effects on Cognition in Neurological Disorders. Nutrients. 2021 Jun 19;13(6):2099. doi: 10.3390/nu13062099. PMID: 34205336; PMCID: PMC8234057.
• Hill-Yardin EL, Grabrucker AM, Franks AE, Luna RA, Monif M. Editorial: Interactions of the Nervous System With Bacteria. Front Neurosci. 2021 Apr 23;15:682744. doi: 10.3389/fnins.2021.682744. PMID: 33967691; PMCID: PMC8102789.
• Grosso G. Nutritional Psychiatry: How Diet Affects Brain through Gut Microbiota. Nutrients. 2021 Apr 14;13(4):1282. doi: 10.3390/nu13041282. PMID: 33919680; PMCID: PMC8070365.
• Adan RAH, van der Beek EM, Buitelaar JK, Cryan JF, Hebebrand J, Higgs S, Schellekens H, Dickson SL. Nutritional psychiatry: Towards improving mental health by what you eat. Eur Neuropsychopharmacol. 2019 Dec;29(12):1321-1332. doi: 10.1016/j.euroneuro.2019.10.011. Epub 2019 Nov 14. PMID: 31735529.
• Norwitz NG, Naidoo U. Nutrition as Metabolic Treatment for Anxiety. Front Psychiatry. 2021 Feb 12;12:598119. doi: 10.3389/fpsyt.2021.598119. PMID: 33643090; PMCID: PMC7907178.
• Nagpal R, Neth BJ, Wang S, Craft S, Yadav H. Modified Mediterranean-ketogenic diet modulates gut microbiome and short-chain fatty acids in association with Alzheimer's disease markers in subjects with mild cognitive impairment. EBioMedicine. 2019 Sep;47:529-542. doi: 10.1016/j.ebiom.2019.08.032. Epub 2019 Aug 30. PMID: 31477562; PMCID: PMC6796564.
• Natacci L, M Marchioni D, C Goulart A, et al. Omega 3 Consumption and Anxiety Disorders: A Cross-Sectional Analysis of the Brazilian Longitudinal Study of Adult Health (ELSA-Brasil). Nutrients. 2018;10(6):663. Published 2018 May 24. doi:10.3390/nu10060663.
• de Toro-Martín J, Arsenault BJ, Després JP, Vohl MC. Precision Nutrition: A Review of Personalized Nutritional Approaches for the Prevention and Management of Metabolic Syndrome. Nutrients. 2017 Aug 22;9(8):913. doi: 10.3390/nu9080913. PMID: 28829397; PMCID: PMC5579706.
• Schnorr SL, Bachner HA. Integrative Therapies in Anxiety Treatment with Special Emphasis on the Gut Microbiome. Yale J Biol Med. 2016 Sep 30;89(3):397-422. PMID: 27698624; PMCID: PMC5045149.
• Iannone LF, Preda A, Blottière HM, Clarke G, Albani D, Belcastro V, Carotenuto M, Cattaneo A, Citraro R, Ferraris C, Ronchi F, Luongo G, Santocchi E, Guiducci L, Baldelli P, Iannetti P, Pedersen S, Petretto A, Provasi S, Selmer K, Spalice A, Tagliabue A, Verrotti A, Segata N, Zimmermann J, Minetti C, Mainardi P, Giordano C, Sisodiya S, Zara F, Russo E, Striano P. Microbiota-gut brain axis involvement in neuropsychiatric disorders. Expert Rev Neurother. 2019 Oct;19(10):1037-1050. doi: 10.1080/14737175.2019.1638763. Epub 2019 Jul 11. PMID: 31260640.
• Petra AI, Panagiotidou S, Hatziagelaki E, Stewart JM, Conti P, Theoharides TC. Gut-Microbiota-Brain Axis and Its Effect on Neuropsychiatric Disorders With Suspected Immune Dysregulation. Clin Ther. 2015 May 1;37(5):984-95. doi: 10.1016/j.clinthera.2015.04.002. PMID: 26046241; PMCID: PMC4458706.
• Kim YK, Shin C. The Microbiota-Gut-Brain Axis in Neuropsychiatric Disorders: Pathophysiological Mechanisms and Novel Treatments. Curr Neuropharmacol. 2018;16(5):559-573. doi: 10.2174/1570159X15666170915141036. PMID: 28925886; PMCID: PMC5997867.
• Amlerova J, Šroubek J, Angelucci F, Hort J. Evidences for a Role of Gut Microbiota in Pathogenesis and Management of Epilepsy. Int J Mol Sci. 2021 May 25;22(11):5576. doi: 10.3390/ijms22115576. PMID: 34070389; PMCID: PMC8197531.