"Aslında çocukluğum gayet normaldi. Ailem beni severdi, aç açıkta değildim. Peki neden içimde anlam veremediğim bu kadar büyük bir boşluk var?"
Bu soru, çocuklukta duygusal ihmal yaşamış pek çok yetişkinin sorusudur. Duygusal ihmal, hatırlanacak gürültülü bir olay bırakmaz; bu yüzden fark edilmesi en zor ama izleri en derin olabilen deneyimlerden biridir. Bu yazıda duygusal ihmalin ne olduğunu, yetişkinlikte nasıl kendini gösterdiğini, ruh ve beden sağlığını nasıl etkileyebileceğini ve iyileşmenin yollarını bulabilirsiniz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve psikolojik ya da tıbbi tedavinin yerini tutmaz. Kendinizi güvende hissetmiyorsanız lütfen yazının sonundaki destek bilgilerine bakın.
Duygusal İhmal Nedir?
Duygusal ihmal, çocuğun duygusal ihtiyaçlarının karşılanmamasıdır. Çocuğun ağladığında yatıştırılmaması, korktuğunda sarılınmaması, sevincinin ve üzüntüsünün görülmemesi, kendini sevilmiş ve önemsenmiş hissetmemesi, ailesini bir destek kaynağı olarak görememesi duygusal ihmalin örnekleridir.
Duygusal ihmal, çocukluk travmalarının diğer türlerinden bir yönüyle ayrılır: Bir şey yapılarak değil, yapılmayarak yaşanır. Ortada bir tokat, bir bağırış ya da somut bir olay yoktur. Bu yüzden kişi yetişkinlikte yaşadıklarına bir ad koyamaz, çoğu zaman "benim şikâyet etmeye hakkım yok" diye düşünür.
Duygusal ihmal her zaman bilinçli değildir. Kendi depresyonuyla, bağımlılığıyla, ilişki sorunlarıyla ya da geçim derdiyle boğuşan bir anne baba, çocuğunu sevse bile ona duygusal olarak ulaşamayabilir. Bazen ebeveynin kendi çocukluğundan taşıdığı yaralar da bu tabloya katkıda bulunur.
Duygularınız çocukken görülmediyse, adlandırılmadıysa ve geçerli kabul edilmediyse, yetişkinlik hayatına adeta "yakıt deposu boş" bir araba gibi başlarsınız. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda görünebilir: iyi bir işiniz, düzenli bir hayatınız olabilir. Ancak içeride hayattan keyif almanızı sağlayacak duygusal enerji eksiktir.
Psikolog Dr. Jonice Webb’in Running on Empty (Boşluk Hissi) adlı kitabında anlattığı gibi, duygularınız çocukken görülmediyse, adlandırılmadıysa ve geçerli kabul edilmediyse, yetişkinlik hayatına adeta “yakıt deposu boş” bir araba gibi başlarsınız. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda görünebilir: iyi bir işiniz, düzenli bir hayatınız olabilir. Ancak içeride hayattan keyif almanızı sağlayacak duygusal enerji eksiktir.
Sanıldığından Çok Daha Yaygın
Duygusal ihmal, çocukluk çağı kötü muamele türleri arasında en sık görülenlerden biridir. Dünya genelindeki çalışmalar, yetişkinlerin yaklaşık beşte birinin çocuklukta duygusal ihmal yaşadığını bildirdiğini gösteriyor. Gerçek oranın daha yüksek olması muhtemeldir, çünkü pek çok kişi yaşadıklarının ihmal olduğunu fark etmez.
Buna rağmen duygusal ihmal, fiziksel ve cinsel istismara kıyasla çok daha az ilgi görmüştür. Bilim insanları bu duruma "ihmalin ihmali" adını verir. Oysa araştırmalar, duygusal ihmalin uzun vadede en az diğer kötü muamele türleri kadar zarar verici olabileceğini gösteriyor.
Duygusal İhmalin Biçimleri
Duygusal ihmal tek bir biçimde yaşanmaz. Çocukla kurulan ilişkide tekrar eden bazı örüntüler, çocuğun duygusal gelişimini zorlayabilir:
- Duygusal olarak ulaşılamamak: Çocuğun duygularına tepki vermemek, onunla duygusal bir bağ kurmamak, ilgisiz kalmak.
- Yaşına uygun olmayan beklentiler: Çocuktan yaşının üzerinde sorumluluklar beklemek, ev işlerini ya da kardeş bakımını ona yüklemek. Tam tersi olarak, ebeveynin kendi kaygısından kaynaklanan aşırı koruyuculuk da çocuğun gelişimini kısıtlayabilir.
- Korkutucu ortamlar: Çocuğu ev içi şiddete, sürekli kavgaya ya da ebeveynin ağır ruhsal sıkıntılarına tanık olmak zorunda bırakmak.
- Çocuğun bireyselliğini görmemek: Çocuğu ebeveynin sırdaşı ya da teselli edicisi yapmak, boşanma süreçlerinde taraf tutmaya zorlamak, onun ayrı bir birey olduğunu göz ardı etmek.
- Sosyal gelişimi desteklememek: Çocuğun okula düzenli gitmesini, arkadaşlık kurmasını ve dış dünyayla bağ kurmasını engellemek ya da desteklememek.
Yetişkinlikteki Belirtiler
Duygusal ihmalin izleri çoğu zaman yetişkinlikte, kişinin kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkide ortaya çıkar. Dr. Jonice Webb’in tanımladığı aşağıdaki belirtilerin birkaçı size tanıdık geliyorsa, çocukluğunuzda duygusal ihtiyaçlarınızın yeterince karşılanmamış olabileceğini düşünebilirsiniz:
- Kronik boşluk hissi: Göğüste, boğazda ya da karında fiziksel olarak da hissedilebilen, hiçbir şeyle doldurulamayan bir boşluk, anlamsızlık ya da hissizlik hali.
- Kimseye muhtaç olmama çabası: Yardım istemekten, başkalarına ihtiyaç duymaktan ya da zayıf görünmekten aşırı korkmak. "Ben her şeyi tek başıma hallederim" tavrının arkasında çoğu zaman derin bir güven kırıklığı yatar.
- Kendini gerçekçi değerlendirememe: Kendi güçlü yönlerini, yeteneklerini, sınırlarını ve zayıflıklarını tanımlamakta zorlanmak.
- Başkalarına şefkat, kendine merhametsizlik: Başkalarının hatalarını kolayca affederken, kendi en küçük hatasında kendini acımasızca eleştirmek.
- Kök salmış utanç ve suçluluk: Ortada somut bir neden yokken bile "bende temelden yanlış bir şey var" duygusuyla yaşamak.
- Öfkeyi kendine yöneltmek: Hayal kırıklığı ya da haksızlık karşısında öfkeyi dışarıya değil, kendine yöneltmek.
- "Beni tanısalar sevmezler" korkusu: İnsanlar gerçek kim olduğunuzu görse sizi sevmeyeceklerine dair sinsi bir inanç taşımak.
- Duyguları tanımakta zorlanmak: Kendi duygularını tanımak, adlandırmak ve bedensel duyumları anlamlandırmakta güçlük çekmek; başkalarının duygusal mesajlarını kaçırmak.
- Disiplinde iki uç: Hayatta hiçbir konuda düzen kuramamak ya da tam tersine kendine katı ve cezalandırıcı bir disiplin uygulamak.
- Duyguları değersiz görmek: Duyguları mantıksız, bastırılması gereken birer zayıflık ya da yük olarak görmek.
Duygusal ihmal, uzun süreli ve tekrarlayan çocukluk travmalarının bir parçası olduğunda kompleks travma sonrası stres bozukluğuna da zemin hazırlayabilir.
Ruh ve Beden Sağlığına Etkileri
Çocuk, duygularını nasıl düzenleyeceğini önce ona bakan yetişkinin yüzünde, sesinde ve kucağında öğrenir. Ağlayan bir bebek yatıştırıldıkça, beyni zamanla kendini yatıştırmayı öğrenir. Bu deneyim eksik kaldığında duygu düzenleme becerileri de yeterince gelişmeyebilir. Beyin görüntüleme çalışmaları, duygusal ihmal yaşamış genç yetişkinlerde beynin fren merkezinin bağlantılarında farklılıklar olduğunu gösteriyor. Ancak beyin ömür boyu değişebilir; bu beceriler yetişkinlikte de öğrenilebilir.
Duygusal ihmal en çok kaygı ve depresyonla ilişkili bulunmuştur. Genç yetişkinlerde yapılan bir çalışmada duygusal ve fiziksel ihmal ayrı ayrı incelendiğinde, depresyon ve kaygıyla ilişkili olanın duygusal ihmal olduğu görülmüştür.
İzler bedene de yansıyabilir. Duygusal ihmal; uzun süreli ağrı, migren, fibromiyalji ve kalp-damar hastalıkları gibi sorunlara katkıda bulunan nedenlerden biri olabilir. İngiltere'de 157 binden fazla kişinin katıldığı bir çalışmada bu ilişki özellikle kadınlarda ve 50 yaşından önce başlayan kalp hastalıklarında belirgindi. Bu etkinin bir kısmı ruh sağlığı ve yaşam koşulları üzerinden gerçekleşir. Bu da iyi bir haberdir: Ruh sağlığını desteklemek, bedeni de korumanın yollarından biridir.
İyileşme Mümkün
Duygusal ihmalin izleri kalıcı olmak zorunda değildir. Dr. Jonice Webb’in vurguladığı gibi, duygularla bağ kurmak çocuklukta evde öğrenilmemiş olabilir, ama yetişkinlikte öğrenilebilen bir beceridir. Webb’in Running on Empty (Boşluk Hissi) kitabı bu konuda okuyabileceğiniz en yol gösterici kaynaklardan biri. Araştırmalar, çocuklukta kötü muamele görmüş kişilerin özellikle psikolojik yöntemlerden fayda görebildiğini gösteriyor.
Duygularla Yeniden Tanışmak
İyileşme çoğu zaman duyguları fark etmeyi ve onlara alan açmayı öğrenmekle başlar. Bunun için üç basit adım yardımcı olabilir:
- Duyguları adlandırmak: "Kötü hissediyorum" yerine "Şu an hayal kırıklığına uğramış ve dışlanmış hissediyorum" diyebilmek. Duyguya bir ad koymak, beynin alarm sistemini yatıştırmaya yardımcı olur.
- Duyguları geçerli kabul etmek: "Bu küçücük şey yüzünden böyle hissetmem saçma" yerine "Böyle hissetmem çok doğal" diyebilmek. Bu yaklaşım utanç döngüsünü kırar ve sinir sistemine güven sinyali gönderir.
- Kendine merakla yaklaşmak: "Neden yine her şeyi berbat ettim?" yerine "Şu an hangi ihtiyacım karşılanmadı?" diye sormak.
Terapi ve Beden Desteği
Duygusal ihmalin izleriyle çalışmada şefkat odaklı terapi, şema terapi ve EMDR gibi yöntemler öne çıkar. Bu yöntemler kişinin kendine yönelik sert iç sesini yumuşatmasına, çocuklukta karşılanmamış ihtiyaçlarını fark etmesine ve güvenli ilişkiler kurmayı öğrenmesine yardımcı olur. Terapistle kurulan güvenli ilişkinin kendisi de iyileştirici bir deneyimdir.
Duygularla çalışırken bedeni de desteklemek iyileşmeyi kolaylaştırır. Travmaya duyarlı yoga ve nefes çalışmaları, bedenden gelen sinyalleri yeniden duymayı ve duyguları bedende fark etmeyi kolaylaştırır. Düzenli uyku, hareket ve kan değerlerine bakılarak eksik vitamin ve minerallerin tamamlanması da sinir sistemini destekleyen yollardan biridir.
Anne Babalar İçin
Bu yazıyı okurken kendi çocuğunuzu düşünmüş olabilirsiniz. Duygusal ihmal çoğu zaman ebeveynin kendi zorluklarından beslenir: depresyon, yalnızlık, geçim sıkıntısı ya da kendi çocukluğundan taşıdığı yaralar. Bu yüzden çocuğa yardım etmenin en etkili yollarından biri, önce ebeveynin kendisini desteklemesidir.
Çocuğunuzun duygularını adlandırmak ("Çok kızgın görünüyorsun"), onları küçümsemeden dinlemek ve kendinizi onun yerine koymaya çalışmak, duygusal bağı güçlendirmenin basit ama güçlü yollarıdır. Kendi duygusal ihmal deneyiminizi fark etmek, bu döngüyü kırmanın ilk adımıdır. Mükemmel bir ebeveyn olmak gerekmez; çocuğun ihtiyacı olan, duygularını gören ve onarmaya istekli bir yetişkindir.
Sıkça Sorulan Sorular
• Ailem beni severdi. Yine de duygusal ihmal yaşamış olabilir miyim?
Evet, olabilir. Sevgi ile duygusal olarak ulaşılabilir olmak her zaman aynı şey değildir. Anne babanız sizi sevmiş ama kendi zorlukları nedeniyle duygularınızı görememiş olabilir.
• Duygusal ihmal travma sayılır mı?
Evet. Duygusal ihmal, olumsuz çocukluk deneyimleri arasında yer alır ve araştırmalar etkilerinin en az diğer kötü muamele türleri kadar güçlü olabileceğini gösteriyor.
• İyileşmek için ailemi suçlamam mı gerekiyor?
Hayır. İyileşme, suçlu aramak değil, yaşananları anlamak ve kendi ihtiyaçlarınızı fark etmektir. Anne babanızın da kendi yaraları olabileceğini kabul etmek, sizin yaşadıklarınızın gerçek olduğu gerçeğini değiştirmez.
• Duygusal ihmal ile duygusal istismar arasındaki fark nedir?
Duygusal istismar bir şey yapılarak yaşanır: aşağılamak, bağırmak, tehdit etmek ya da sürekli eleştirmek gibi. Duygusal ihmal ise yapılmayarak yaşanır: çocuğun duygularını görmemek, ona yanıt vermemek, onu yatıştırmamak gibi. İkisi aynı evde birlikte de yaşanabilir.
Destek almak için: Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız, lütfen yalnız kalmayın: 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bir çocuğun şu anda istismara uğradığından şüpheleniyorsanız ALO 183 Sosyal Destek Hattı'nı arayabilirsiniz.
Referanslar
- Webb J, Musello C. Running on Empty: Overcome Your Childhood Emotional Neglect. New York: Morgan James Publishing; 2012.(Türkçe baskısı: Çocuklukta İhmalin İzi: Boşluk Hissi. Sola Unitas Kitap.)
- Salzmann S, Salzmann-Djufri M, Euteneuer F. Childhood emotional neglect and cardiovascular disease: a narrative review. Front Cardiovasc Med. 2022;9:815508. doi: 10.3389/fcvm.2022.815508
- Kascakova N, Furstova J, Hasto J, Madarasova Geckova A, Tavel P. The unholy trinity: childhood trauma, adulthood anxiety, and long-term pain. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(2):414. doi: 10.3390/ijerph17020414
- Macedo BBD, von Werne Baes C, Menezes IC, Juruena MF. Child abuse and neglect as risk factors for comorbidity between depression and chronic pain in adulthood. J Nerv Ment Dis. 2019;207(7):538-545. doi: 10.1097/NMD.0000000000001031
- Mock SE, Arai SM. Childhood trauma and chronic illness in adulthood: mental health and socioeconomic status as explanatory factors and buffers. Front Psychol. 2011;1:246. doi: 10.3389/fpsyg.2010.00246
- Kumari V. Emotional abuse and neglect: time to focus on prevention and mental health consequences. Br J Psychiatry. 2020;217(5):597-599. doi: 10.1192/bjp.2020.154
- Grummitt LR, Kelly EV, Barrett EL, et al. Associations of childhood emotional and physical neglect with mental health and substance use in young adults. Aust N Z J Psychiatry. 2022;56(4):365-375. doi: 10.1177/00048674211025691
- Xu B, Wei S, Yin X, Jin X, Yan S, Jia L. The relationship between childhood emotional neglect experience and depressive symptoms and prefrontal resting functional connections in college students: the mediating role of reappraisal strategy. Front Behav Neurosci. 2023;17:927389. doi: 10.3389/fnbeh.2023.927389
- Jin X, Xu B, Xu R, et al. The influence of childhood emotional neglect experience on brain dynamic functional connectivity in young adults. Eur J Psychotraumatol. 2023;14(2):2258723. doi: 10.1080/20008066.2023.2258723
- Ross MC, Heilicher M, Cisler JM. Functional imaging correlates of childhood trauma: a qualitative review of past research and emerging trends. Pharmacol Biochem Behav. 2021;211:173297. doi: 10.1016/j.pbb.2021.173297
- DeJong M, Wilkinson S, Apostu C, Glaser D. Emotional abuse and neglect in a clinical setting: challenges for mental health professionals. BJPsych Bull. 2022;46(5):288-293. doi: 10.1192/bjb.2021.90
